Jerzy Szaniawski

 (lista realizacji)

SZANIAWSKI Jerzy

(ur. 10 lutego 1886, Zegrzynek, Polska - zm. 16 marca 1970, Warszawa, Polska)

Dramatopisarz, eseista. Pochodził z rodziny ziemiańskiej. Jego ojciec pod pseudonimem zamieszczał artykuły w czasopismach, głównie w "Przeglądzie Tygodniowym". Dom rodzinny Szaniawskiego odwiedzali pisarze i artyści, między innymi Maria Konopnicka, Konrad Prószyński oraz działacz ruchu ludowego Bolesław Wysłouch. Rodzice Szaniawskiego byli także miłośnikami teatru. Szaniawski ukończył gimnazjum w Warszawie. Później rozpoczął studia przyrodnicze, w Lozannie uczył się w Instytucie Rolniczym. Po studiach wrócił do swojego majątku i żył samotnie. Do Warszawy przyjeżdżał rzadko, nie utrzymywał kontaktów ze środowiskiem literackim. Najbliższe było mu środowisko Teatru Reduta, odwiedzali go Juliusz Osterwa i Stefan Jaracz. Czasami także uczestniczył w próbach swoich sztuk. Debiutował w 1912 roku krótkimi utworami nowelistycznymi i humorystycznymi publikowanymi w "Kurierze Warszawskim" i tygodniku satyrycznym "Sowizdrzał". Opowiadania te zebrał później w tomie "Łgarze Pod Złotą Kotwicą" (1928). Pierwszy dramat Szaniawskiego, którym była komedia "Murzyn" (1917) - został wystawiony przez warszawski Teatr Polski. Premiera jednak oceniona została jako nieudana, co jednakże nie przekreśliło współpracy autora z dyrektorem Teatru Polskiego Aleksandrem Zelwerowiczem. Zelwerowicz zawiózł tę sztukę do Teatru im. Słowackiego w Krakowie. Druga premiera "Murzyna" (także w 1917) w reżyserii Józefa Sosnowskiego z Ireną Solską była już sukcesem.

W latach dwudziestych Szaniawski napisał kolejne dramaty: "Papierowego kochanka" (1920), "Ewę" (1921), "Lekkoducha" (1923), "Ptaka" (1923), "Żeglarza" (1925), "Adwokata i róże" (1929). W 1924 roku wydał jedyną swoją powieść "Miłość i rzeczy poważne". Sztuki Szaniawskiego pozwalały aktorom na tworzenie bardzo dobrych kreacji. Świetną prapremierę miał "Ptak" wystawiony w 1923 roku w warszawskim Teatrze Rozmaitości w reżyserii Juliusza Osterwy, z Mieczysławem Frenklem w roli burmistrza. Wiele ze sztuk Szaniawskiego miało swe premiery w Teatrze Narodowym. Zagrano tam między innymi: "Żeglarza" (1925) w reżyserii Stefana Jaracza, z Mieczysławem Frenklem w roli tytułowej. Reżyserem "Mostu" (1933), z udziałem Kazimierza Junoszy-Stępowskiego jako Przewoźnika, był Karol Borowski. Aleksander Zelwerowicz w warszawskim Teatrze Nowym zrealizował premierowe przedstawienie "Adwokata i róż" (1929) i sam zagrał rolę tytułową. W 1930 roku Szaniawski został wyróżniony Państwową Nagrodą Literacką za tę sztukę i odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Polonia Restituta. W 1933 roku został jednym z pierwszych członków Polskiej Akademii Literatury. W latach trzydziestych napisał kolejne sztuki: "Fortepian" (1932) i "Most" (1933). Stworzył miniatury sceniczne dla teatru radiowego: "Zegarek" (1935), "W lesie" (1937), z czego wyrosły później "Dwa teatry", "Służbistę" (1937), "Srebrne lichtarze" (1938) i "Dziewczynę z lasu" (1939).

Po wybuchu II wojny światowej Zegrzynek został przyłączony do III Rzeszy. Szaniawski przeniósł się do Warszawy. Działał w ruchu oporu, w 1944 roku został aresztowany przez Niemców i wypuszczony w przeddzień powstania warszawskiego. Po klęsce powstania został wysiedlony. Po wojnie mieszkał w Krakowie. W 1946 roku napisał swoją najgłośniejszą sztukę - "Dwa teatry", na której drugą część składają się dwie miniatury sceniczne: "Matka" i "Powódź". Prapremiera sztuki odbyła się w Teatrze im. Żołnierza Polskiego w Krakowie w reżyserii Ireny Grywińskiej. Rolę Dyrektora Teatru zagrał Karol Adwentowicz. Dramat otrzymał nagrodę literacką miasta Krakowa, a Szaniawskiego odznaczono Złotym Krzyżem Zasługi. W tym czasie napisał jeszcze dwa dramaty: "Kowala, pieniądze i gwiazdy" (1948) i "Chłopca latającego" (1949). W prasie codziennej publikował miniatury prozatorskie "Opowiadania profesora Tutki".

Po zadekretowaniu realizmu socjalistycznego jako jedynie obowiązującej doktryny estetycznej, całą jego twórczość uznano za ideologicznie wrogą. Przez pięć lat nie wydawano go i nie grywano. Sytuacja zmieniła się po odwilży. Teatry wznowiły jego sztuki. Szaniawski stworzył w tym czasie swoje ostatnie dramaty: "Łuczniczkę" (1959) i "Dziewięć lat" (1960). Wraz z Józefą Hennelową napisał szkic "Juliusz Osterwa" (1956). Wydano jego "Dramaty zebrane" (1958) i "Nowe opowiadania profesora Tutki" (1962) oraz tom wspomnień "W pobliżu teatru" (1956). Uhonorowano go nagrodą literacką miasta Warszawy (1958), nagrodą Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie (1959) i nagrodą literacką im. Włodzimierza Pietrzaka (1962).