Erwin Axer

nie żyje
ur. 1917-01-01, Wiedeń
zm. 2012-08-05, Warszawa

Biografia

Erwin Axer urodził się we Wiedniu 1 stycznia 1917. W 1920 jego rodzice - Fryderyka z domu Schuster i Maurycy Axer, w niedługim czasie jeden z najbardziej znanych adwokatów - zamieszkali we Lwowie. Tu w II Państwowym Gimnazjum im. Karola Szajnochy Erwin Axer zdał maturę 1935. W tym samym roku rozpoczął studia na zorganizowanym i prowadzonym przez Leona Schillera Wydziale Reżyserii Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej w Warszawie. Miał znakomitych nauczycieli. Są wśród nich: Stefan Essmanowski, filolog klasyczny, Tymon Terlecki, krytyk teatralny, Stanisław Ossowski, filozof i etyk, Jerzy Stempowski, wybitny eseista, Stanisław Furmanik, znany językoznawca. Równolegle z wykładami odbywały się zajęcia praktycznie. Seminaria reżyserskie prowadził głównie Schillera, ale także Aleksander Zelwerowicz, Edmund Wierciński. Axer był kilkakrotnie asystentem Schillera - w czasie realizacji "Koriolana" Szekspira, "Sprzysiężenie Fiesta" Fryderyka Schillera, "Naszego miasta" Wildera.

Jako przedstawienie dyplomowe przygotował-w ramach tak zwanego Warsztatu Teatralnego-"Pannę Julię" Augusta Strindberga (we własnym przekładzie) z Ireną Eichlerówną w roli tytułowej. Przedstawienia prezentowane gościnnie w Teatrze Narodowym miały swoją publiczność i recenzje. Axerowski spektakl miał pozytywną recenzję Boya. - W czerwcu 1939 Erwin Axer otrzymał dyplom.

Wojnę przetrwał Axer początkowo we Lwowie (tam w działającym do wejścia Niemców polskim teatrze debiutował "Panną Maliczewską" Zapolskiej), później w Warszawie. Po Powstaniu Warszawskim, jako jeniec dostał się do niewoli. W Stalagu 11a koło Magdeburga doczekał końca wojny. W czerwcu 1945 wraca do kraju. Zatrzymuje się w Łodzi.

Łódź, którą wojna oszczędziła pełni w tamtym okresie rolę tymczasowej stolicy, ośrodka życia intelektualnego kraju. W 1946 zaczyna działać Uniwersytet, Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna, Wyższa Szkoła Filmowa i Szkoła Muzyczna. Funkcjonują teatry, Teatr Wojska Polskiego (później im. Stefana Jaracza) - skupiający aktorów warszawskiego Teatru Polskiego, Teatr Kameralny i inne.

Erwin Axer otrzymuje propozycję pracy od Michała Meliny, dyrektora Teatru Kameralnego. Pierwszym przedstawieniem Axera jest "Ich czworo" Zapolskiej z Mirą Zimińską w głównej roli. - Po premierze "Amfitriona 38" Giraudoux Jan Kott pisał: "można po raz pierwszy mówić o początkach nowego stylu gry () nazwać by go należało (...) współczesnym". ("List z Łodzi") Zaproszony przez Schillera reżyseruje Axer w Teatrze Wojska Polskiego prapremierę polską "Ladacznicy z zasadami" Jean Paul Sartre'a. Jednym z ostatnich jego przedstawień była głośnia "Joanna z Lotaryngii" Maxwella Andersena z Ireną Eichlerówną ("sensacja sezonu").

"Teatr Kameralny kończył swą działalność działalność w Łodzi jako teatr, który ma zasłużoną opinię najrzetelniej opracowanych spektaklów". (Adam Ważyk w "Kuźnicy").

We wrześniu 1949 Teatr Kameralny (dyrektor Michał Melina, kierownik artystyczny Erwin Axer, kierownik literacki Jerzy Kreczmar) rozpoczyna działalność Warszawie; zmienia swą nazwę na Współczesny.

W styczniu 1949 odbył się w Szczecinie Zjazd Związku Literatów Polskich, na którym proklamowano realizm socjalistyczny jako jedynie słuszną metodę twórczą. Te same dyrektywy przekazano ludziom teatru.

Czas dla literatury zachodniej jest niepomyślny. Axer wystawia więc polski repertuar współczesny, ale ani jednej sztuki produkcyjnej.

Wartość literacka "Niemców" Leona Kruczkowskiego nie budziła wątpliwości, "Domek z kart" Emila Zegadłowicza napisany po klęsce wrześniowej zrealizowany został jako sztuka realistyczna o zacięciu satyrycznym, "Zwykła sprawa" Adama Tarna jak teatr faktu o amerykańskim wymiarze sprawiedliwości.

Na scenie Teatru Współczesnego pojawia się także klasyka. Axer reżyseruje "Wieczór trzech króli" Szekspira, "Mieszczanin" Gorkiego, "Pensję pani Latter" Iwaszkiewicza według "Emancypantek" Prusa. Wiliam Horzyca reżyseruje gościnnie "Profesję pani Warren" Shawa z Ireną Eichlerówną. Przedstawienie grane jest przeszło 200 razy. Także "Niemcy" i "Pensja". - Teatr Współczesny ma już swoją publiczność.

1 stycznia 1957 połączono zespół Teatru Współczesnego Współczesnego z zespołem Teatru Narodowego pod dyrekcją Erwina Axera (sceną na Mokotowskiej kierował nadal Michał Melina).

"Scena na Placu Teatralnym miała być przeznaczona dla literatury klasycznej polskiej i obcej; miały się tu także znaleźć pozycje planowane dla Teatru Współczesnego, które zyskiwały lepsze warunki () na nowocześnie urządzonej scenie. Rozpoczęto "Niemcami" Kruczkowskiego w nowej inscenizacji () oraz zmienionej obsadzie. Potem sukcesem było przedstawienie "Ostrego dyżuru" Jerzego Lotowskiego. Powodzenie polegało na olbrzymiej aktualności politycznej. Publiczność słyszała ze sceny zdania, które jeszcze nie weszły na szpalty dzienników; dwa lata wcześniej wystawienie podobnego utworu było niemożliwe () W owych dniach Teatr Narodowy była naprawdę teatrem "współczesnym". ("Teatr Współczesny w Warszawie" - WAiF 1978)

Jako pozycje klasyczne pokazano "Śmierć Pazuchina" Sałtykowa-Szczedrina w reżyserii Jerzego Rakowieckiego, i "Marię Stuart" Schillera z Ireną Eichlerówną w reżyserii Władysława Krasnowieckiego. Spektakl grano prawie 200 razy, Eichlerówna odniosła wielki sukces.

W 1956 Erwin Axer reżyseruje w Teatrze Narodowym "Kordiana" Słowackiego.

"Wielkie uznanie zdobyli aktorzy - Jan Kurnakowicz jako Książę Konstanty i Tadeusz Łomnicki jako Kordian", który "burzył stereotyp sceniczny romantycznego bohatera ofiary historii i polskiego losu. ... Ginie przytłoczony nie swoją słabością, ale tchórzostwem i oportunizmem spiskowych".

Przedstawienie było ascetyczne i stało na granicy rapsodyzmu. Ale był to rapsodyzm "polityczny i współczesny" To nieprawda, że Axer postawił "na literaturę" Postawił na aktualność. Zobaczył "to co trapi współczesnego człowieka - jego walkę i jego samotność". (Zygmunt Greń "Życie Literackie").

Teatr Narodowy prezentuje "Kordiana" na Festiwalu Teatru Narodów w czerwcu 1956.

W tym czasie na scenie Teatru Współczesnego dwa spektakle zwróciły szczególną uwagę. "Teatr Klary Glazul" (1955) w reżyserii Michała Meliny, sztuka Prospera Mérimée, dotychczas w Polsce nie grana, a przede wszystkim "Czekając na Godota" Becketta (1957) w reżyserii Jerzego Kreczmara, polska prapremiera sztuki otwierająca awangardzie lat pięćdziesiątych drogę na sceny wielu teatrów.

Ostatnim przedstawieniem Axera w Teatrze Narodowym jest polska prapremiera "Much" Sartre'a z Łomnickim, Mrozowską i Woszczerowiczem.

W jesieni 1957 Erwin Axer zrzeka się prowadzenia Teatru Narodowego "żeby nie podejmować zadań politycznych, do czego w Narodowym zaczęła nas zmuszać sytuacja. Czy raczej, do których realizowania nie czułem się powołany". ("40 lat Teatru Współczesnego Współczesnego w Warszawie")

Od 1 stycznia 1958 wraca do Teatru Współczesnego (Michał Melina zmarł w 1956) jako dyrektor; wcześniej reżyseruje "Nasze miasto" Wildera, które obok "Pastorałki" według układu Schillera reżyserowanej przez Stanisławę Perzanowską otwiera kolejny okres w życiu teatru.

Axer skoncentruje się przede wszystkim na repertuarze współczesnym - reżyseruje "Music-hall" Johna Osborne'a (1958) jednego z "młodych gniewnych" wchodzących na sceny brytyjskie, szwajcarskiego pisarza Maxa Frischa "Biedermanna i podpalaczy" (1959), nową sztukę Leona Kruczkowskiego "Pierwszy dzień wolności" (1960)

W 1962 ma premierę sztuka Bertolda Brechta "Kariera Artura Ui" z Tadeuszem Łomnickim w roli Artura. W scenografii Ewy Starowieyskiej i Konrada Swinarskiego. - "Najlepszy spektakl sezonu".

"Aktor dał kreację, która zdarza się raz na lata całe". (Adolf Rudnicki "Świat").

"Łomnicki pokazał, że sflaczały pajac, kiedy opanuje sztukę podrygiwania może być Hitlerem. Erwin Axer to zrozumiał, dlatego jego "Arturo Ui" jest nie tylko teatralnie bezbłędny. Ma współczesną jadowitość". (Jan Kott "Przegląd kulturalny").

W 1963 Axer reżyseruje "Karierę..." w tej samej scenografii w Akademickim Dramatycznym Wielkim Teatrze im. Gorkiego w Leningradzie.

Podobny sukces osiągnie reżyser "Dochodzeniem" Petera Weissa (1966) - rekonstrukcją słynnego frankfurckiego procesu funkcjonariuszy w Auschwitz. Sztuka wystawiana była przez Petera Brooka w Londynie, w Sztokholmie przez Ingmara Bergmana.

Dwie jednoaktówki Sławomira Mrożka "Zabawa" i "Czarowna noc" w reżyserii Konrada Swinarskiego poprzedzają Axerowską premierę "Tanga" (1965), przedstawienia uznawanego od pierwszego dnia za wielkie wydarzenie, porównywane do "Wesela" Wyspiańskiego. Jest to początek wieloletniej współpracy reżysera i pisarza, "powinowactwa z wyboru". Mrożek staje się "autorem Axera". I tak na scenie Teatru Współczesnego mają swoje premiery: "Szczęśliwe wydarzenie" (1973), "Krawiec" (1979), "Wdowy" (1992), "Miłość na Krymie" (1994), "Ambasador" (1995), "Emigrantów" wyreżyseruje Jerzy Kreczmar (1975). Axer pokaże "Emigrantów" w Staatlichen Schauspielbühnen w Berlinie (1990).

Po polskie sztuki współczesne sięgał Axer jeszcze kilkakrotnie; będą to "Dwa teatry" Jerzego Szaniawskiego (1968), Ernesta Brylla "Po górach, po chmurach" (1969) i "Rzecz listopadowa" (1975), Macieja Wojtyszki "Semiramida" (1996).

W latach sześćdziesiątych wprowadza na scenę Teatru Współczesnego klasykę i te realizacje "zaliczyć wolno do jego najciekawszych przedstawień". (Marta Fik "Trzydzieści pięć sezonów")

"Ifigenia w Taurydzie" Goethego (1962) - w nowym przekładzie Edwarda Csató - z Mrozowską i Łomnickim "utrzymana w klasycznym niemal rygorze" (Marta Fik j.w.), "Trzy siostry" Czechowa (1963) z Mikołajską, Mrozowską i wieloma znakomitymi członkami zespołu, przedstawienie "odchodzące od MChATowskiej dosłowności" (Witold Filler "Polityka"); Maria Stuart" Schillera (1969) - w nowym przekładzie Witolda Wirpszy - z Mrozowską i Mikołajską, "pokaz świetnego warsztatu teatralnego, ale także mądra i prawdziwie humanistyczna lekcja historii" (Leonia Jabłonkówna "Teatr"); "Potęga ciemności" Lwa Tołstoja (1971) z Łomnickim, Mikołajską, Henrykiem Borowskim ("próba wyjścia poza naturalizm, raczej ku Dostojewskiemu" (Marta Fik j.w.). I jeszcze "Matka" Witkacego (1970) z Mikołajską i Janem Englertem "konsekwentna próba wystawienia wedle recepty Konstantego Puzony" (Marta Fik j.w.)

W 1977 wróci jeszcze Axer do "Kordiana" - niestety debiutujący w roli Kordiana Wojciech Wysoki nie porwał widzów ani osobowością, ani warsztatem". (Elżbieta ??? "Axer")

Lata siedemdziesiąte to premiery sztuk autorów obcych głośnych przed laty - Pantera "Dawne czasy" i Ionesco najnowszej sztuki "Macbett", ale także Edwarda Bonda "Lir". Wprowadza Axer na scenę Teatru Współczesnego austriackiego pisarza - znanego już na Zachodzie - Thomasa Bernharda, przygotowując prapremierę "Święta Borysa" (1976), W latach późniejszych wystawi jeszcze dwie jego sztuki "Komedianta" (1990) i "U celu" (1997). - Ostatnią pracą Erwina Axera jest "Wielkanoc" Strindberga (2001). Spotkanie, po kilkudziesięciu latach doświadczeń pracy w teatrze, z autorem, z którego sztuką "Panną Julią" tę pracę rozpoczynał.

Wiele sukcesów przynosiła Axerowi praca za granicą. W wiedeńskim Burgtheater - od 1972 "reżyser gość" - zrealizował między innymi "Święto Borysa" Bernarda (odznaczony Medalem im. Josefa Kainza za najwybitniejsze przedstawienie sezonu 1973/1974. "Marią Stuart" Schillera (1974), Becketta "Końcówką" (1980), "Marzycieli" Muszla (1980), "Korowód" Schitzlera (1983). Współpracował także z teatrami w Düsseldorfie, Zurychu, Monachium, Hamburgu, Berlinie Zachodnim i Leningradzie.

W 1981 Erwin Axer przekazuje dyrekcję Teatru Współczesnego swojemu następcy Maciejowi Englertowi (członkowi zespołu od 1972). Przekazuje po trzydziestu latach prowadzenia teatru, co jest wydarzeniem w historii polskiego współczesnego teatru, a także dwudziestowiecznego teatru europejskiego.

Będąc głównym reżyserem teatru nie tworzył Axer teatru autorskiego. Zapraszał do współpracy innych reżyserów - Wilama Horzycę, Aleksandra Bardiniego, Zygmunta Hübnera, Andrzeja Wajdę, Macieja Prusa. Także aktorów - Andrzeja Łapickiego, Stanisławę Perzanowską, Stanisława Daczyńskiego. Wiele przedstawień reżyserował Jerzy Kreczmar, którego nazwisko najsilniej kojarzy się z polską prapremierą "Czekając na Godota" Becketta (1957), ale rejestr jego premier w Teatrze Współczesnym jest obszerny, żeby wymienić tylko "Kto się boi Wirginii Woolf?" Albeego, "Opowiadanie o ZOO" i "Samoobsługę" Pintera. "Pośredniczkę matrymonialną" Wildera czy Claudela "Punkt przecięcia i "Zamianę", Eliota "Cocktail party". Do wybitnych osiągnięć reżyserskich Kreczmara zalicza się przedstawienia Fredry - "Dożywocie" (1963) i "Wielki człowiek do małych interesów".

"Pamiętnik szubrawca" Ostrowskiego reżyserował gościnnie Gieorgij Towstonogow, a Lindsay Anderson "Nie do obrony" Osborne'a.

Erwin Axer nie tworzył teatru autorskiego - ale ze swoimi współpracownikami - Jerzym Kreczmarem, Michałem Meliną, Edwardem Csató, a także Adamem Tarnem, z zespołem, w którym byli tacy aktorzy jak - Tadeusz Łomnicki, Halina Mikołajska, Kazimierz Rudzki i Józef Kondrat, Zofia Mrozowska, Aleksandra Śląska, Marta Lipińska, Wiesław Michnikowski, Zbigniew Zapasiewicz i Tadeusz Fijewski, a przecież to nie wszyscy; ze scenografami tej klasy co - Otto Axer, Ewa Starowieyska, Jan Kosiński, Władysław Daszewski, Lidia i Jerzy Skarżyńscy tworzył teatr o wyraźnym obliczu.

"Teatr nasz był zawsze teatrem interpretującym. Trafne uchwycenie intencji autora i przekazanie jej widzom środkami, którymi dziś teatr rozporządza było podstawową troską w naszej pracy". (Jerzy Kreczmar, Teatr Współczesny w Warszawie)

"Sam wybór sztuk przesądza w znacznej mierze o charakterze pracy Axera, (...) określanej często jako "reżyseria ukryta", a więc pozostającej w cieniu autora i aktora. W istocie o znaczącej roli tego reżysera świadczy zarówno dyscyplina zespołu i harmonijność całości, jak i fakt, że we wszystkich Axerowskich spektaklach widać (...) wyraźną myśl interpretacyjną (...) liczącą się z intencjami i stylistyką utworu, niechętną wywracaniu go przez teatr na nice a także aktualnym aluzjom. Cechy te zwracały uwagę już w pierwszych jego przedstawieniach". (Marta Fik "Trzydzieści pięć sezonów")

W 2006 Wydawnictwo Literackie wydaje Axera "Kłopoty młodości, kłopoty starości" obejmujące felietony drukowane w "Teatrze" w latach 1965-1970. Wcześniejsze wyszły w trzech tomach - "Listy ze sceny", "Listy ze sceny-seria druga" i "Sprawy teatralne". - Od 1989 wychodzą "Ćwiczenia pamięci". Dwa pierwsze tomu wydał PIW, trzeci i czwarty Wydawnictwo Literackie. Zawierają felietony drukowane w "Dialogu", eseje, wspomnienia z dzieciństwa i czasu wojny, sylwetki znanych osób - wśród nich Schillera, Brechta, Dürrenmatta, Szyfmana; aktorów z którymi pracował - Rudzkiego, Łomnickiego, Kurnakowicza, Mikołajskiej. W 2007 warszawskie Iskry wydają Axera "Z pamięci", wybór z czterech tomów "Ćwiczeń pamięci", książka zdobywa nagrodę Warszawskiej Premiery Literackiej jako książka marca.

Osobnym rozdziałem w biografii Axera jest praca pedagogiczna, którą rozpoczął w warszawskiej PWST w 1948.

Erwin Axer został odznaczony Krzyże Wielkim Orderu Odrodzenia Polski - 1996, medalem Gloria Artis za całokształt twórczości - 2005, medalem Zasłużony Kulturze Gloria Artis w dziedzinie teatru 2007. Zmarł 5 sierpnia 2012 roku.

Zofia Szczygielska

Źródło: Elżbieta Baniewicz, "Erwin Axer", WL 2010; Marta Fik, "Trzydzieści pięć sezonów", WAiF 1981; Marta Fik, "Kultura polska po Jałcie", Polonia 1989; Małgorzata Semil, Elżbieta Wysińska, "Słownik współczesnego teatru", WAiF 1980.

Zdjęcia


Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.