teatralna | filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Józefa Ledóchowska

nie żyje
ur. 1781-03-05, Lwów
zm. 1849-03-14, Warszawa

Biografia

LEDÓCHOWSKA Józefa Wiktoria Franciszka, z Truskolaskich (5 III 1781 Lwów - 14 III 1849 War­szawa), aktorka. Była córką -> Tomasza Truskolaskiego i - Agnieszki T. z Marunowskich. Do 1801 występowała pod nazwiskiem panieńskim. Debiuto­wała w warsz. T. Narodowym 3 VI 1792 w roli Eugenii ("Żona zazdrosna"). W 1796-97 występowała w warsz. antrepryzie swego ojca, a po jego śmierci, od 1798 w antrepryzie matki, grając przeważnie w komediach i dramach. Latem 1797 towarzyszyła prawdopodob­nie Truskolaskim w ich podróży do Poznania (czerwiec-lipiec) i Gdańska (sierpień). W 1799 wraz z matką przeszła do warsz. zespołu W. Bogusławskiego, gdzie debiutowała 1 IX w roli tyt. w tragedii "Inez de Castro". W warsz. T. Narodowym występowała do maja 1801 (9 V 1801 grała Xymenę - "Cyd"). 10 V 1801 wyszła za mąż za Stanisława Ledóchowskiego i opuściła scenę. Z mężem rozstała się, jak się zdaje, po rocznym zaled­wie pożyciu; do t. warsz. wróciła jednakże dopiero w roku 1805 (24 X) w roli Galatei ("Pigmalion i Galatea, czyli Obraz kobiet"). Od 22 VI do 6 VII 1807 występo­wała z częścią zespołu t. warsz. w Poznaniu, a od 13 VIII do 8 X 1809 - w Krakowie. W 1808 podczas konfliktu Bogusławskiego z aktorami, L. na kilka mie­sięcy (od maja do września 1808) wycofała się z teatru. W 1808-09 grała bardzo często w przeważającym wów­czas na warsz. scenie franc. repertuarze komediowym oraz w nowych dramatach, m.in. w popisowej roli Flory ("Duch opiekuńczy, czyli Diabeł niewieści") i w roli Elizemy ("Puszcza pod Hermansztadt"). Znana do tej pory jedynie jako odtwórczyni tragicznych bohaterek Voltaire'a, zaczęła teraz występować w klasycznej tra­gedii narodowej. W 1810-13 grała m.in. Barbarę ("Barbara Radziwiłłówna" F. Wężyka), Helenę ("Gliński"), Heligundę ("Heligunda"), Aldonę ("Mendog"). Role te przyniosły jej miano pierwszej aktorki narodowej. Na­zywano ją "chlubą sceny polskiej". Wielki sukces odniosła również w roli Lady Makbet ("Makbet"; 17 III 1812). Kreacja ta przeszła do historii pol. sztuki aktorskiej. Za dyr. L. Osińskiego grała z powodzeniem takie role jak: Idama ("Sierota chiński"), Matylda ("Malhek Adhel"), Izabela ("Filip"), Wisława ("Bolesław Wtóry", a także Barbarę Radziwiłłównę w tragedii A. Feliń­skiego (1817), Atalię ("Atalia"), Ludgardę ("Ludgarda") i Amenaidę ("Tankred"). Po premierze "Ludgardy", latem 1816, wyjechała na kurację do wód. W 1817 występo­wała gościnnie w Poznaniu (od 20 VI do 7 VII 1817). W 1818 grała Elżbietę ("Hrabia Essex"), Wirginię ("Wir­ginia"), Zairę ("Mahomet") oraz na swój benefis - boha­terkę tyt. w tragedii "Wanda, królowa polska". Następnie wyjechała do Wilna, gdzie występowała od 14 V 1818 do 25 IX 1819 grając m.in. w "Fedrze". W 1820-21 wy­stępowała ponownie w t. warszawskim. Najważniejsze jej role z tego okresu: Salmona ("Machabeusze, czyli Wzięcie Jerozolimy"), Prakseda ("Żółkiewski pod Ceco­rą"), Joanna ("Dziewica Orleańska") i Andromaka ("Andromaka"). Od 13 VII 1821 do 7 XI 1822 ponownie wystę­powała w Wilnie (tym razem udała się tam prawdo­podobnie w wyniku zatargu z dyr. t. warsz.); grała m.in. Helenę ("Helena, czyli Hajdamacy na Ukrainie") i Malwinę ("Upiór"). Na scenę warsz. powróciła 7 XII 1822. W lecie 1823 występowała gościnnie z aktorami warsz. w Płocku, Poznaniu i Kaliszu. W 1823-24 była u szczytu sławy; grała wtedy m.in. Luizę ("Intryga i miłość"), Klitemnestrę ("Agamemnon"), Dorymenę ("Szko­ła obmowy"), Meropę ("Meropa"), Sabinę ("Horacjusze"), Alzyrę ("Alzyra"), Kornelię ("Śmierć Pompejusza"), Jokastę ("Edyp" I. Humnickiego) oraz Panią Kapulet ("Groby Werony"). W 1825 zagrała trzy nowe role tra­giczne: Rassę ("Krakus"), Andromakę w nowym tłum. F. Morawskiego oraz Argię ("Antygona" V. Alfieriego) i tylko jedną komiczną - Dorotę ("Krakowiacy i Gó­rale"). Od 1826 grała nowe role rzadko, utwierdzając swoją sławę "pierwszej aktorki polskiej" przeważnie w dawnym i dobrze opanowanym repertuarze. Swoją karierę w tragedii narodowej zakończyła rolą Hippodamii w "Pelopidach" (1830). Po raz ostatni wystąpiła na scenie 18 X 1833 podczas swego benefisu w roli ba­ronowej Voldemar ("Amalia Mansfield"). Zwolniona z t. została od 30 VI 1834; przeszła wtedy na emeryturę. Była wysoka, smukła, cechowała ją "majestatyczna postać z klasycznymi rysami twarzy, podobna do typu Rzymianki w posągach". Twarz miała "lekko ospą naznaczoną", toteż "używać musiała grubo blanszu i różu, przez co gra jej oblicza mniej miała wyrazu". Być może z tego samego powodu chętnie trzymała się głębi sceny, w owych czasach gorzej oświetlonej. Jej oczy, "czarne, duże, wymowne, przy­bierały wszelki wyraz, jaki im nadać chciała", były "pełne ognia, blasku życia". Głos miała niezbyt duży, być może zresztą oszczędzała go z powodu "choroby piersiowej"; w każdym razie zdarzało się, że w tylnych rzędach bywała źle słyszana. Ceniono natomiast jej dykcję, giętkość głosu i skalę, która była tak szeroka, że "pozwalała jej przechodzić z mezzosoprano do contralto i niżej jeszcze, do tonów głuchych, jakby spod ziemi wychodzących". (Wszystkie cytaty z K.W. Wój­cickiego i J. Fałkowskiego za J. Lipińskim). W dramach bywała ganiona przez klasycystyczną krytykę za przesadny gest i "zbyteczne zgięcia ciała", a także za nienaturalność w komedii. Z czasem jednak nawet Iksowie przyznawali, że stosuje się do ich rad i bywa także świetną aktorką komediową. Wyjątko­wych pochwał doczekała się od nich w 1816 za rolę Anieli ("Zmyślone niewiniątko"). "Tam aktorki nasze brać powinny wzór tej gry spokojnej, tych naturalnych zmian głosu w opowiadaniu, tej dowcipnej złośliwości w spojrzeniu i rozmowie i tych gestów pełnych wdzięku, które znamionują grę pani Ledóchowskiej". Szczegól­nie wysoko oceniono łatwość, z jaką "z jednej do drugiej przechodzi odmiany, wierność, z którą gra prawdziwą, a zmyśloną udaje rolę, z jaką wystawia rozpacz i tkliwość, prostotę i dowcip, udaną niezręcz­ność i naturalne wdzięki".

Największe sukcesy odnosiła jednak w tragediach, które były właściwą domeną jej talentu. Obdarzona bujnym temperamentem, ujmowanym jednak w karby surowej dyscypliny, stosowała w rolach tragicznych gest wyrazisty, ale bardzo oszczędny, przybierała pozy "posągowe", niezawodnie wzorowane na sławnych rzeźbach starożytności, a największe wrażenie wywie­rała przy pomocy deklamacji, wyrażającej gwałtowne uczucia, szczególnie żalu i rozpaczy. Powszechny zachwyt wywoływała jej "wymowa rzewna, płacząca łzami, umiejąca dobyć z serca słuchaczy litość, współ­czucie i boleść nawet". (Wójcicki). W niektórych ro­lach "krzyk jej rozdzierał serce" (Falkowski). Krytycy stawiali ją innym aktorkom za wzór z racji kunsztowności jej gry, wiernej klasycznym regułom, uderzającej rozmaitością i trafnością intonacji, temp, modulacji głosu, gdy przychodziło wyrazić rozwój uczuć lub sprzeczne uczucia w sercu bohaterki. W świadomości ogółu była największą tragiczką pol. przed wystąpie­niem H. Modrzejewskiej. Jej partnerem w tragediach był początkowo M. Szymanowski. Od wiosny 1815 coraz częściej zastępował go I. Werowski, z którym L. związała się na wiele lat. Romans ten, mimo swej "wszeteczności", jak to określili Filomaci (Werowski, żonaty i ojciec dwóch córek, nie mógł czy nie chciał rozwieść się z żoną), obfitujący w dramatyczne epizody, przeszedł do legendy teatralnej.

Bibl.: Bogusławski: Dzieje T.N. s. 73, 137, 141, 145, 153, 156, 185-186, 199, 216, 264, 265; Dąbrowski: Aktorowie w podró­ży; J. Lipiński: Józefa Ledóchowska, Warszawa 1963 (tu bibl. i il.); PSB XVI (J. Lipiński); Recenzje Iksów (il.); Szwankowski: Teatr Bogusławskiego (il.); Witkowski: Świat teatr.; Wój­cicki: Powązki II; Kur. warsz. 1849 nr 75 (S. Bogusławski); Życie Teatru 1926 nr 1 (W. Brumer); Jasiński; J. Lipiński: Początki krytyki teatralnej w Warszawie (1801-14), maszyno­pis IS PAN; Materiały biograficzne, list L. oraz list ks. Józefa Poniatowskiego do L., AGAD, Aren. ks. J. Poniatowskiego i Marii Teresy Tvszkiewiczowej sygn. A 187 a; Wyciąg z metry­ki chrztu L., AGAD, Zb. A. Czolowskiego t. II, 3246 s. 100.

Ikon.: NN: Portret, lit., Rocz. T.N. 1808; R. Hadziewicz: Portret, olej, ok. 1829, repr. J. Sienkiewicz: Malarstwo war­szawskie pierwszej poł. XIX w. (katalog), Warszawa 1936 nr 46; J. Głowacki: Portret, lit., Świat Dramatyczny t. I z. 4, War­szawa 1840.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1765-1965, PWN Warszawa 1973

Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.