teatralna |  filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Zofia Wierchowicz

nie żyje
ur. 1924-12-30, Dęblin
zm. 1978-01-08, Warszawa

Biografia

WIERCHOWICZ Zofia, zamężna Sadowska (30 XII 1924 Dęblin - 8 I 1978 Warszawa), sce­nograf, reżyser. Była córką Wiktora W., technika budowlanego, i Heleny z domu Dawydow, aktorki scen ros. w 1918-22; żoną scenografa Andrzeja Sadowskiego (ślub w Warszawie w 1947). Przed wybuchem II wojny świat. uczęszczała do warsz. gimn. J. Statkowskiej. Podczas okupacji niem. na­leżała w Warszawie do Szarych Szeregów; konty­nuowała naukę na tajnych kompletach (matura 1943); ukończyła dwuletnią szkołę kroju i szycia i uczyła się przez dwa lata w szkole malarstwa i grafiki im. Blanki Mercier. W 1944-45 była pie­lęgniarką, nast. pracowała jako instruktor świetlico­wy. W 1946-51 studiowała w warsz. Wyższej Szko­le Sztuk Plastycznych. Od 1947, jak podawała, spo­radycznie współpracowała z T. Dzieci Warszawy, sceną kameralną T. Polskiego i T. Ateneum. W 1951 wykładała historię kostiumu w warsz. Szkole dla Instruktorów T. Niezawodowych. Od 1952 była asystentką scenografa w T. Ludowym w Warszawie, kilkakrotnie projektowała kostiumy do przedstawień z dek. A. Sadowskiego. W 1954 uzyskała dyplom scenografa ("Syn marnotrawny" w T. Ludowym). Od kwietnia 1954 do końca sez. 1956/57 pracowała jako scenograf w T. im. Jaracza w Olsztynie; wśród kilkunastu przedstawień przez nią tam zrealizowa­nych zwróciły uwagę dwa: "Hiszpanie" i "Antygona" J. Anouilha. Równocześnie, od sez. 1955/56 po­wróciła do współpracy z t. stołecznymi: Syreną (1955-57) i Ziemi Mazowieckiej (od 1956). W sez. 1957/58-1962/63 była etatowym scenografem T. Powszechnego (m.in. "Klątwa", "Pod mlecznym lasem", "Heloiza i Abelard"). Od 1958 projektowała dla T. Bałtyckiego w Koszalinie (m.in. "Fantazy", "Wieczór Trzech Króli", "Balladyna", "Hamlet", "Romeo i Julia", 1962). W 1961 brała udział w Biennale Młodych w Paryżu (projekty W. zdobyły wyróżnienie). W 1962 po raz pierwszy realizowała scenografię za granicą ("Wojna i pokój" w reż I. Babel w Amster­damie). W 1963-64 była związana z T. Polskim w Bydgoszczy (m.in. "Wojna i pokój", "Balladyna", "Król Henryk IV"). W sez. 1965/66-1968/69 współ­pracowała z T. Dramatycznymi w Szczecinie, gdzie m.in. zrealizowała z J. Maciejowskim jako współinscenizatorem i reżyserem "Otella", "Ryszarda III", "Henryka IV". W tym okresie projektowała też sce­nografie w T. Dramatycznych w Poznaniu (m.in. "Jasełka moderne" i "Idiota") i rozpoczęła współpracę z t. operowymi ("Kniaź Igor" we Wrocławiu 1966, "Cyganeria" w T. Wielkim w Warszawie 1967). W 1967-70 była etatowym scenografem Opery im. Moniuszki w Poznaniu; m.in. przygotowała "Tristana i Izoldę", "Tannhausera", "Damę pikową", "Chowańszczyznę"). W tych latach projektowała również dla warsz. T. Dramatycznego ("Idiota", "Król Jan"), Naro­dowego ("Ryszard III", "Na dnie"), Ateneum ("Wszystko w ogrodzie"), T. Bałtyckiego w Koszalinie ("Sen sre­brny Salomei"), T. im. Horzycy w Toruniu ("Hamlet"). W sez. 1970/71 i 1971/72 pracowała w T. im. Bogusławskiego w Kaliszu, gdzie po raz pierwszy wystąpiła jako reżyser ("Burza" Szekspira, 1971). Od 1963 projektowała dla Sceny Kameralnej Filharmo­nii Nar. (nast. od 1968 pn. Warsz. Sceny Kame­ralnej i od 1972 Warsz. Opery Kameralnej). Wspól­nie z J. Kulmą jako reżyserem wystawiła m.in. "Aptekarza" (1963), "Amfitryjona Polskiego" (1963, 1974), "Pimpinone" (1966, 1972), "Parnassus refor­mowany" (1969, 1972). Od sez. 1972/73 do sierpnia 1974 była etatowym scenografem tej opery. Współ­pracowała też z innymi t. muz. opracowując: "Romea i Julię" S. Prokofiewa, "Koronację Poppei", "Traviatę" w T. Wielkim w Warszawie; "Spartakusa" w Operze we Wrocławiu; "Pawanę na śmierć infantki" w Po­znańskim T. Tańca oraz scenami dram.: T. im. Jaracza w Łodzi ("Hamlet"), T. Wybrzeże w Gdańsku ("Połowczańskie sady"), Żydowskim i Dramatycznym w Warszawie, Polskim we Wrocławiu i Ziemi Po­morskiej w Grudziądzu, gdzie w 1974 wystawiła we własnej reżyserii "Tymona Ateńczyka". W sez. 1974/75 była na etacie w T. Polskim w Warszawie (projektowała tylko scenografię do "Mazepy"). W sez. 1975/76 zaangażowała się do T. Polskiego we Wro­cławiu, ale nie opracowała tam żadnego przedsta­wienia. W sez. 1976/77 pracowała w krak. T. Mu­zycznym ("Król Roger", "Wesele Figara"). W 1974-76 projektowała też scenografię m.in. w warsz. T. Wiel­kim ("Chłopi", "Don Giovanni"), Dramatycznym ("Śmierć Tarełkina" w reż. B. Korzeniewskiego) i Żydowskim ("Zmierzch"); w T. Ziemi Mazowieckiej wystawiła we własnej reż. "Komedię omyłek", a w T. Ziemi Pomorskiej w Grudziądzu "Króla Ryszarda III". W 1. siedemdziesiątych była autorką scenografii w t. zagranicznych: w 1973 "Otello" (Zenica w Jugo­sławii), 1975 "Madonna i żołnierz" (Mały T. Opery i Baletu w Leningradzie) i "Pierwszy dzień wolności" (Landestheater w Halle), w 1976 "Ich czworo" (Ufa w ZSRR) i "Koronacja Poppei" (Lublana w Jugosła­wii). Współpracowała sporadycznie z filmem i te­lewizją. Uprawiała malarstwo (gł. na starych de­skach) i grafikę. Była przewodniczącą sekcji sce­nografii Związku Pol. Artystów Plastyków. Repre­zentowała dorobek pol. scenografii na kilku wysta­wach międzynarodowych; za kostiumy szekspiro­wskie zdobyła złote medale na Triennale Scenografii w Nowym Sadzie (1969) i na Quadriennale w Pra­dze (1971). W kraju miała wystawę indywidualną projektów scenograficznych w lutym 1975 w warsz. Domu Artysty Plastyka; wystawę pośmiertną zor­ganizowała Galeria Sztuki Współczesnej Zapiecek w marcu 1978. Ostatnią jej pracą teatr, były ko­stiumy do "Dyrektora teatru" i "Bastien i Bastienne" w T. Muzyczym w Słupsku (prem. 22 X 1977); pośmiertnie opracowano wg jej projektów sceno­grafię m.in. w Operze Wrocławskiej ("Wesele Figa­ra", 1978) i w T. im. Jaracza w Łodzi ("Król Henryk IV", 1979). Była zaliczana do grona najwybitniejszych scenografów debiutujących w 1. pięćdziesiątych. Zwracały wtedy uwagę przede wszystkim projektowane przez nią kostiumy; wkrótce jednak i dek. zyskały opinię "niejednokrotnie śmiałych, pomysłowych, z wyrazem" (Z. Strzelecki). Cechowały ją zmysł konstrukcji i jednocześnie predylekcje malarskie. Według własnego określenia traktowała "spektakl jako całość, jako nakładanie się na siebie wartości plastycznych i ruchowych - kinetycznych, scenografii i aktora"; unikała rozwiązań ilustracyjnych dążąc do syntezy, skrótu myślowego i plastycznego. W sposób najbardziej wyrazisty realizowała swoje założenia w przedstawieniach szekspirowskich; nawiązywała tu do funkcjonalizmu sceny elżbietańskiej. W 1. sześćdziesiątych, kiedy była już współautorką kolejnych inscenizacji, skonstruowała rodzaj "mobilu", nazwany "maszyną do grania": oparty na planie krzyża uniwersalny podest, który przy niewielkich zmianach elementów pozwalał wystawiać - w założeniu - wszystkie sztuki Szekspira i był wykorzystywany na kilku scenach. Dekoracje miały też walory pudła rezonansowego lub służyły jako "instrument" muz. współorganizując dźwiękową warstwę przedstawień. Kostiumy, często skórzane, jakby mundury - takie same dla wszystkich, z dodatkowym elementem charakteryzującym postać, "zrośnięte" z aktorem, często podkreślały budowę anatomiczną (zarys kośćca na ciemnym tle). W 1. siedemdziesiątych w insc. sztuk Szekspira, z czasem własnych (jako reżyser ograniczała rolę swojej scenografii w przedstawieniu), rezygnując z "maszyny do grania", dążyła do jeszcze dalej posuniętej syn­tezy i uproszczenia, a zarazem pogłębienia wyrazu. Drugą, obok Szekspira, jej pasją był t. muzyczny. Starała się przetworzyć język muzyki na język pla­styki teatr.; tworzyła dek. malarskie, pełne powietrza i przestrzeni: kostiumy często powiewne, ale mające indywidualną "architekturę", wielobarwne o niezwy­kłym nasyceniu koloru: "błękitów i zieleni, fioletów i złotych oranży" (Z. Strzelecki). O scenografii do "Koronacji Poppei" (1971) pisał K. Puzyna: "W błę­kitnej pustce horyzontu wiszą złote obłoki, krągłe i ciężkie". "Niżej, opuszczone na cugach, świetne malarskie płótna Zofii Wierchowicz zamykają prze­strzeń gry układem kulisowym, swobodnie jednak rozluźnionym. Jesteśmy w teatrze baroku, lecz i w dzisiejszym teatrze".

Bibl.: Almanach 1977/78; Fik: 35 sezonów; Misiorny: Te­atry Ziem Zachodnich; K. Puzyna: Półmrok, Warszawa 1982 s. 48; Rendez-vous z Syreną; Strzelecki: Plastyka teatr.; Strzelecki: Kierunki scenografii (tu cyt.); T. przy ul. Cegielnianej; Żurowski: Myślenie Szekspirem, Warszawa 1983; Polska 1970 nr 9 (il.); Scena 1978 nr 7; Taniec 1979 s. 65 (il.); Teatr 1972 nr 20, 1978 nr 5; Zwierciadło 1970 nr 21 (wywiad z W.; il.); Życie Warsz. 1978 nr 9, 10 (Z. Strzelecki), 11; Biuletyn ZPAP 1978 nr 3; Afisze, programy, wycinki prasowe (tu katalog wystawy w Galerii Zapiecek w Warszawie, 1978), IS PAN; Akta (tu fot.), ZASP.

Ikon.: A. Stopka: Portret, karyk., rys., tusz - MTWarszawa.

Film.: Materiały - Archiwum TVWarszawa.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1900-1980 t.II, PWN Warszawa 1994

Zdjęcia


Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.