biografia | artykuły | archiwalia w IT
teatralna | filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Teresa Palczewska

nie żyje
ur. 1805-11-11, Steklinek pow. Lipno
zm. 1858-08-22, Warszawa

Biografia

PALCZEWSKA Teresa, zamężna Markowska (11 XI 1805 Steklinek pow. Lipno - 22 VIII 1858 Warszawa), aktorka, tancerka, reżyser. Była córką Antoniego P. herbu Orla i Urszuli z Siekierskich 1° v. Dziedzickiej, siostrą -> Agnieszki P. i -> Antoniny P. Już jako dziecko występowała w Warszawie w T. Narodowym, m.in. 9 IV 1819 grała rolę dziecinną w "Atalii", 17 VI tańczyła w "Divertissement". Uczyła się początkowo w warsz. szkole baletowej, a następnie w Szkole Drama­tycznej. Od 1820 stale pracowała w T. Narodowym. Z zespołem tego t. uczestniczyła też w 1823 w wyprawie do Płocka, Poznania i Kalisza. 30 VI 1834 wystąpiła w Warszawie po raz ostatni w roli Marii ("Malwina, czyli Małżeństwo ze skłonności"). Na scenę wróciła dopiero po sześciu latach, występując w różnych t.: w Krakowie (2 1-2 V 1840), Lwowie (15 V-5 VI 1840), latem 1840 z aktorami krak. pod wodzą Z. Anczyca w Kaliszu. Od początku 1841 do poł. 1843 była aktorką t. krak.; w tym okresie wyjeżdżała także z zespołem tego t. do innych miast. W czerwcu 1841 wyruszyła na czele aktorów krak. na występy gościnne do Kalisza, a we wrześniu do Kielc. Latem 1842 uczestniczyła w wyprawie t. krak. do Kalisza i Poznania. Latem 1843 grała w zespole J. Pfeiffera w Kaliszu; 7 i 11 VIII 1843 wystąpiła gościnnie w t. warsz. jako Łucja ("Oblubie­nica z Lammermooru") i Amelia ("Trzydzieści lat, czyli Życie szulera"). Od listopada 1843 była ponownie aktorką t. krak., jednak w maju 1844 zerwała umowę i wyjechała do Warszawy. Po raz ostatni ukazała się na scenie w Krakowie, gdzie występowała gościnnie od 28 I do 6 III 1847 w czterech rolach. W ostatnim okresie życia mieszkała w Warszawie. Do 1850 uczyła tu tańca i ułożenia salonowego w Instytucie Aleksan­dryjskim. W 1851 prawdopodobnie przez pewien czas przebywała w Paryżu. 8 VII 1849 w Warszawie wyszła za Macieja Markowskiego, urzędnika Heroldii Kra­jowej.

Wśród aktorek pol. pierwszej poł. XIX w. była indy­widualnością wyjątkową, łącząc świetne warunki scen. i bujny temperament z nieprzeciętną inteligencją i wie­dzą. Dzięki licznym podróżom znała t. Paryża, Berlina, Wiednia i Drezna. Z powodzeniem tłumaczyła z franc. utwory dram. (ogółem kilkanaście, m.in. "Oblubienicę z Lammermooru"). W początkach swojej kariery często występowała w balecie; tańczyła wtedy Grację ("Trzy gracje"), Ceres ("Święto żniwa"), Kasię ("Powrót z wojny"). Grała jednak i role dram., w 1821 nawet Ofelię ("Ham­let"). W 1827 zdecydowanie przeszła do repertuaru dram. szybko wysuwając się na jedno z pierwszych miejsc w T. Narodowym. W tym okresie grała m.in. tyt. rolę w "Barbarze Zapolskiej" LA. Dmuszewskiego, Ryksę ("Ludgarda"), Elwirę ("Cyd"), Gabrielę ("Panna de Belle Isle"), Amelię ("Amelia Mansfield"). Największe sukcesy odnosiła jako Emma ("Zamek Kenilworth") i Łucja ("Oblubienica z Lammermooru"). Szczyt powodze­nia osiągnęła w Krakowie. H. Meciszewski twierdził tu, że czasem "niewłaściwością deklamacji chybia", na­tomiast z podziwem pisał o jej kulturze gestu i mimiki. "Panna Palczewska na chwilę nawet nie zapomina, że na scenie w grze mimicznej żadnego zawieszenia nie ma. W każdym ruchu jej osoby, w każdym spoj­rzeniu i w całej twarzy widać oczywiście, że mimikę jej poprzedziło zgłębienie roli i że jest owocem pilnego zastanowienia się nad jej celem". Na tle ówczesnej rutyny, naznaczonej zazwyczaj tradycją klasycystyczną, imponowała istotnie bogactwem i siłą wyrazu. "Jej gra czysta, pełna uczucia i prawdy, nadaje każdej scenie, do której wchodzi, tak łudzącą postać rzeczywistości, że prawie wszyscy słuchacze zmuszeni są podzielać z nią jej boleść, trwogę, przerażenie" - stwierdzono w "Gazecie Krakowskiej". W Krakowie grała m.in. tyt. role w "Barbarze Radziwiłłównie" A. Felińskiego i w "Marii Stuart" F. Schillera, Klarę ("Matka rodu Dobratyńskich"), Joannę ("Dziewica Orleańska"), Jokastę ("Edyp"), Teresę ("Sierota z Genewy"), Jenny ("Wariatka"), Hedelmonę ("Otello"), Kamilę ("Horacjusze"). Z równym powodzeniem występowała także w komediach, m.in. jako Flora ("Pan Geldhab"), Justysia ("Mąż i żona"), Królowa Anna ("Szklanka wody"), Zofia ("Przyjaciele"), Hrabina ("Żydzi"), Amelia ("Zmyślone niewiniątko"). Wśród kolegów, zwłaszcza młodego pokolenia, wy­robiła sobie ogromny autorytet. B. Dawison przyjechał specjalnie do Kalisza w 1840, żeby korzystać z jej rad. "U panny Palczewskiej próbowałem często moje role i muszę przyznać, że jej trafnemu sądowi wiele zawdzię­czam" - zapisał wtedy w swoim dzienniku. Z natury władcza, a nawet despotyczna, zdobyła sobie w 1840-43 znaczny wpływ na dyr. t. krak. T.A. Chełchowskiego. K. Estreicher przypisywał jej polepszenie repertuaru i udoskonalenie reżyserii, które tą drogą osiągnęła; wysoko oceniał jej talent pedag.: "Ona była mistrzynią Rychtera, Ignacego Chomińskiego i Królikowskiego. Bez niej, kto wie, czyliby te talenta tak szybko i zdrowo wystrzeliły". Zetknięcie z drugą wybitną indywidual­nością, jaką był następca Chełchowskiego, Meci­szewski, doprowadziło jednak natychmiast do za­targów, które Meciszewski szeroko opisał w swej broszurze "Kilka słów do Redaktora" ,,Gazety Poznań­skiej".

Bibl.: Estreicher: Historia sceny warsz. s. 31, 37, 40, 41, 45; Estreicher: Teatra; Got: Teatr Meciszewskiego; Grot: Dzieje sceny w Poznaniu; Krzesiński: Koleje życia s. 259-260, 261 (il.), 262, 264, 296-297, 458-460; H. Meciszewski: Kilka słów do Redaktora "Gazety Poznańskiej", Kraków 1845 s. 51-74; Meciszewski: Uwagi s. 87, 111, 120, 122, 127-128, 131, 142, 153, 158, 163-165; S. Morawski: Studia z historii myśli este­tycznej XVIII i XIX w.. Warszawa 1961 (il.); Pepłowski: Teatr we Lwowie I; Pudełek: Warsz. balet romantyczny; Stefański: Teatr w Kaliszu s. 62-65 (il.), 67; Wspomnienia aktorów (Dziennik B. Dawisona); Afisz teatr. 1969 nr 43 (il.); Gaz. krak. 1840 nr 4; Gaz. teatr. 1843 nr 65; Scena pol. 1937 z. 1-4 (T. Terlecki: Listy B. Dawisona); Afisze, Bibl. Jagiell.; Chomiński; Jasiński; Zb. M. Rulikowskiego sygn. 69/2 (album P.) IS PAN.

Ikon.: A. Kolasiński: Portret, olej, 1849 - MNKraków; J. Tysiewicz: Portret, akw., 1851- MNKraków (zb. Czapskich); F.Pfanhauser, W. Schertle (zakład lit. C. Pohla, Warszawa): P. jako Łucja (Oblubienica z Lammermooru), lit., 1834 - MN Kraków (zb. Czapskich).

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1765-1965, PWN Warszawa 1973

Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.