teatralna |  filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Jan Kurnakowicz

nie żyje
ur. 1901-01-27, Wilno
zm. 1968-10-04, Warszawa

Biografia

KURNAKOWICZ Jan (27 I 1901 Wilno - 4 X 1968 Warszawa), aktor. Był synem Kazimierza K., kolejarza, i Marii z Progulbickich, mężem Anny z Tymińskich. Pierwszy raz wystąpił na scenie wil. jako statysta Murzynek w "Pięknej Helenie", miał wtedy dziesięć lat. Do gimn. uczęszczał w Wilnie, nast. (od 1915) w Piotrogrodzie, gdzie także ukoń­czył szkołę dramatyczną. Pracę aktorską rozpoczął w 1920 na scenie ros. w Piotrogrodzie. Po powrocie do Polski, od 1 II 1921 do 1925 występował w t. wileńskich, gł. w T. Polskim i Powszechnym, a także w operetkach w T. Letnim i Wielkim; grał m.in.: Menelausa ("Piękna Helena"), Antosia Rewizorczuka ("Karpaccy górale"), Smugonia ("Uciekła mi przepióreczka"), Kimmla ("Baron Kimmel"). W sez. 1925/26 został zaangażowany do T. im. Bogusła­wskiego w Warszawie; debiutował 16 IX 1925 w roli Wilhelma ("Jak wam się podoba") i wkrótce stał się jednym z czołowych aktorów tego teatru. Zagrał w nim Kuzynka Bobina ("Słomkowy kapelusz"), Diomedesa ("Achilleis"), Maścibrzucha ("Pastorałka"), Dobczyńskiego ("Rewizor") - w tej ostatniej roli "stał się rewelacją, równorzędną z Zelwerowiczem gwiaz­dą przedstawienia" (J. Szczublewski), a także Dana ("Róża"), Bazylego ("Cyrulik sewilski"). Po zamknięciu T. im. Bogusławskiego, od jesieni 1926 przeszedł na scenę T. Letniego w Warszawie. Występował w T. Letnim, później także w T. Narodowym i Nowym, w 1934-36 na scenach TKKT, a w 1936-39 w T. Polskim i Małym (z wyjątkiem roli Gorgoniusza w "Cyganerii Warszawskiej", którą grał w T. Narodowym w sez. 1936/37). Sławę przyniosła mu grana w 1928 w T. Narodowym rola Kaspra ("Majster i czeladnik"). "Nie wiem jakich użyć su­perlatywów, aby w należytym stopniu wynagrodzić p. Kurnakowiczowi za rolę Kaspra - pisał A. Grzymała-Siedlecki - Nie wiem, czy kiedykolwiek Maj­ster i czeladnik miał lepiej wykonaną tę postać. Świetnym Kasprem był swego czasu Szymanowski, ale nie dorastał do takiej głębi ani do takiej szcze­rości". W tymże 1928, po obejrzeniu K. w roli Wiktora ("Pan Jowialski"), A. Słonimski stwierdził: "to aktor rasowy: nie pozwala ani na chwilę za­stygnąć kreowanej przez siebie postaci". Do najle­pszych ról K. w okresie międzywojennym zaliczyć ponadto należy: Astronoma ("Mąż naszej panienki"), Kaspra ("Nikt mnie nie zna"), Wiceministra ("Pod­róż poślubna pana dyrektora"), Doktora Paluszka ("Uśmiech hrabiny"), Kalinę ("Dramat Kaliny"), Spodka ("Sen nocy letniej", 1934), Sir Tobiasza Czkawkę ("Wieczór Trzech Króli", 1936), Grumia ("Poskromie­nie złośnicy"), Petkowa ("Żołnierz i bohater"), Alfreda Doolittle'a ("Pygmalion", 1937), Poloniusza ("Hamlet" 1939). Okres II wojny świat. spędził w Wilnie. W 1939-41 występował w miejscowym T. Polskim; grał m.in. Kajetana Tarapatkiewicza ("Krewniacy"), Papkina ("Zemsta"), Czkawkę ("Wieczór Trzech Króli"). Po wkroczeniu do Wilna wojsk niem., pracował jako szatniarz w stołówce. Do teatru wrócił w 1944 i grał w Polskim T. Dramatycznym w Wilnie od poł. września do końca tego roku. W 1945-46 występował w T. im. Jaracza w Olsztynie, od czer­wca 1946 w T. Kameralnym Domu Żołnierza w Łodzi (rola E.M. Ralstona w "Dniu bez kłamstwa"), od listopada 1946 do końca sez. 1946/47 w T. Dolnośląskim we Wrocławiu (zagrał tu po raz pier­wszy rolę Horodniczego w "Rewizorze"; powtórzoną jeszcze dwukrotnie: w Krakowie, 1947 i Warszawie, 1952), w 1947-50 w Miejskich T. Dramatycznych w Krakowie. Stworzył tu kilka znakomitych kreacji w dramacie ros., jak: Podkolesin ("Ożenek"), Sczastliwcew ("Las"), Szwandia ("Lubow Jarowaja"), a także zagrał Majora ("Damy i huzary"). Po zakończeniu przez K. występów w Krakowie, J. Kydryński pi­sał: "to znakomity aktor realistyczny. Jak bar­dzo potrafi on jednak naginać swoje możliwości do specyficznych wymagań danej roli, przekonali­śmy się choćby oglądając jego pierwszą po wojnie kreację krakowską. W roli Klaudia z "Kaprysów Marianny" dał niepokojącą groteskę, jasną, kon­sekwentną w koncepcji i wytrzymaną w każdej intonacji, w każdym geście i spojrzeniu. Rola ta była jak gdyby podobna do szklanej kuli - do­skonale skończona i gładka", i dalej: "Jest rzeczą jasną, że przez ukazanie najbardziej złożonych cech natury ludzkiej, poprzez uwydatnienie pewnych charakterystycznych rysów odtwarzanej postaci na tle jej cech pozostałych, również odpowiednio na­świetlonych, wreszcie na tle warunków i okolicz­ności zewnętrznych, Kurnakowicz zawsze prag­nie ukazać możliwie najpełniej i najjaśniej jej pra­wdę. Prawdę o człowieku, w którego właśnie wcie­la się na scenie". W 1948 (kwiecień-lipiec) wy­stępował gościnnie w T. Dolnośląskim we Wroc­ławiu, a w sez. 1950/51 gościnnie w T. Polskim w Warszawie, gdzie pozostał i do 1962 występował w T. Narodowym. W Warszawie stworzył kolejne wielkie kreacje, jak: Famusow ("Mądremu biada", T. Polski 1951), Cześnik ("Zemsta", T. Narodowy 1953), Wielki Książę Konstanty ("Kordian", T. Na­rodowy 1956). Ostatnią jego rolą był Pułkownik ("Matka Courage i jej dzieci"). Musiał przedwcześnie ustąpić ze sceny w związku z postępującym zani­kiem pamięci.

Miał charakterystyczne warunki zewnętrzne. Był ra­czej niski, w późniejszym okresie także krępy. Sze­roka twarz, zawsze jakby lekko przymrużone oczy, zadarty nos i wyjątkowa vis comica utrudniały mu podejmowanie ról dramatycznych. Wyraźnie kreso­wy akcent i wymowa, które zachował do końca życia, predestynowały go szczególnie do ról w sztu­kach rosyjskich. Posiadał niezwykły talent niemal całkowitego identyfikowania się z każdą odtwarzaną postacią i rzadko spotykaną intuicję aktorską. Ob­darzony żywym, nawet gwałtownym, temperamen­tem scen., skłonny do stosowania bogatej gestyku­lacji potrafił być także powściągliwy niemal do ostateczności i - odznaczającą się zazwyczaj bar­dzo żywą mimiką twarz - zmienić w nieruchomą maskę. Od granych początkowo ról melodramatycznych i komicznych, przeszedł do wielkich kreacji charakterystycznych. Lata powojenne były okresem jego największej dojrzałości aktorskiej. "Stawał się naprawdę Spodkiem ze "Snu nocy letniej", Majorem w "Damach i huzarach", Cześnikiem w "Zemście", uka­zanym zresztą po raz pierwszy jako mały szlachetka, sangwiniczny i żywiołowy, samolubny i próżny. Zmieniał się to w przebiegłego, odrażającego a za­razem budzącego litość Famusowa z "Mądremu bia­da", to w marynarza Szwandię w "Lubow Jarowaja", to w Podkolesina w "Ożenku", przeżywał wszystkie prawdziwe i kabotyńskie wzloty oraz upadki aktora Sczastliwcewa z "Lasu", nieopanowany, żywiołowy i dziki walczył z carem jako Książę Konstanty z "Kordiana" (M. Fik). Krytyka zarówno pol., jak i franc. (po występach T. Narodowego w Paryżu w 1956) zachwycała się jego Księciem, szczególnie często opisując scenę, kiedy K. pochylony lekko do przodu, na zgiętych kolanach, obserwując skok Kordiana napięcie nerwowe podkreślał uderzeniami pięści w uda. "Jest to kreacja aktorska z rzędu tych, które chciałoby się nazwać genialnymi. Ten książę ma w sobie coś z dzikiego zwierzaka kąsa­jącego i szczutego. Tępa głupota i brutalne okru­cieństwo, dziecinne zakochanie w koniach i w lu­dziach, którzy na tych koniach dobrze umieją jeździć. Wszystkie te cechy księcia Konstantego pokazuje Kurnakowicz niesłychanie skondensowanymi i wyra­zistymi środkami aktorskimi" (A. Grodzicki). Oma­wiając rolę Horodniczego, K. Puzyna napisał, że "za­dziwiająco jest tu mało chwytów", "poważny, sku­piony, jak najoszczędniejszy w środkach aktorskich i chwilami skupiony właśnie tylko zewnętrznie, jakby pusty pod maską", "tylko szczęka drży mu chwilami i dyskretnie a niepowstrzymanie dygoce lewa łydka". M. Fik zauważa: "Nowy bohater rodził się w Kurnakowiczu już w momencie pierwszych prób". "Umiał przenosić się całkowicie w inną rzeczywistość historyczną, społeczną, obyczajową sztuki, której bo­hatera odtwarzał". Przy tym "pozostawał w jakiś sposób zawsze sobą, ze swym wileńskim akcentem, brzydką twarzą, krępą sylwetką, szerokimi dynami­cznymi ruchami".

Występował często w słuchowiskach radiowych i jako recytator. W wywiadzie prasowym powiedział: "recytatorstwo i aktorstwo uważam za sztuki równo­wartościowe i jednakowo trudne. Dlatego nie stronie od recytacji czy nawet monologów komicznych" ("Naprzód Dolnośląski" 1947 nr 63). Był popular­nym aktorem film., zarówno w okresie dwudzie­stolecia międzywojennego, jak i po wojnie; jedną z najciekawszych jego ról film. była tyt. w "Ro­binsonie warszawskim". W 1951 otrzymał Nagrodę Państw. I st., a w 1953 II stopnia.

Bibl.: Almanach 1968/69; Csató: Polski t. współczesny (il.); Dąbrowski: Na deskach t. 2 (il.), 3; Fik: 35 sezonów (il.); Grzymala-Siedlecki: Z t. warsz.; Hist. filmu t. 1-4; Janicki: Film pol. (il.); Kelera: Wrocław; Kydryński s. 99-100; Lorentowicz: T. Polski s. LXXIII (il.); Lubicz-Lisowski: Wspomnienia s. 128-131; T. Łomnicki: Spotkania teatralne, Warszawa 1984 s. 47-53; Marczak-Oborski: Teatr 1918-39; Marczak-Oborski: Teatr 1918-65 (il.); K. Puzyna: Horodniczy i Kurnakowicz w: To, co teatralne, Warszawa 1960; PSB t. 16 (M. Wosiek; bibl.); Sempoliński: Wielcy artyści; Słonimski: Gwałt; Szczublewski: Artyści i urzędnicy; Szletyński: Szkice; T. Polski Wrocław 1945-65 (il.); WEP; Wierzyński: Wrażenia (il.); Dialog 1993 nr 3 (E. Axer); Dz. Pol. 1949 nr 327, 1950 nr 172 (J. Kydryński); Kur. Warsz. 1928 nr 138 (A. Grzymała-Siedlecki); Pam. Teatr. 1963 z. 1-4 s. 258-262, 1967 z. 1 s. 13-14, 1986 z. 2 -3 (E. Nawrat; il.); Prz. Lit. 1948 nr 16 (K. Piotrowski); Teatr 1945 nr 7-8, 1952 nr 9, 1956 nr 13 (W. Natanson), 1968 nr 23 (J. Kreczmar), 1978 nr 21; Życie Warsz. 1956 nr 102 (A. Grodzicki); Afisze, programy, wycinki prasowe, IS PAN, MTWarszawa.

Ikon.: A. Siemaszko: K. jako Horodniczy (Rewizor), gips, ok. 1952, repr. Teatr 1953 nr 2; S. Lipski: Portret (głowa), gips patynowany, 1977 - MTWarszawa (dep. autora); Z. Czermański: K. w roli (Szkoła wdzięku), karyk., rys., repr. Teatr i Życie Wytworne 1928 nr 4; L. Jeśmanowicz: K. jako Doktor Sporum (Dobra wróżka), karyk., rys., kredka, 1939^M), repr. Pam. Teatr. 1986 z. 3^1 i K. jako Kajetan Tarapatkiewicz (Krewniaki), dwie karyk., kredka, 1939-40 - IS PAN; E. Głowacki: K. jako Klaudio (Kaprysy Ma­rianny), karyk., rys., 1947, repr. Dz. Lit. 1948 nr 16; A. Stopka: K. jako Charles K. Mac Pherson (Harry Smith odkrywa Amerykę), rys., karyk., piórko, tusz, 1948, oraz K., rys. (głowa), karyk., tusz - MTWarszawa; A. Stopka: K., rys. (głowa), karyk., repr. Dz. Lit. 1948 nr 2 oraz K., rys., oł., ok. 1949, repr. H. Vogler: Komedia ludzka An­drzeja Stopki, Kraków 1985; D. Boguszewska: K. jako Major (Damy i huzary), rys., sepia, 1949 - MHKraków i K. jako Major (Damy i huzary), głowa, rys., repr. Dz. Lit. 1949 nr 43; E. Głowacki: K. jako Podkolesin (Ożenek), rys., repr. Dz. Lit. 1949 nr 40, K. jako Podkolesin (Ożenek), rys., repr. A. Grodzicki, R. Szydłowski: Teatr w Polsce współczesnej, Warszawa 1963 oraz K. jako Petkow (Żołnierz i bohater), karyk., rys., tusz, 1949 - MTWar­szawa, repr. Dz. Lit. 1949 nr 16; J. Żebrowski: K. jako Bratkowski (Aszantka), rys., repr. Express Wiecz. 1957 nr 162; Jotes (J. Szwajcer): Portret, karyk., rys., repr. J. Szwaj-cer: Ze wspomnień karykaturzysty, Wrocław 1960; S. Ibis-Gratkowski: Portret, karyk., rys., repr. S. Ibis-Gratkowski: Piórkiem Ibisa, Łódź 1973; J. Treutler: K. jako Wielki Książę Konstanty (Kordian), K. jako Podkolesin (Ożenek) i K. jako Cześnik (Zemsta), karyk., rys., repr. I. Śmialowski: Igoraszki z Melpomeną, Warszawa 1979; Fot. - Arch. Dok. Mech., IS PAN, MTWarszawa, ZASP.

Film.: 1930 - Na Sybir (f.); 1932 - Rok 1914 (f.); 1933 - Dzieje grzechu (f.), Prokurator Alicja Horn (f.); 1936 - Barbara Radziwiłłówna (f.), Bohaterowie Sybiru (f.), Fredek uszczęśliwia świat (f.), Pan Twardowski (i). Taje­mnica panny Brinx (f.); 1937 - Ty, co w Ostrej s'wiecisz Bramie (f.); 1938 - Dziewczyna szuka miłości (f.), Ko­ściuszko pod Racławicami (f.), Sygnały (f.); 1947 - Jasne lany (f.), Zakazane piosenki (f.); 1950 - Miasto nieuja-rzmione (f.), Robinson warszawski (f.); 1951 - Warsza­wska premiera (f.); 1952 - Młodość Chopina (f.); 1957 - Zemsta (f.); 1958 - Deszczowy lipiec (f.), Król Ma­ciuś I (f.); Fragm. kronik i materiałów film. 1952-63, Arch. WFD; Materiały - Archiwum TV Warszawa.

Nagrania: Role - Red. Dok. Inf. PR; Role - Arch. Dok. Mech.; Recytacje, fragm, prozy - Pol. Nagrania.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1900-1980 t.II, PWN Warszawa 1994

Zdjęcia


Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.