teatralna | filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Mieczysław Kotlarczyk

nie żyje
ur. 1908-05-06, Wadowice
zm. 1978-02-21, Kraków

Biografia

KOTLARCZYK Mieczysław (6 V 1908 Wado­wice - 21 II 1978 Kraków), dyrektor teatru, re­żyser, aktor. Był synem urzędnika sądowego Stefana K. i Marii z Malottów. W 1926 ukończył gimn. w Wadowicach, nast. do 1931 studiował polonistykę na Uniw. Jagiellońskim. W 1933 otrzymał dyplom nauczyciela szkół średnich. W 1936 obronił pracę doktorską. Jeszcze w czasie studiów rozpoczął pracę w prywatnych gimn. w Wadowicach, w 1931 za­łożył tam Amatorski T. Powszechny; do 1939 zre­alizował w nim m.in. "Mazepę", "Romantycznych", "Achilleis". Prowadził także działalność krytyczno-lit. (debiutował na łamach "Głosu Narodu" pod pseud. Emka). W 1936 przeniósł się do Sosnowca, gdzie w dalszym ciągu pracował jako nauczyciel gimn. oraz ogłaszał rec. teatr. w "Kuźnicy" (ambitniejsze rozprawy drukował na łamach "Logeionu"). W lecie 1937 odbył podróż teatr. do Salzburga, gdzie oglądał m.in. "Fausta" w insc. M. Reinhardta. Sam opracował autorską wersję "Każdego", "rzecz szlachetną i odpo­wiedzialną", którą zainteresował się J. Osterwa. Wy­głaszał pogadanki teatr., w krak. i katowickiej roz­głośni PR. W 1937-39 prowadził w Sosnowcu amat. t. szkolny. W konwencji t. poetyckiego wystawił we fragmentach "Wesele", "Wyzwolenie", "Warszawian­kę", "Noc listopadową" i "Legion". W okresie okupacji niem. przebywał do poł. 1941 w Wadowicach, nast. w Krakowie. Pocz. pracował jako konduktor tram­wajowy, a od października 1942 jako urzędnik. Od krak. Delegatury "Unii" otrzymał pełnomocnictwo w sprawie utworzenia konspiracyjnego teatru w Kra­kowie. W dniu 22 VIII 1941 założył teatr słowa pn. T. Nasz, później T. Rapsodyczny. Działalność rozpoczął "Królem Duchem" (w zespole występował m.in. K. Wojtyła, późniejszy papież Jan Paweł II). Do marca 1943 dano jeszcze sześć prem.: "Beniowski", "Hymny", "Godzina Wyspiańskiego", "Pan Tadeusz", "Portret artysty", "Samuel Zborowski" J. Słowackiego. K. udało się zbudować styl teatr., odbiegający od wieczorów poezji. Ideę T. Rapsodycznego wypro­wadził gł. z "Lekcji XVI" Mickiewicza, gdzie odczytał pochwałę teatru ubogiego: słowa, epiki, liryki, dia­logu i krasomówstwa; teatru tekstów niescenicznych. Zakładał dalszy rozwój w stronę t. sakralnego (układanie przedstawień wedle klucza liturgicznego, organizacja otwartych widowisk religijnych w Kal­warii Zebrzydowskiej, Piekarach i Szczyrzycu, wy­pracowanie formy teatr. dla głoszenia Ewangelii). Od stycznia do czerwca 1945 pełnił funkcję woj. referenta teatr., w MKiS, wszedł także do zespołu red. "Teatru". Pierwsza powojenna prem. T. Ra­psodycznego odbyła się 22 IV 1945. Wkrótce został on uznany za t. szkolny (obowiązkowy dla mło­dzieży), zaś 18 III 1946 otrzymał uprawnienia za­wodowe. W pierwszym sez. nie miał stałej siedziby i przedstawienia odbywały się w sali kina "Wol­ność"; organizowano także audycje radiowe i wy­stępy gościnne (pierwszy występ we Wrocławiu w lipcu 1945, potem w Częstochowie, Świdnicy, Ka­towicach, Karpaczu). Od września 1946 występował w użytkowanej wspólnie z T. Groteska sali przy ul. Skarbowej 2, nast. w specjalnie adaptowanym budynku przy ul. Warszawskiej 5 i od 1951 w gmachu przy ul. Bohaterów Stalingradu (Starowiślnej) 21 (obecnie T. Kameralny). W 1946-53 ist­niało przy teatrze Studio Dram. pod kier. T. Kudlińskiego. Lata 1947-51, wedle zgodnych świadectw obserawatorów i badaczy, to okres najwybitniej­szych osiągnięć teatru. Po "Rapsodach" (11 X 1947) i "Dialogach miłości" (3 XII 1947) sukces odniósł "Eugeniusz Oniegin" (18 II 1948), potem "Lord Jim" (12 VI 1948, po raz pierwszy na afiszu pojawiło się nazwisko K. - insc. i reżysera) i trzecia, najdojrzalsza, wersja "Pana Tadeusza" (23 II 1949). T. Rapsodyczny często wyjeżdżał na występy gościnne, np. w sez. 1946/47 na ogólną liczbę 118 przedsta­wień aż 47 odbyło się w terenie. Po upaństwowieniu (21 XI 1949) uczestniczył w Festiwalu Sztuk Ro­syjskich i Radzieckich i w centralnych uroczysto­ściach Roku Mickiewiczowskiego. K. dostrzegał w tym czasie możliwość stworzenia "socjalistycznej Reduty". W tym duchu wystawił "Rozkaz" 269 (12 XI 1950) w oparciu o poezję S. Kirsanowa i W. Majakowskiego, powołał także "brygady rapsodyczne", które objeżdżały południową Polskę z montażami poetyckimi. Szkolenie polityczne w teatrze prowa­dził A. Polewka. W 1951 K. wystawił "Aktorów w Elsynorze" wg tekstów Szekspira. Oskarżony o "zapóźnienie ideologiczne", fałszywą linię repertuarową i sprzyjanie t. poetyckiemu, zdążył jeszcze przygo­tować dwa publicystyczne spektakle (rodzaj teatru faktu): "Polonez Bogusławskiego" (22 VII 1952) oraz "Portrety i astronomia" (sceny z życia Kopernika i Leonarda da Vinci, 31 XII 1952). I chociaż plan na 1952 wykonano w 118%, T. Rapsodyczny został zlikwidowany 28 II 1953; w jego miejsce powołano T. Poezji. W 1953-57 K. pozostawał bez stałego zajęcia. W 1954 rozpoczął jako scenarzysta i reżyser współpracę z Zespołem Pieśni i Tańca "Krakowia­cy" (zrealizował dziewięć widowisk, m.in. "Na kra­kowskim rynku" i "Pieśń o Nowej Hucie"). W 1955-57 pracował w krak. PWST na stanowisku zastępcy prof. (poprzednio, w 1950-53, był tam wykładowcą-dykcjonistą, a od 1949 prowadził zajęcia z kul­tury żywego słowa w krak. Wyższej Szkole Peda­gogicznej). T. Rapsodyczny został ponownie otwarty w 1957 pn. Miejski T. Rapsodyczny. Działalność wznowił 16 XI 1957 programową insc. "Króla Ducha" pt. "Legendy złote i błękitne". W tym okresie został przełamany monopol reżyserski K., obok niego re­żyserowali: D. Michałowska, T. Malak, R. Machow­ski, D. Jodłowska i Ł. Karelus-Malska. Sam K. podejmował ambitne próby inscenizowania najwię­kszych epopei świata: "Odysei" (12 IV 1958), "Witezia w tygrysiej skórze" (12 IV 1960), "Dyla Sowizdrzała" (9 VII 1960), "Orlanda Szalonego" (30 XII 1961), "Prawdziwej historii zdobycia Meksyku" (21 X 1962) i "Kalewali" (14 XII 1963). Były to przedstawienia syntezy, dominował w nich żywioł epiki czy nawet retoryki. K. z uporem i konsekwencją chciał budo­wać artyst. t. literacki. Sięgnął nawet po "Boską komedię" (21 III 1963) i "Fausta" (12 X 1965). Wpro­wadził także (za sprawą swoich uczniów) do re­pertuaru poezję współczesną (M. Białoszewskiego, J. Harasymowicza, T. Różewicza), a nawet bajki dla dzieci ("Kopciuszek"). Wielkim powodzeniem cie­szyła się "Szopka krakowska" (26 XII 1959) - rewia rapsodyczna z kamyczkami, kupletami, kankanem i kolędą. Współpracował z wybitnymi scenografami (M. Kołodziejem, M. Garlickim, Z. Strzeleckim) i kompozytorami (L. Kaszyckim, A. Kurylewiczem, Z. Koniecznym). W 1962 otrzymał uprawnienia reżysera. W 1957-62 przewodniczył jury Ogólnopol. Konkursów Recytatorskich, patronował licz­nym festiwalom teatru poezji, prowadził zajęcia z teatrologii w Wyższej Szkole Pedag. (1959-62). W 1962 odbył podróż teatr, do Rzymu i Paryża, w 1965 do Weimaru i Drezna. Współpracował z radiem i telewizją, interesował się terapią przez słowo (psychodrama), t. publicystycznym i na­ukowym. W 1961 jego teatr otrzymał zespołową nagrodę PAX-u im. Pietrzaka, 1965 uczestniczył w Warsz. Spotkaniach Teatr. ("Polonez Bogusła­wskiego"). Kolejne insc. "Dziadów" (9 IX 1966) i "Akropolis" (1 X 1966) przyjęto krytycznie. T. Rap­sodyczny został ponownie zamknięty 5 V 1967. Do przejścia na emeryturę (1973) K. wyreżysero­wał m.in. w T. Akademickim KUL (Katolickiego Uniw. Lub.) staropol. misterium "Amor Divinus" (1967), opracował program trzyletniego studium te­atr., przy KUL-u, 1967-77 prowadził wykłady i ćwiczenia z fonetyki, retoryki i wymowy kościelnej w Archidiecezjalnym Seminarium Duchownym w Krakowie; przygotował z klerykami dziesięć przed­stawień rapsodycznych (m.in. "Księga Joba", "Apo­kalipsa św. Jana", "Genezis").

Był twórcą T. Rapsodycznego. Opracował scenicz­nie i wyreżyserował 65 pozycji repertuarowych (na ogólną liczbę 74 premier). Budował swój studyjny t. umowny w oparciu o słowo. Ważną rolę przy­pisywał opracowaniu partytury teatr., dramaturgii tekstów niescen., zaproponował "najbardziej epicką wśród wszystkich koncepcji teatru" (E. Csató), sta­wiając narratora w funkcji scalającej. Wierzył w teatr-słuchowisko jako reakcję na formalizm Jewreinowa i Reinhardta. Proponował "półinscenizowaną opowieść barda" (K. Puzyna). Teatr był dla niego "domem słowa i szkołą języka", miał służyć wielkiej poezji. Polską odmianę teatru monumen­talnego realizował w oparciu o prometeizm chrze­ścijański Wincentego Lutosławskiego. Jako reżyser często wykorzystywał konwencję "teatru w teatrze" i scenę symultaniczną. Jego poszukiwaniom patro­nował przede wszystkim J. Osterwa, ale także "Goetheanum" i t. inkantujący W. Horzycy, "naga scena" J. Copeau, "Placówka Żywego Słowa" J. Gór­skiej. W tym imaginacyjnym teatrze aktor był solistą i głosem w chórze (idea zespołowości, zasada "pół-gry"). Sam zagrał ok. dwudziestu ról. Miał znako­mite wyczucie przestrzeni i gestu, dysponował "gło­sem matowym ze skłonnością rezonerską o nucie tragicznej", skorym "do ściszeń, do wydobycia pauz milczących, szeptów, półtonów" (T. Kudliński), dość często grzeszył manierą zawieszania głosu. Dwu­krotnie zagrał Poetę: w "Panu Tadeuszu" i "Beniowskim". W "Eugeniuszu Onieginie" wnosił tylko świe­cznik i wazon, a mimo to jego "niema postać lokaja, który nie mówił ani słowa tekstu, w kom­pozycji widowiska odgrywała znaczną rolę" (S. Marczak-Oborski). Udźwignął wielką partię aktorsko-krasomówczą Lucyfera-Adwokata ("Samuel Zborowski" J. Słowackiego). Wstrząsająco zagrał tyt. rolę w "Lordzie Jimie". Spory wywołał jego "Hamlet" - "operujący ściszeniem głosu w sposób nie zawsze przekonujący" (A. Gołubiew). Jako Ksiądz Piotr ("Dziady") "użył tak mocnego tłumika, że pokora sługi bożego przeobraziła się w żałosne biadanie, a wieszczenie kary nieba - w strapioną bezrad­ność" (T. Kudliński). W końcu pozostało ,jakieś człapanie mnicha, wizjonera, w którym miłość zro­dziła troskę i współcierpienie" (K. Wojtyła). W podobnym stylu zagrał ostatnią rolę swego życia - Harfiarza ("Akropolis"). Sam redagował wszystkie programy T. Rapsodycznego (w tym trzy broszury jubileuszowe). Wydał trzy książki: "Podstawy sztuki żywego słowa" (Warszawa 1957, 1961), "Sztuka ży­wego słowa" (Rzym 1975) i "Reduta słowa", "Kulisy dwu likwidacji Teatru Rapsodycznego w Krakowie", "Karty z pamiętnika" (Londyn 1980).

Bibl.: Almanach 1977/78; J. Ciechowicz: Dom opowieści. Ze studiów nad Teatrem Rapsodycznym, Gdańsk 1992; XXV lat T. Rapsodycznego w Krakowie 1941-1966, Kra­ków 1966 (il.); Fik: 35 sezonów; Kudliński (il.);...trzeba dać świadectwo": 50-lecie powstania Teatru Rapso­dycznego w Krakowie, Opr. D. Michałowska, Kra­ków 1991; K. Wojtyła: Poezja i dramaty, Kraków 1979; Dialog 1984 nr 9 (J. Ciechowicz); Nowa Kultura 1951 nr 8 (S. Marczak-Oborski); Odrodzenie 1948 nr 48 (J.A. Szczepański), 1949 nr 46 (J. Kleiner); Pam. Teatr. 1963 z. l-4 s. 155-164 (M. Kotlarczyk: T. Rapsodyczny w l. 1941-45); Teatr 1961 nr 1 (K. Braun), nr 22 (W. Kubacki); Teatr Lud. 1966 nr 11 (S. Papee); Twórczość 1949 nr 8 (K. Puzyna), 1950 nr 3 (T. Peiper); Tyg. Powsz. 1952 nr 1 (A. Gołubiew), 1957 nr 48 (T. Kud­liński), 1978 nr 12 (B. Mamon); Znak 1984 nr 9 (J. Ciechowicz); Archiwum M. Kotlarczyka, Zbiory Specjalne Biblioteki ISPAN.

Ikon.: Fot. - ZASP.

Źródło: Słownik Biograficzny teatru Polskiego 1900-1980 t.II, PWN Warszawa 1994

Zdjęcia


Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.