teatralna |  filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Gabriela Zapolska

nie żyje
ur. 1857-03-30, Podhajce pod Łuckiem
zm. 1921-12-21, Lwów

Biografia

ZAPOLSKA Gabriela, właśc. Maria Gabriela Stefania z Korwin-Piotrowskich, l°v. Śnieżko-Błocka, 2°v. Janowska (30 III 1857 Podhajce pod Łuckiem - 21 XII 1921 Lwów), aktorka, reżyser, dyr. teatru. Była córką Wincentego Korwin-Piotrowskiego, marszałka szlachty wołyńskiej, i -> Gabrieli Karskiej, żoną - Stanisława Janowskiego. Uczyła się we Lwowie w Sacre Coeur i na pensji. 28 IX 1876 wyszła w Częstochowie za oficera ros. Konstantego Śnieżko-Błockiego i zamieszkała z mężem w Warszawie. 9 XI 1879 debiutowała pod na­zwiskiem męża w amatorskim zespole Warsz. Tow. Dobroczynności i odtąd występowała tu do kwietnia 1880. Wkrótce rozstała się z mężem i postanowiła zara­biać na życie jako aktorka. 26 I 1882 debiutowała w t. krak. jako Margot ("Spudłowali") przybierając pseud. Za­polska, którego odtąd stale używała. Jednocześnie roz­poczęła działalność pisarską szybko zdobywając roz­głos swoimi nowelami, powieściami i dramatami. W t. krak. pracowała do końca sez., potem występowała w galicyjskich zespołach wędrownych (kolejno J. Piasec­kiej i H. Lasockiego), od października do grudnia 1882 w t. pozn., a od stycznia do 27 II 1883 w pol. zespole J. Teksla i F. Wesołowskiego w Petersburgu. W 1883-85 była aktorką t. lwow., a w 1885-87 t. pozn.; z zespołem tego t. wyjeżdżała również do innych miast, m.in. do Wrocławia. W kwietniu i maju 1887 odbyła ze Stanisła­wem Trapszą tournee obejmujące Brodnicę, Bydgoszcz, Chełmno, Gniezno, Inowrocław, Kępno, Koronowo, Lubawę, Ostrów Wielkopolski, Strzelno, Toruń i Wąb­rzeźno. Latem 1887 przyjechała do Warszawy i debiu­towała w WTR: 13 VII w tyt. roli "Francillon", a 24 IX w tyt. roli "Nory". Nie została jednak zaangażowana i po­nownie ruszyła na prowincję. W sierpniu występowała w Łodzi i Ciechocinku, we wrześniu w Mławie, w sez. 1887-88 w Łodzi, w sierpniu 1888 w Lublinie, potem w Piotrkowie. Znękana niepowodzeniami, w nocy z 2 na 3 X 1888 usiłowała tu popełnić samobójstwo. Odra­towana, leczyła się w Warszawie, następnie wyjechała do Krakowa, gdzie wystąpiła gościnnie w tyt. roli "Nory" (13 i 16 IV 1889). W jesieni 1889 udała się do Paryża pragnąc zostać aktorką francuską. W 1889-91 odby­wała tu studia aktorskie pod kier. Talbota i M. Samary występując jednocześnie w drobnych rolach w t. bulwa­rowych. Od lutego 1892 do lutego 1894 występowała w Theatre Libre, a w początkach 1895 (dwukrotnie) także w Theatre de l'Oeuvre. Nadto uczestniczyła w Paryżu w amatorskich przedstawieniach pol. studentów. W ma­ju 1895 wróciła do Warszawy. 5 VIII po raz drugi de­biutowała w WTR w roli Matki ("Lep"); nie została jed­nak zaangażowana. Latem występowała w warsz. t. ogr. Wodewil, a w październiku i listopadzie w Krakowie. Reszta sez. upłynęła jej na występach gościnnych w Lublinie (grudzień), Częstochowie (luty 1896), Kiel­cach (marzec), Radomiu (kwiecień), Dąbrowie Górni­czej (maj). Latem 1896 występowała w warsz. t. ogr. Wodewil. 29 IX 1896 po raz trzeci debiutowała w WTR, jako Gilberta ("Frou-Frou"), ale i tym razem bez powodzenia. Wyjechała więc na występy gościnne do zespołu J. Puchniewskiego w Łomży (listopad). Następ­ny sez. znowu przebyła na występach gościnnych: w Lublinie (styczeń 1897), Płocku i Włocławku (marzec), Petersburgu (kwiecień i maj). Latem 1897 występowała w warsz. t. ogr. Bagatela, Wodewil i Eldorado. W 1897-99 była aktorką t. krak., a w sez. 1899/1900 t. lwowskiego. Poróżniona z T. Pawlikowskim, musiała opuścić scenę, gdy ten objął dyrekcję t. we Lwowie. Odtąd poświęciła się wyłącznie pracy pisarskiej. 9 XI 1901 wyszła w Dąbrowie pod Nowym Sączem za ma­larza, Stanisława Janowskiego. Jesienią 1902 przenios­ła się z mężem do Krakowa, gdzie otworzyła szkołę dram.; sama uczyła wymowy, deklamacji i gry aktor­skiej, pozostałe przedmioty wykładali: S. Janowski, W. Feldman i T. Konczyński. Do uczniów tej szkoły należeli m.in. M. Dulęba, J. Krzewiński i J. Węgrzyn. Wiosną 1903 otrzymała koncesję, utworzyła ze swoich uczniów zespół i uruchomiła t. pod nazwą ocena Nie­zależna. W jego repertuarze znalazły się m.in. utwory M. Maeterlincka i trzech autorów z kręgu Theatre Libre (E. Goncourt, A. Guinon, G. de Maupassant). W marcu i w kwietniu dała trzy przedstawienia w Kra­kowie, później dwa w Zakopanem. Rychło jednak znie­chęciła się i zwinęła to przedsięwzięcie. Do końca 1903 przebywała w Zakopanem. W początku 1904 prze­niosła się do Lwowa; tu mieszkała do końca życia od­dając się pracy pisarskiej, która zaczęła wówczas zyski­wać największe uznanie. Oprócz licznych powieści, no­wel i in. utworów lit. pisała również recenzje teatr, a w 1900-01 była stałą recenzentką w "Słowie Polskim" (recenzje jej z tego okresu zostały wydane w tomie "I Sfinks przemówi", Lwów 1922). Działalność teatr. wzno­wiła w 1907-08. Trzykrotnie tworzyła wówczas zespół aktorski, który p.n. Teatr Gabrieli Zapolskiej występo­wał w mniejszych miastach Galicji. Za pierwszym ra­zem grano "Moralność pani Dulskiej" (marzec i kwiecień 1907); za drugim "Ich czworo" oraz "Żołnierza i bohatera" (marzec i kwiecień 1908); za trzecim "Skiza" (listopad i grudzień 1908). Z. nie uczestniczyła jednak w tych wyprawach; kierownictwo artyst. sprawował S. Ja­nowski. W 1912-13 współpracowała we Lwowie z T. Premier i T. Niezależnym. Były to jednak dorywcze i luźne związki.

Dosyć wysoka, w młodości zgrabna, miała wyrazistą twarz "o zimnym spojrzeniu dużych, czarnych oczu", głos niezbyt duży, "wysoki, cienki, zmatowany" (T. Trzciński). Jej działalność aktorską znaczyły cieka­we inicjatywy repertuarowe, nieraz w skali krajowej, a nawet europejskiej. Kiedy 25 I 1883 wystąpiła w Pe­tersburgu w tyt. roli "Nory", było to pierwsze wykonanie tej roli w Rosji i zwróciło uwagę opinii ros. na twórczość Ibsena. Jej ambicje aktorskie były jednak niewspółmier­ne do jej możliwości. "Dzięki bystrej inteligencji - pisze T. Trzciński - wchłonęła ona wiele wiedzy technicznej ze szkoły teatrów paryskich, lecz w operowaniu tym materiałem nie wyczuwało się mocnego temperamentu aktorskiego; brakło indywidualnego tonu". W latach dziewięćdziesiątych nie bez powodzenia grywała nie­które role o charakterze tragicznym, jak np. Pani Rollison ("Dziady"), Pani Wielhorska ("Tamten"). "Najbar­dziej w swoim żywiole czuła się jednak pisarka-aktorka w sztukach nowoczesnych, odtwarzając kobiety góru­jące nad otoczeniem, subtelne, błyskotliwe, dowcipne, ironizujące, a nawet nieświadomie komiczne".

Bibl.: J.Bieniasz: Gabriela Zapolska, Wrocław 1960 (il.); Czachowska: Zapolska (tu bibl. i il.); J. Lorentowicz: Spojrzenie wstecz, Warszawa 1935 s. 122-135; Z. Raszewski: Działalność teatralna Gabrieli Zapolskiej. Odb. Pam. Ht. 1951; Trzciński: O teatrze; G. Zapolska: Dramaty. Wrocław 1960 i Wrocław 1961 (tu wstęp Z. Raszewskiego s. IX-CXXIV; IX-LXXX); Zapolska: Listy (il.).

Ikon.: S. Janowski: Z. jako Wielhorska (Tamten), akw., 1898 - MHKraków; S. Janowski: Portrety, akw. i olej - MTWarszawa; S. Janowski: Portret, olej, ok. 1903 - Muzeum Mic­kiewicza, Warszawa; S. Janowski: Portret, olej - Teatr im. Słowackiego, Kraków; T. Pruszkowski: Portret, olej, repr. Ko­bieta Współczesna 1932 nr 5; P. Serusier: Z. jako Diakonisa (Hanusia), drzew., repr. Prz. tyg. 1894 nr 6; S. Janowski: Portret, rys., 1910 - zb. S. Linowska, Warszawa; NN: Z. w roli Nory (Nora), karyk., rys., repr. Filler: Melpomena; Fot. pryw. i w rolach - IS PAN, MHKraków, MTWarszawa.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1765-1965, PWN Warszawa 1973

GABRIELA ZAPOLSKA

Ur. 30 III 1857 w Podhajcach pod Łuckiem, zm. 21 XII 1921 we Lwowie.

Właściwa forma imienia i nazwiska: Maria Gabriela Stefania z Korwin-Piotrowskich, 1v. Śnieżko-Błocka, 2v. Janowska.

Kryptonimy i pseudonimy: Szczera, Omega, G.Z.

Ur. 30 III 1857 w Podhajcach pod Łuckiem, zm. 21 XII 1921 we Lwowie.

Pisarka, dramatopisarka, publicystka, recenzentka teatralna, aktorka, reżyserka, dyrektorka teatru.

Była córką Wincentego Korwin-Piotrowskiego, właściciela Kiwerc i Podhajec, marszałka szlachty wołyńskiej oraz Józefy z Karskich, przed ślubem primabaleriny opery warszawskiej. Uczyła się we Lwowie w Sacré Coeur i na pensji Walentyny Horoszkiewiczowej. Dwukrotnie zamężna: w 1876 wydana przez rodziców nieszczęśliwie za mąż za porucznika gwardii carskiej, Konstantego Śnieżko-Błockiego, z którym rozstała się w 1881 (małżeństwo zostało unieważnione w 1888), zaś w 1904 wyszła za mąż za malarza Stanisława Janowskiego. W 1879 debiutowała jako aktorka pod nazwiskiem pierwszego męża w zespole warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności, gdzie występowała do kwietnia 1880. Po rozstaniu z mężem zaczęła zarabiać jako aktorka. W 1882 debiutowała w teatrze krakowskim pod dyrekcją Stanisława Koźmiana jako Margot (w komedii K. Zalewskiego "Spudłowani"), przybierając pseudonim Zapolska, którym od tej pory się posługiwała. Występowała w Krakowie, Lwowie, Poznaniu oraz w galicyjskich zespołach wędrownych.

Trudne życie wędrownej aktorki zaczęła łączyć z pisaniem, które miało jej przynieść dodatkowe źródło dochodów (po rozwodzie i zerwaniu ze swoją sferą została niemalże bez środków do życia). W 1881 "Gazeta Krakowska" wydrukowała nowelę "Jeden dzień z życia róży", a "Kurier Lwowski" dwa lata później "Małaszkę". Utwory te ściągnęły na Zapolską falę krytyki, ale też wkrótce zdobyła rozgłos jako autorka nowel, powieści i dramatów. Wyczerpująca praca i osobiste niepowodzenia doprowadziły ją w 1888 do próby samobójczej w hotelu w Piotrkowie Trybunalskim. Odratowana, leczyła się w Warszawie, a następnie wyjechała do Krakowa. Po nieudanych próbach wybicia się na scenach polskich zdecydowała się na wyjazd do Paryża jesienią 1889. W latach 1889-1891 odbyła studia aktorskie pod kierunkiem Talbota, Samary i Antoina'a. Intensywnie uczyła się francuskiego, grając dorywczo w teatrzykach bulwarowych, amatorskich przedstawieniach polskich studentów, później zaś w Théâtre Libre Antoine'a i krótko w Théâtre de l'Oeuvre. W tym czasie kontynuowała działalność pisarką. Podczas pobytu w Paryżu napisała 5 powieści oraz nowele, zebrane później w tomie "Menażeria ludzka". Drukowała je w "Przeglądzie Tygodniowym", gdzie ukazał się również szereg korespondencji z Paryża. Kariera aktorska, mimo przejściowych sukcesów w Théâtre Libre nie skończyła się powodzeniem, w maju 1895 Zapolska wróciła do Warszawy.

Po powrocie do kraju bez powodzenia próbowała dostać się do warszawskich Teatrów Rządowych. Ostatecznie na krótko otrzymała angaż w Teatrze Miejskim w Krakowie, którym kierował wówczas Tadeusz Pawlikowski. W 1900 próbowała przenieść się do nowo otwartego Teatru Miejskiego we Lwowie. Poróżniona z Pawlikowskim, który został dyrektorem lwowskiego teatru, nie otrzymała angażu. To spowodowało, że ostatecznie zrezygnowała z aktorstwa na rzecz aktywności pisarskiej. Razem z drugim mężem zamieszkała w Krakowie, gdzie w 1902 założyli szkołę teatralną, w której Zapolska uczyła wymowy, deklamacji i gry aktorskiej według metody Antoine'a. Wiosną 1903 otrzymała koncesję na prowadzenie teatru. Utworzyła zespół złożony z byłych uczniów, który nazwała Scena Niezależna (grali m.in. M. Maeterlincka, E. Goncourta, A. Guinona i G. de Maupassanta). Szybko zniechęciła się jednak do tej aktywności i wyjechała do Zakopanego, a później do Lwowa. Do działalności teatralnej wróciła w 1907. Po niepowodzeniach związanych ze staraniem się o koncesję na prowadzenie teatru ludowego, założyła własną objazdową trupę teatralną pod dyrekcją Stanisława Janowskiego, którą nazwała Teatr Gabrieli Zapolskiej. Zespół występował w mniejszych miastach Galicji, odnosząc wszędzie sukcesy. Mimo że grane były utwory Zapolskiej, m.in. "Moralność pani Dulskiej" (marzec i kwiecień 1907), "Ich czworo" oraz "Żołnierz i bohater" (marzec i kwiecień 1908), "Skiz" (listopad i grudzień 1908), ona sama nie uczestniczyła w tych wyprawach.

Sukcesy artystyczne i finansowe teatru pozwoliły Zapolskiej na zakup willi we Lwowie, jednak zaczęło psuć się jej życie osobiste i pogorszył się stan zdrowia. Coraz więcej czasu zaczęła spędzać w miejscowościach sanatoryjnych. Rozstała się z mężem. W październiku 1918 otrzymała pierwszą w swym życiu nagrodę za twórczość pisarską. Mimo choroby nie przerywała pracy literackiej, koncentrując się głównie na utworach scenicznych. Chora i opuszczona, w trudnych warunkach materialnych, 17.12.1921 zmarła we Lwowie.

Jako recenzentka teatralna zadebiutowała 30.09.1888 na łamach "Przeglądu Tygodniowego", publikując recenzję pod pseudonimem Szczera. Po wyjeździe do Paryża rozpoczęła współpracę z "Kurierem Warszawskim", który od 16.09.1889 zaczął publikować jej korespondencję paryską. Rok później, od 20.12.1890 do końca pobytu zagranicą, na łamach "Przeglądu Tygodniowego" ukazywały się jej "Listy paryskie", których tematem była m.in. sztuka. Nie zaangażowana przez Pawlikowskiego do lwowskiego teatru, powróciła do dziennikarstwa. W latach 1900-1901 współpracowała ze "Słowem Polskim" (od 23.09.1900 była członkiem redakcji). W rubryce "Przez moje okno" pisała artykuły i felietony poświęcone tematyce społecznej i obyczajowej (w tym sytuacji kobiet), zajmowała się również teatrem. W cyklu "Z teatru" zamieszczała recenzje, przede wszystkim z przedstawień teatru lwowskiego, które zostały wydane później w tomie "I Sfinks przemówi Wieczory teatralne" (Lwów, 1923).

Po wyjeździe ze Lwowa nie zerwała kontaktu ze "Słowem Polskim", jednak w związku z dzierżawą pisma nowej Spółce Dzierżawnej (będącej w rzeczywistości reprezentacją endeckiej Ligii Narodowej), przyłączyła się do członków starej redakcji, którzy założyli "Nowe Słowo Polskie" o programie liberalno-demokratycznym. Po przeprowadzce do Krakowa szybko nawiązała współpracę z miejscowymi czasopismami: dziennikiem "Nowa Reforma" i tygodnikiem "Ilustracja Polska". W pierwszym z nich publikowała cotygodniowe felietony o tematyce społecznej i obyczajowej, z rzadka teatralnej, oraz przygotowywała materiał do "Kroniki", w drugim - recenzje teatralne, drukowane w cyklu "Z teatru krakowskiego". Miała być też stałym współpracownikiem warszawskiego "Kuriera Teatralnego", pisząc o krakowskim teatrze, jednak ta współpraca nie została rozwinięta. Po wyjeździe do Zakopanego w kwietniu 1903 zaprzestała aktywności recenzenckiej, choć nawiązała kontakt z warszawskim "Kurierem Codziennym", "Nowinami dla Wszystkich" i "Tygodnikiem Zakopiańskim", gdzie pisała felietony o tematyce społecznej.

Na początku 1904 przeniosła się na stałe do Lwowa. W tym okresie była mniej aktywna jako publicystka. Od stycznia 1909 wróciła do stałej współpracy ze "Słowem Polskim", gdzie co tydzień publikowała felietony. W cyklu "Na czasie" znalazły się również teksty o teatrze. Współpracę z pismem, którego kierunek ideowo-polityczny był jej obcy, zakończyła w lipcu. Po półrocznej przerwie, w lutym 1910, zdecydowała się wrócić do dziennikarstwa, nawiązując współpracę z popularnym dziennikiem ilustrowanym "Wiek Nowy", z którego redakcją, ze względu na sympatie demokratyczne, utrzymywała bliski kontakt od dawna. Pracowali tu koledzy redakcyjni Zapolskiej z dawnego "Słowa Polskiego", m.in. Bronisław Laskownicki (redaktor naczelny) i Leopold Szenderowicz. Felietony "Przez moje okno", które w pewnym sensie były kontynuacją cyklu ze "Słowa Polskiego", ukazywały się od lutego do września 1910, a następnie od lutego do listopada 1911 i w kolejnym roku od lutego do sierpnia. Jej ostatnie teksty dla "Wieku Nowego" były drukowane w okresie od czerwca do grudnia 1913. W tym czasie doszło również do porozumienia z redakcją "Kuriera Warszawskiego", który w marcu 1910 zapowiedział comiesięczne felietony Zapolskiej na temat literatury, sztuki i wydarzeń społecznych. Ostatecznie jednak współpraca sprowadziła się do przedruków z "Wieku Nowego", zamieszczanych w rubryce "Wirujące myśli". Począwszy od 1914, ze względu na pogarszający się stan zdrowia, Zapolska była znacznie mniej aktywna zarówno jako pisarka, jak i publicystka. Ostatni tekst z cyklu "Przez moje okno" napisała w 1918 w związku z ustąpieniem Ludwika Hellera ze stanowiska dyrektora teatru lwowskiego. Artykuł ukazał się w miejscowej "Gazecie Wieczornej".

Jako autorka tekstów o teatrze wiele miejsca poświęcała kulisom jego funkcjonowania. Pisała zarówno o konieczności stworzenia odpowiednich warunków dla rozwijania artystycznych indywidualności, jak i o trudnym życiu początkujących aktorek, które nie tylko źle zarabiały, ale również spotykały się z szykanami ze strony starszych kolegów. Przedmiotem jej troski był zarówno brak stabilności zawodowej aktorów, jak i konieczność wyjścia ze sztuką teatralną do biedniejszych warstw społecznych. Zwracała uwagę na konieczność organizowania dla nich kulturalnych i artystycznych rozrywek oraz wprowadzenia tańszych biletów. Uważała, że pogardzane przez krytykę i zamożną część społeczeństwa teatrzyki ogródkowe odgrywają istotną rolę: edukują mniej wykształconych i biedniejszych widzów. Skutecznie docierają do nich z przekazem, bo posługują się językiem dla nich zrozumiałym. Uważała, że teatr może i powinien pełnić ważną funkcję społeczną, bowiem w przeciwieństwie do "prosektorium, gdzie wchodzą tylko powołani - do teatru cisną się wszyscy, bez różnicy stanu, inteligencji, uzdolnienia". Teatr z uwagi na swoje emocjonalne oddziaływanie "ma ważniejszą misję, niż wydymać się na wzór świątyni lub drgać w lubieżnych kankanowych skokach".

Scena obchodziła Zapolską nie tylko ze względu na prezentowany repertuar - była propagatorką naturalistycznego teatru Andre Antoine'a, domagała się wystawiania klasyki z poszanowaniem zasad i konwencji - teatr zajmował ją również jako instytucja. Postulowała założenie "Związku aktorskiego", który broniłby interesów aktorów i dyrektorów teatrów, byłby również ciałem rozjemczym w sporach na linii: dyrektor teatru - zespół artystyczny, pozwalając rozwiązywać konflikty w obrębie środowiska. Uważała, że dla dobra sztuki teatry powinny pożyczać sobie aktorów. Taka wymiana pozytywnie wpływałaby na rozwój artystów i jednocześnie stwarzała większe możliwości w doborze obsady do nowych sztuk. Bacznie obserwowała życie okołoteatralne. Krytykowała m.in. organizowane na dużą skalę konkursy dramaturgiczne, które jej zdaniem zaprzepaszczały wiele talentów. Były bowiem przeprowadzane nierzetelnie, gdyż w komisjach często zasiadali ludzie zawodowo niewiele mający wspólnego z teatrem. Nierzadko pod pręgierzem jej krytyki stawiani byli również widzowie, zwłaszcza ci, niewłaściwie zachowujący się w teatrze. Wiele z tych przemyśleń miało charakter postulatywny i wynikało z zawodowych doświadczeń autorki.

Zapolska poważnie podchodziła również do zawodu krytyka. Miała świadomość dużej jego odpowiedzialności. "Być krytykiem teatralnym we Francji, w Niemczech - gdziekolwiek, gdzie teatra piętrzą się na teatrach, jest zadaniem dość łatwym. Jeśli wskutek jakiejś krytyki upadnie dzieło sceniczne - inna natychmiast podtrzyma sławę sztuki (). Ale u nas, gdzie zaledwie dwa teatra we Lwowie i Krakowie funkcjonują (warszawski wskutek szablonu pleśni przestał się liczyć) - jakże nad każdym słowem zastanawiać się trzeba. Autorów dramatycznych tak mało! Tak mało!" Jednocześnie ganiła recenzentów, którzy zajmowali się kreacją własnej osoby, a środowiskową popularność przedkładali nad uczciwość zawodową. Jej kodeks pracy mieścił się w stwierdzeniu, że "krytyk winien być jeszcze surowszym i mniej pobłażliwym niż gdzie indziej. Lecz wiedzieć, od kogo można żądać i dlaczego żądać".

Funkcję krytyka rozumiała również jako rolę pośrednika pomiędzy sztuką a publicznością. Jego zadaniem było nie tylko dzielenie się własnymi wrażeniami i ocena spektaklu, ale także dostarczenie widzowi informacji o sztuce i artyście, wyjaśnienie niuansów dzieła, zbudowanie szerszego kontekstu. Pisała, że recenzent musi zadowolić całą publiczność, tzn. dotrzeć z przekazem do widzów o różnych kompetencjach odbiorczych. Stąd być może pojawiające się w jej recenzjach obszerne analizy dramaturgiczne. Z drugiej strony równie chętnie wzbogacała teksty o fabularyzowane wyimki o artystach czy wprowadzające w atmosferę sztuki anegdoty, bowiem - jak pisała - "Krytyka dzieła sztuki, winna być sama dziełem sztuki". Nie mniej uwagi, co potencjalnemu widzowi, Zapolska poświęcała aktorom. Artyści mogli liczyć na dogłębną analizę i merytoryczną ocenę ich pracy. Jako osoba wcześniej zawodowo związana ze sceną, doceniała ich trud. Widać to nie tylko w recenzjach, ale również w kilku szkicach, które poświęciła, m.in. cenionej przez siebie Helenie Modrzejewskiej, Władysławowi Romanowi czy Stanisławowi Knauke-Zawadzkiemu. Polskiemu czytelnikowi chętnie prezentowała osiągnięcia teatrów i artystów zagranicznych. Szczególnie ceniła Antoine'a i jego Théâtre Libre, pisała o Eleonorze Duse. Była ambasadorką naturalizmu.

Komentatorzy publicystycznej twórczości Zapolskiej zwracają uwagę na metaforyczność jej stylu i emocjonalność wypowiedzi. Te cechy nietrudno wskazać również w szkicach i recenzjach teatralnych, z których jest mniej znana. Styl autorki nie przekreśla jednak merytorycznej wartości tekstów. Na uwagę zasługuje duża świadomość społecznej roli teatru, propagowanie edukacji teatralnej widzów i wskazywanie na konieczność stworzenia dostępu do sztuki różnym grupom społecznym.

Bibliografia podmiotowa:

a) bibliografia ogólna:

"Echo Muzyczne, Teatralne i Artystyczne" 1897; "Gazeta Lwowska" 1908; "Gazeta Wieczorna" 1913; "Głos Narodu" 1902; "Ilustracja Polska" 1902, 1903; "Kurier Codzienny" 1890, 1893, 1895, 1896; "Kurier Teatralny" 1902; "Kurier Warszawski" 1890, 1891; "Nowa Reforma" 1902, 1903; "Nowe Słowo Polskie" 1902; "Nowości Ilustrowane" 1907, 1908; "Przegląd Tygodniowy" 1888, 1889, 1890, 1891, 1892, 1894, 1896; "Słowo Polskie" 1898, 1901, 1902, 1903, 1909; "Tygodnik Ilustrowany" 1907, 1908; "Tygodnik Powszechny" 1888; "Wiek Nowy" 1905, 1910, 1911, 1912, 1913; "Życie Teatralne" 1921.

b) bibliografia szczegółowa:

recenzje, noty:

["Myszka" E. Paillrona], "Przegląd Tygodniowy" 1888, nr 40 z dn. 30 IX, s. 497-498; Pogawędka teatralna. A propos "Reprezentanta Firmy Miller i Ska" komedii I aktowej Wład. Koziebrodzkiego przedstawionej w d. 16 listopada r. b. w Teatrze Rozmaitości", Przegląd Tygodniowy" 1888, nr 48 z dn. 25 IX, s. 624 - 625; ["Jestem literatem" J. Łozińskiego], "Przegląd Tygodniowy" 1888, nr 49 z dn. 2 XII, s. 633-634; [Występ P. A. Zawadzkiego], "Przegląd Tygodniowy" 1888, nr 50 z dn. 5 XII, s. 649; ["Hrabia René" 1888, nr 51 z dn. 16 XII, s. 663-664; ["Uriel Akosta" G. Gutzkowa], "Przegląd Tygodniowy" 1888, nr 52 z dn. 23 XII, s. 684-685; [Minowski" na scenie krakowskiej] [Inc.:] Ci, którzy nie lubią pana Bogusławskiego, "Przegląd Tygodniowy" 1889, nr 5 z dn. 2 II, s. 66; [Komedyjka Blizińskiego], [Inc.:] Józef Bliziński napisał nową bluetkę, "Przegląd Tygodniowy" 1998, nr 6 z dn. 9 II, s. 80; Pogadanka teatralna z powodu wystawienia na scenie krakowskiej sztuki pt. "Mieszczański światek" F. G. Dominika, "Przegląd Tygodniowy" 1889, nr 8 z dn. 23 II, s. 111-112; ["Pan Wołodyjowski" na scenie krakowskiej], [Inc.: W ubiegłą sobotę na scenie krakowskiej], "Przegląd Tygodniowy" 1889, nr 10 z dn. 9 III, s. 139; P. Wisnowska na scenie krakowskiej, "Przegląd Tygodniowy" 1889, nr 19 z dn. 11 V; [Rzewuskiego "L'Impératrice Faustine"], [Inc.:] Niezwykłe powodzenie tragedii, "Przegląd Tygodniowy" 1891, nr 13 z dn. 18 III, s. 156; [St. Rzewuskiego "Le justicier"], [Inc.:] Dramat hr Rzewuskiego, "Przegląd Tygodniowy" 1892, nr 21 z dn. 21 V, s. 254-255; [Inc.:] Pojawienie się artysty [występy P. Śliwickiego na scenie warszawskiej], "Przegląd Tygodniowy" 1896, nr 33 z dn. 15 VIII, s. 375; ["Skowronek" E. Wildenbrucha w Teatrze Rozmaitości], "Przegląd Tygodniowy" 1896, nr 41 z dn. 10 X, s. 457-458; "Vermächtnis" nowa komedia Schnitzlera [rec. sztuki wystawionej w Burgtheater w Wiedniu], "Słowo Polskie" 1898, nr 13 z dn. 14 I, s. 4; Premiera w Teatrze Miejskim [rec. z przedstawienia inauguracyjnego 4 X 1900, na które złożyły się: J. Kasprowicza "Baśń nocy świętojańskiej" i A. Fredry "Odludki i poeta", Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1900, nr 464 z dn. 5 X, s. 1-2; "Baśń nocy świętojańskiej" Prolog Kasprowicza - "Odludki i poeta" A Fredry, "Słowo Polskie" 1900, nr 465 z dn. 6 X, s. 3; "Spazmy modne" - Wojciecha Bogusławskiego [rec. komedii Bogusławskiego, prem. Teatr Miejski we Lwowie, w tekście omówienie stylów gry aktorskiej], "Słowo Polskie" 1900, nr 470 z dn. 9 X, s. 2; "Dożywocie", komedia w 3 aktach Fredry [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1900, nr 476 z dn. 12 X, s. 2; "Nowa Dejanira" - Juliusza Słowackiego [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1900, nr 478 z dn. 13 X, s. 2; "Mąż od biedy" - Józefa Blizińskiego [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1900, nr 488 z dn. 19 X, s. 2; Z powodu wystawienia "Naszych najserdeczniejszych" słów parę [prem. sztuki V. Sardou w Teatrze Miejskim we Lwowie], "Słowo Polskie" 1900, nr 490 z dn. 20 X, s. 2; "Dla szczęścia" - Przybyszewskiego [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1900, nr 498 z dn. 25 X, s. 2; "Pan Jowialski" - Fredry [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1900, nr 505 z dn. 30 X, s. 3; "Dzisiejsi" Gawalewicza - "Z dobrego serca" Rydla - "Posażna jedynaczka" Fredry syna [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1900, nr 506 z dn. 30 X, s. 2; "Zaczarowane koło" - Lucjana Rydla [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1900, nr 513 z dn. 3 XI, s. 2; "Wiele hałasu o nic" - Szekspira [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1900, nr 527 z dn. 12 XI, s. 2; "Bartel Turaser", dramat w 3 aktach przez Langmanna [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1900, nr 533 z dn. 15 XI, s. 2; "Ksenia", poemat dramatyczny A. Urbańskiego. - "Wspomnienie", obraz w 1 akcie przez Gryfitę [B. Jaxę-Ronikiera] [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1900, nr 535 z dn. 16 X, s. 2; "Rodzieństwo" przez Ig. Grabowskiego [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1900, nr 549 z dn. 24 XI, s. 2; "Noc w Belwederze" - [A.] Staszczyka [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1900, nr 560 z dn. 1 XII, s. 2-3; "Czerwona toga" w 4 aktach przez [E.] Brieux, [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1900, nr 569 z dn. 6 XII, s. 2; "Igraszki trafu i miłości", sztuka przez Piotra Chamblain de Marivaux [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1900, nr 574 z dn. 10 XII, s. 2; Z Kasyna Miejskiego. (Przedstawienie amatorskie "Porwanie Sabinek"), "Słowo Polskie" 1900, nr 575 z dn. 11 XII, s. 3; Panna Zofia Wójcicka [nota o osobie i twórczości literackiej autorki sztuki "Dyletanci"], "Słowo Polskie" 1900, nr 579 z dn. 13 XII s. 3; "Czerwona toga" - występ pani Rotterowej, [omówienie występu Ameli Rotter w roli Janiny], "Słowo Polskie" 1900, nr 587 z dn. 18 XII, s. 2-3; "Tragedie duszy" - sztuka [R.] Bracca [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1900, nr 597 z dn. 23 XII, s. 1-2; Przedstawienie jubileuszowe we Lwowie [sprawozdanie z przedst. jubileuszowego ku czci H. Sienkiewicza, wyst. m. in. "Zagłoba swatem", Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1900, nr 598 z dn. 24 XII, s. 1; "Gwałtu, co się dzieje"!" Fredry - Paulina Wojnarowska [omówienie gościnnego występu krakowskiej artystki w roli Urszuli, Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1900, nr 604 z dn. 29 XII, s. 1; Władysław Barącz [w związku z występami artysty w Kasynie Miejskim], "Słowo Polskie" 1900, nr 605, s. 3; "Oj, młody, młody" - Fredry syna [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 5 z dn. 3 I, s. 2; "Pan Alfons", sztuka Dumasa syna. - Występ Pani Wojnowskiej, [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 8 z dn. 5 I, s. 2-3; "Blagierzy" - Michała Bałuckiego [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 18 z dn. 11 I, s. 2-3; "Sobótki" - Rostanda [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 30 z dn. 18 I, s. 2-3; "Dziewczyna sędzią" - Zabłockiego [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 34 z dn. 20 I, s. 2; "Sganarel", komedia w jednym akcie Moliera [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 38 z dn. 23 I, s. 3; "Najstarsza" - Lemaître'a [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 46 z dn. 27 I, s. 3; "Ocknienie" - sztuka Rakowskiego [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 54 z dn. 1 II, s. 2-3; "Spuścizna" - Artura Schnitzera [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 71 z dn. 12 II, s. 2-3; "Nawojka" - Rossowskiego [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 75 z dn. 14 II, s. 2-3; "Pieniądze albo życie" - komedia Capusa [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 93 z dn. 24 II, s. 2-3; "Baśka" - krotochwila K. Glińskiego [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 101 z dn. 1 III, s. 2-3; "Psyche" - tragedia dziecinna Zofii Wójcickiej [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 123 z dn. 14 III, s. 2-3; "Odrodzenie" - sztuka Schönthana i Koppel-Ellfelda [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 137 z dn. 22 III, s. 2-3; "Złote runo" - dramat współczesny w 3 aktach Przybyszewskiego [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 147 z dn. 29 III, s. 2-3; Przedstawienie amatorskie w Teatrze Miejskim [rec. sztuk: A. Mélesville'a "Filiżanka herbaty" i E. Labiche'a "Miłość sztuki"], "Słowo Polskie" 1901, nr 181 z dn. 19 IV, s. 3-4; "Rewolwer" - komedia Fredry [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 197 z dn. 28 IV, s. 2-3; "Młodość" - dramat w 3 aktach M. Halbego [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 201 z dn. 1 V, s. 1-2; "Powrót posła" - Niemcewicza [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 209 z dn. 5 V, s. 1; "Zaraza" - sztuka Augiera [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 232 z dn. 19 V, s. 4; O wykonaniu "Wesela" Wyspiańskiego na scenie lwowskiej [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 8 z dn. 5 I, s. 2-3; "Ładne polowanie" - komedia w 3 aktach Jerzego Freydeau [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 326 z dn. 16 VII, s. 1-2; "Bogaty wujaszek" - Karlweissa [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 340 z dn. 24 VII, s. 3-4; "Przed ślubem" - Zalewskiego [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 352 z dn. 25 VII, s. 4; "Boubouroche" Courteline'a. - "Było to pod Wagram" Banville'a [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 352 z dn. 7 VIII, s. 2; "Kapelusz słomkowy" Labiche'a [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 383 z dn. 18 VIII, s. 2; "Pan Damazy" Blizińskiego [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 387 z dn. 21 VIII, s. 3-4; "Leta" - farsa w 3 aktach R. Gobbinsa [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 399 z dn. 28 VIII, s. 3-4; Występy Romana Żelazowskiego - rola Józwowicza [omów. wyst. gość. w sztuce H. Sienkiewicza "Na jedną kartę", Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 413 z dn. 5 IX, s. 1-2; Żelazowski w "Dzierżawcy z Olesiowa" [omów. Drugiego wyst. gość. Żelazowskiego w roli Władysława Czerskiego w sztuce Z. Ptzybylskiego "Dzierżawca z Olesiowa", Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 417 z dn. 7 IX, s. 1-2; "Otchłań" - sztuka Konczyńskiego [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 421 z dn. 10 IX, s. 1-2, nr 423 x dn. 11 IX, s. 3-4; "Rozbitki" - Blizińskiego [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 427 z dn. 13 IX, s. 1-2; "Życie we dwoje" - komedia H. Boccage [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 433 z dn. 17 IX, s. 1-2; "Wiedenki" - Hermana Bahra [prem. Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 443 z dn. 22 IX, s. 1-2; Występ pani Gabrieli Morskiej [omówienie występu G. Morskiejw roli Vittorina w sztuce Schönthana i Koppel-Ellfelda "Odrodzenie", Teatr Miejski we Lwowie], "Słowo Polskie" 1901, nr 453 z dn. 28 IX, s. 5; Teatr Ludowy miłośników sceny ze Lwowa [rec. sztuki G. Zapolskiej "Mężczyzna", wyst. w Nowym Sączu przez zespół amatorów pod kier. T. Pilarskiego], "Nowe Słowo Polskie" 1902, nr 70 z dn. 10 IV, s. 5-6; "Wesele" - Wyspiańskiego [prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1902, nr 35 z dn. 29 VIII, s. 827-828; "Sen srebrny Salomei" - Słowackiego [prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1902, nr 36 z dn. 5 IX, s. 850-851; ["Urzędowa żona" - A. H. Savage'a, [prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1902, nr 37 z dn. 12 IX, s. 875-876; ["Ponad wodami" G. Engla. - "Sąsiadka" T. Rittnera, prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1902, nr 38 z dn. 19 IX, s. 899-900; ["Staroświecczyzna" - J. N. Kamińskiego, prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1902, nr 39 z dn. 26 IX, s. 923-924; ["Matka" - S. Przybyszewskiego, prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1902, nr 40 z dn. 3 X, s. 941-849; ["Wesoły Lord Quex" - A. Pinero, prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1902, nr 41 z dn. 10 X, s. 973; ["Szczęście" - A. Capusa, prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1902, nr 42 z dn. 17 X, s. 997-998; [Wieczór jubileuszowy M. Konopnickiej. - "Miłosierdzie" A. Nowaczyńskiego, prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1902, nr 43 z dn. 24 X, s. 1018-1019; ["Balladyna" - J. Słowackiego, prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1902, nr 44 z dn. 31 X, s. 1042-1043; "Państwo młodzi" - Przybyszewskiego. - Obecny stan sceny naszej [prem. Teatr Miejski w Krakowie, w tekście krytyka polityki personalnej dyrekcji teatru], "Ilustracja Polska" 1902, nr 45 z dn. 7 XI, s. 1066-1067; "Monna Vanna" - Maeterlincka [prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1902, nr 46 z dn. 14 XI, s. 1091-1092; "Kładka" [rec. sztuki F. Gresaca i F. de Croisseta: "Kładka", komedia w 3 aktach, prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1902, nr 47 z dn. 21 XI, s. 1114-1115; "Mieszczanie" - dramat M. Gorkiego [prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1902, nr 48 z dn. 28 XI, s. 1138-1139; "Nieboska komedia" [rec. sztuki I. Krasińskiego: "Nieboska komedia", poemat dramatyczny, prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1902, nr 49 z dn. 5 XII, s. 1162-1163; "Cień". - "Małżeństwo na próbę" [rec. sztuk W. Feldmana: "Cień" dramat w 3 aktach i K. Gerö: "Małżeństwo na próbę", krotochwila w 3 aktach, prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1902, nr 50 z dn. 12 XII, s. 1187-1188; "Krucze gniazdo" Dagny Przybyszewskiej. - "Walc barona Molskiego" A. Nowaczyńskiego. - "We czworo" M. Gawalewicza [prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1902, nr 51 z dn. 19 XII, s. 1211-1212; ["Wilhelm Tell" F. Schillera. - "Pamiętniki szatana" E. V. Arago i Vermonda. - "Na strażnicy" J. Galasiewicza, [prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1903, nr 2 z dn. 9 I, s. 30-31; [Modrzejewska w "Makbecie" Szekspira i "Nowej Dejanirze" Słowackiego, prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1903, nr 3 z dn. 16 I, s. 65-66; [Modrzejewska w "Warszawiance" Wyspiańskiego, prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1903, nr 4 z dn. 23 I, s. 74-75; [Modrzejewska w "Gnieździe rodzinnym", prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1903, nr 7 z dn. 13 II, s. 137-138; ["Panna służąca" - P. Bilhauda i M. Gennequina, prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1903, nr 8 z dn. 20 II, s. 155-156; ["Wieczór świętojański" - K. Schönherra, prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1903, nr 9 z dn. 27 II, s. 175-176; ["Wyzwolenie" - S. Wyspiańskiego, prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1903, nr 10 z dn. 3 III, s. 194-195; ["Markiz Priola" - H. Lavedana, prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1903, nr 11 z dn. 13 III, s. 221-222; ["Dwa sumienia" - P. Anthelme'a, prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1903, nr 12 z dn. 20 III, s. 231; ["Dramat Kaliny" - Z. Kaweckiego, prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1903, nr 13 z dn. 27 III, s. 258-259; ["Nowe bożyszcze" - F. Curela, prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1903, nr 14 z dn. 3 IV, s. 273-274; ["Bohaterka rewolucji" - P. Hiervieu, prem. Teatr Miejski w Krakowie], "Ilustracja Polska" 1903, nr 15 z dn. 10 IV, s. 292-293.

szkice, felietony, ogólne wypowiedzi o teatrze:

Teatrzyki ogródkowe, konieczna potrzeba ich istnienia i przyczyny ich upadku [artykuł polemizujący z napaściami w prasie warszawskiej na teatrzyki ogródkowe], "Tygodnik Powszechny" 1888, nr 33 z dn. 5 IX, s. 292-293; U Talbota [artykuł o francuskim aktorze Denis-Stanislas Montalant, pseud. Talbot i jego metodzie kształcenia młodych aktorów], "Kurier Warszawski" 1891, nr 46 z dn. 15 II, s. 1-3; Skandal w Théâtre Libre [art. o naturalizmie], "Kurier Codzienny" 1890, nr 173 z dn. 25 VI, s. 1; Les Fullers (La danse serpentine), "Kurier Warszawski" 1893, nr 18 z dn. 18 I, s. 5-6; Na obcych scenach [artykuł omawia sytuację w teatrach paryskich i hamującą rolę krytyki mieszczańskiej w rozwoju teatru, zajmuje się znaczeniem Théâtre Libre i wprowadzanych przez niego sztuka autorów obych], "Kurier Codzienny" 1893, nr 327 z dn. 26 XI, s. 1-2; Ze świata kulis [tekst o znaczeniu Théâtre Libre, obrona naturalizmu i program Antoine'a, krytyka nowych kierunków w sztuce, dramaty M. Beauborga], "Kurier Codzienny" 1895, nr 87 z dn. 28 III, s. 1, nr 88 s. 1, nr 89 s. 2, nr 90 z dn. 31 III, s. 1; "Cyganeria" [artykuł w związku z wystawieniem sztuki H. Murgera "Cyganeria" w Teatrze Nowym w Warszawie], "Kurier Codzienny" 1895, nr 188 z dn. 10 VII; [Inc.:] Od pewnego czasu [krytyka zespołu aktorskiego Teatru Rozmaitości z postulatami zmian personalnych], "Przegląd Tygodniowy" 1896, nr 34 z dn. 22 III, s. 384-385; [Inc.:] W ubiegłych tygodniach zdarzyło się [krytyka napaści w prasie na wystawienie przez L. Dobrzańskiego w Wodewilu opery S. Moniuszki "Halka", "Przegląd Tygodniowy" 1896, nr 37 z dn. 12 IX, s. 408-409; [Inc.:] Był sobie ongi we Lwowie [Krytyka K. Zalewskiego za nadmierne przywiązanie wagi do efektów teatralnych], "Przegląd Tygodniowy" 1896, nr 47 z dn. 21 XI, s. 529; Krowięta. Studium teatralne [studium z życia początkujących aktorek], "Echo Muzyczne, Teatralne i Artystyczne" 1897, nr 35 z dn. 28 VIII, s. 411-412, nr 36, s. 423-424; nr 37 z dn. 11 IX, s. 435-436; Upiększenia nowego teatru, "Słowo Polskie" 1900, nr 450, s. 4; [O teatr ludowy, tekst podejmujący kwestię zorganizowania kulturalnych i artystycznych rozrywek dla ludu], "Słowo Polskie" 1900, nr 454 z dn. 29 IX, s. 2-3; [Inc.:] na falach powietrza od kilku dni [felieton w związku z otwarciem nowego Teatru Miejskiego we Lwowie], "Słowo Polskie" 1900, nr 459 z dn. 3 X, s. 2-3; Dla wszystkich [felieton podejmujący kwestię udostępniania przedstawień teatralnych szerokim kręgom publiczności przez wprowadzenie tańszych biletów], "Słowo Polskie" 1900, nr 463 z dn. 5 X, s. 1; Odczyt Kisielewskiego, "Słowo Polskie" 1900, nr 568 z dn. 6 XII, s. 3; Trzydzieści koron deficytu [art. analizujący sytuację w Teatrze Miejskim i działalność dyrektora T. Pawlikowskiego], "Słowo Polskie" 1901, nr 12 z dn. 8 I, s. 2-3; Nowa komisja artystyczna [art. o utworzeniu pod przewodnictwem prezydenta G. Małachowskiego Komisji artystycznej, która obejmie nadzór nad sprawami teatru], "Słowo Polskie" 1901, nr 22 z dn. 13 I, s. 3; ["Romantyczni" E. Rostanda, odczyt], druk w art. [I. Nikorowicz] Nik: "Romantyczni" w małej chatce, "Słowo Polskie" 1901, nr 95 z dn. 26 II, s. 2-3; Przed "Weselem" - O "Weselu", "Słowo Polskie" 1901, nr 240 z dn. 24 V, s. 2-3; ["Wesele" S. Wyspiańskiego] "Słowo Polskie" 1901, nr 248 z dn. 30 V, s. 3; La Duse [przebieg życia i omówienie kariery teatralnej sławnej włoskiej aktorski Eleonory Duse], "Słowo Polskie" 1901, nr 252 z dn. 1 VI, s. 2; P. Knake-Zawadzki [o działalności artystycznej Stanisława Knake-Zawadzkiego], "Słowo Polskie" 1901, nr 399 z dn. 28 VIII, s. 4; Kogo krzywdzą bezkarnie w podwójny sposób? [o wykorzystywaniu autorów dramatycznych przez prowincjonalne towarzystwa dramatyczne], "Słowo Polskie" 1901, nr 67, s. 4; Nowe przepisy w teatrze, "Słowo Polskie" 1901, nr 137, s. 4; nr 381, s. 4; Słuszna uwaga [kryt. operetki wiedeńskiej], "Słowo Polskie" 1901, nr 391, s. 4; Odpoczynek dla aktorów, "Słowo Polskie" 1901, nr 395, s. 4; Z teatru [kryt. niekulturalnego zachowania się w teatrze], "Słowo Polskie" 1901, nr 403, s. 4; Sąd Salomona [dot. sporu między T. Pawlikowskim a J. Kotarbińskim o aktora K. Kamińskiego], "Słowo Polskie" 1901, nr 407, s. 4; Dzieci w teatrze, "Słowo Polskie" 1901, nr 429, s. 4; Teatr Krakowski [art. o Teatrze Miejskim w Krakowie pod dyr. Józefa Kotarbińskiego, omówienie repertuaru i zespołu aktorskiego], "Nowe Słowo Polskie" 1902, nr 91 z dn. 22 IV, s. 1-3; Teatr Ludowy w Krakowie [uwagi o ciężkiej syt. finansowej teatru], "Nowe Słowo Polskie" 1902, nr 134 z dn. 16 V, s. 1-2; W sprawie Teatru Ludowego, "Nowa Reforma" 1902, nr 149 z dn. 2 VII, s. 2; Autor o swojej sztuce, "Kurier Teatralny" 1902, nr 1 z dn. 1 X, s. 4-5; Teatr krakowski. (Ogólny rzut oka na ostatnie lata rozwoju krakowskiej sceny. - Ważny jej posterunek. - Tradycje), Kurier Teatralny" 1902, nr 2 z dn. 2 X, s. 2-3; Ona [felieton o Helenie Modrzejewskiej], "Nowa Reforma" 1902, nr 238 z dn. 16 X, s. 1-2; Wpływ i znaczenie teatru [odczyt wygłoszony na Uniwersytecie Ludowym im. A. Mickiewicza w Krakowie, w którym Zapolska przemawiała za objęciem kilku teatrów w zarząd kraju, przy wsparciu ciała doradczego w postaci kilku reżyserów], relacja w "Nowa Reforma" 1902, nr 283, s. 3; Do autora "Knajpy" [Przedmowa do: Z. Parvi, "Knajpa. Dramat w 3 aktach z epilogiem prozą oryginalnie napisany". Kraków 1903. Księgarnia D. E. Friendleina 8, s. I-VI], powst. 1902; O scenie [obrona repertuaru modernistycznego], "Ilustracja Polska" 1902, nr 52 z dn. 26 XII, s. 1246; Roman [wspomnienie pośmiertne o aktorze Władysławie Romanie, zmarłym we Lwowie 28 I 1905], "Wiek Nowy" 1905, nr 1079 z dn. 2 II, s. 3-5; Teatr Gabrieli Zapolskiej, "Nowości Ilustrowane" 1907, nr 14 z dn. 6 IV, s. 16-17; Wzorowy teatr [wspomnienie o Théâtre Libre w Paryżu, metodzie pracy Antoine'a i jego zespołu], "Słowo Polskie" 1909, nr 144 z dn. 27 III, s. 1-3; Helena Modrzejewska [artykuł związany ze śmiercią aktorki], "Słowo Polskie" 1909, nr 245 z dn. 27 V, s. 1-2; Kolega [o aktorze Władysławie Woleńskim w związku z wieczorem recytatorskim, na którym miał deklamować fragmenty z "Kordiana"], "Wiek Nowy" 1910, nr 2597 z dn. 4 III, s. 2-3; Po tamtej stronie rampy [o konieczności obrony interesów aktorów przez zorganizowanie "Związku aktorów"], "Wiek Nowy" 1910, nr 2654 z dn. 13 V, s. 2-4; Takie małe debiuciki [o debiucie aktorskim uczennicy Zapolskiej, Róży Łuszczkiewicz, w "Dzwonie zatopionym" Hauptmanna], "Wiek Nowy" 1911, nr 2951 z dn. 10 V, s. 2-4; Sztuczne życie [o stworzeniu warunków sprzyjających rozwojowi indywidualnych talentów aktorskich], "Wiek Nowy" 1912, nr 3267 z dn. 3 VI, s. 3-4 i nr 3268 z dn. 4 VI, s. 2-3; Teatr lwowski w Paryżu [dot. wyjazdu zespołu pod. dyr. L. Hellera do Paryża], "Gazeta Wieczorna" 1913, nr 1295 z dn. 19 V., s. 3-4; Teatr Niezależny [o teatrze założonym przez A. Godziembę-Wysockiego we Lwowie w 1913 i jego pierwszych przedstawieniach, wspomnienie o Théâtre Libre i Scenie Niezależnej prowadzonej przez Zapolską], "Wiek Nowy" 1913, nr 3669 z dn. 3 X, s. 3-4 i nr 3670 z dn. 4 X, s. 2-3; Z moich pamiętników. (Nasze drugie spotkanie) [o spotkaniu z Heleną Modrzejewską w Krakowie w 1902], "Życie Teatralne" 1921, z. 7 z dn. 16 XI, s. 6.

"Listy paryskie":

["Romeo i Julia" w Odeonie], "Przegląd Tygodniowy" 1890, nr 51 z dn. 20 XII, s. 617-618; [Sarcey jako krytyk], "Przegląd Tygodniowy" 1891, nr 1 z dn. 3 I, s. 10-11; [Występy królowej kankana La Goulue], "Przegląd Tygodniowy" 1891, nr 3 z dn. 17 I, s. 38-39; ["L'Impératrice Faustine" S. Rzewuskiego. - Rozmowa z S. Rzewuskim], "Przegląd Tygodniowy" 1891, nr 16 z dn. 18 IV, s. 194-195; [Przedstawienie Théâtre d'art na benefis P. Verlaine'a i P. Gauguina], "Przegląd Tygodniowy" 1891, nr 23 z dn. 6 VI, s. 271-272; [Występy Yvette Guilbert", "Przegląd Tygodniowy" 1891, nr 28 z dn. 11 VII, s. 323-324; [Występy A. Bruanta w Cabaret du Mirliton], "Przegląd Tygodniowy" 1892, nr 10 z dn. 5 III, s. 123-124 i nr 11 z dn. 12 III, s. 135-136, [Théâtre Libre - dzieje i metoda pracy], "Przegląd Tygodniowy" 1892, nr 47 z dn. 19 XI, s. 531-532; [Barres i jego sztuka "Une Journeé parlamentaire], "Przegląd Tygodniowy" 1894, nr 9 z dn. 3 III, s. 103-104; [Twórczość A Villers de L'Isle-Adama, dramat "Axel"], "Przegląd Tygodniowy" 1894, nr 11 z dn. 17 III, s. 138-140; ["Tibre Caprée" S. Rzewuskiego], "Przegląd Tygodniowy" 1894, nr 26 z dn. 26 V, s. 247-248.

Varia:

[nekrolog Walerii Soleckiej], [Inc.: W tych dniach, w kwiecie wieku], "Przegląd Tygodniowy" 1889, nr 13 z dn. 30 III, s. 105; Mozaika paryska [omówienie aktualnych wydarzeń kulturalnych i artystycznych w Paryżu], "Kurier Warszawski" 1890, nr 102 z dn. 14IV, s. 1-3 (cz.1) i nr 134 z dn. 16 V, s. 1-3 (cz.2); Piotr Wolff [rozmowa z dramatopisarzem w związku z przygotowywaniem przez Teatr Rozmaitości w Warszawie wystawienia komedii "Celles qu'on respecte"], "Kurier Codzienny" 1893, nr 60 z dn. 1 III, s. 1-2; Marcelli Ballot i Ambroży Janvier (autorowie "Legalnych kochanków") [rozmowa przeprowadzona w związku z przygotowywaniem przez Teatr Rozmaitości w Warszawie wystawienia komedii "Les Amants légitimes"], "Kurier Codzienny" 1893, nr 139 z dn. 21 V, s. 5-6; Wyborowa publiczność [krytyka niekulturalnego zachowania się w teatrze], "Słowo Polskie" 1900, nr 465, s. 4; [Inc.:] Niedźwiedzie przysługi [o relacjach w teatrze], "Słowo Polskie" 1900, nr 469, s. 3-4; [Inc.:] Za mało kwiatów [tekst dot. występów H. Marcello we Lwowie], "Słowo Polskie" 1900, nr 471, s. 4, [Inc.:] Błękitną zagadkę [o relacjach w teatrze], "Słowo Polskie" 1900, nr 471, s. 4; [Inc.:] Błyśli i zniknęli [tekst o niewłaściwym stosunku lwowskiej arystokracji do teatru], "Słowo Polskie" 1900, nr 477, s. 3; Ostrożnie ze śnieżną bielą w sali teatralnej!, "Słowo Polskie" 1900, nr 477, s. 4; Jaskółka lwowska [o publiczności teatralnej], "Słowo Polskie" 1900, nr 499, s. 4; W sobotnie popołudnia w Teatrze Miejskim [nota dot. przedst. teatralnych dla młodzieży szkolnej], "Słowo Polskie" 1900, nr 512 z dn. 3 XI, s. 3; Noli me tangere [krytyka dyrekcji teatru], "Słowo Polskie" 1900, nr 532, s. 3; O zniżkę cen biletów teatralnych, "Słowo Polskie" 1900, nr 534, s. 3; Jaskółka się psuje [dot. zachowania publiczności teatralnej], "Słowo Polskie" 1900, nr 536, s. 3; [W obronie publiczności lwowskiej, "Słowo Polskie" 1900, nr 544 z dn. 22 XI, s. 3; Pan Czelansky we Lwowie [dot. zatargu z aktorami], "Słowo Polskie" 1900, nr 562, s. 3; Wczorajsze zajście w teatrze [dot. L. Czelansky'ego], "Słowo Polskie" 1900, nr 564, s. 3; [Inc.:] Lonflikt pomiędzy p. Czelanskym "Słowo Polskie" 1900, nr 568, s. 4; Z Kasyna Miejskiego [o przedstawieniu amatorskim], "Słowo Polskie" 1900, nr 587, s. 3; P. Czelansky [dot. zatargu a aktorami], "Słowo Polskie" 1900, nr 589, s. 3; Ustąpienie p. Czelansky'ego, "Słowo Polskie" 1900, nr 591, s. 4; [Inc.:] "Nowa Reforma" [dot. stosunku "Słowa Polskiego" do sprawy Czelansky'ego], "Słowo Polskie" 1900, nr 595, s. 3; Kurtyna Siemiradzkiego [o zniszczeniu kurtyny w czasie przewozu], "Słowo Polskie" 1901, nr 10, s. 3; Koncert panny Ireny Bohussównej [zapowiedź], "Słowo Polskie" 1901, nr 12, s. 4; Kurtyna Siemiradzkiego, "Słowo Polskie" 1901, nr 20, s. 1; Zawiła kwestia [dot. garderoby teatralnej], "Słowo Polskie" 1901, nr 42, s. 3-4; Lornetą w głowę [o zachowaniu się publiczności w teatrze], "Słowo Polskie" 1901, nr 71, s. 4; Z teatru [o drugim przedstawieniu "Nawojki" S. Rossowskiego], "Słowo Polskie" 1901, nr 76, s. 2, "Kronika"; Z teatru [o przedstawieniach "Nawojki" S. Rossowskiego], "Słowo Polskie" 1901, nr 88, s. 2, "Kronika"; Sen sprawiedliwego! [o zachowaniu się w teatrze], "Słowo Polskie" 1901, nr 103, s. 3; Publiczność i "Psyche" [o zachowaniu się publiczności w teatrze], "Słowo Polskie" 1901, nr 123, s. 4; Przedstawienie jubileuszowe [o przedstawieniu amatorów w Kasynie Miejskim], "Słowo Polskie" 1901, nr 127, s. 4; Garderoba w teatrze na III piętrze, "Słowo Polskie" 1901, nr 165, s. 3; [Inc.:] Czy wolno palić [o zachowaniu w teatrze], "Słowo Polskie" 1901, nr 372, s. 4; Z wielkiej chmury mały deszcz [dot. nowych kontraktów teatralnych], "Słowo Polskie" 1901, "Ta trzecia" [o wystawieniu przeróbki scenicznej utworu H. Sienkiewicza przez Teatr Miłośników Sceny], "Słowo Polskie" 1901, nr 186, s. 2; [Inc.:] Od p. Gabrieli Zapolskie[sprostowanie pogłosek o projektowanym przez Zapolską założeniu we Lwowie teatru ludowego], "Słowo Polskie" 1901, nr 205 z dn. 3 V, s. 4; [Inc.:] Teatr Miłośników Scen [o wyst. sztuki L. Hellera "Zafantowany kwiatek"], "Słowo Polskie" 1901, nr 222 s. 2; Z Kasyna Miejskiego [o wyst. przez amatorów sztuki F. Rüssa "Rodzina Furiozów"], "Słowo Polskie" 1901, nr 232, s. 3; "Miłostki" - "Miłośnicy" [ o wyst. przez Teatr Miłośników Sceny sztuki A. Schnitzlera "Miłostki"], "Słowo Polskie" 1901, nr 234, s. 3; Interview z Wyspiańskim [wywiad w związku z lwowską premierą "Wesela"], "Słowo Polskie" 1901, nr 238 z dn. 23 V, s. 4; Przywędrowały! [dot. porządku w teatrze], "Słowo Polskie" 1901, nr 344, s. 4; [Podziękowanie dyrekcji i artystom Teatru Miejskiego w Krakowie, w formie listu do redakcji, za staranne wystawienie sztuk: "Mężczyzna" i "Trędowate dusze"], "Głos Narodu" 1902, nr 91 z dn. 21 IV, s. 4; Kto bije brawo? [dot. zachowania się w teatrze], "Słowo Polskie" 1901, nr 423, s. 4; Panna Sulima [nota w związku z odejście z teatru krakowskiego aktorki Heleny Sulimy], "Ilustracja Polska" 1902, nr 39 z dn. 26 IX, s. 924; [odpowiedź na ankietę o zadaniach teatru ludowego; ankieta została rozpisana przez Zarząd Główny Towarzystwa Kółek Rolniczych], druk fragm. w: Z. Gargas: Teatru chłopskie w Galicji, Towarzystwo Wydawnicze, Lwów 1903, s. 65-67, 85, 123; [oświadczenie w sprawie biletów na przedstawienie szkoły dramatycznej; ostrzeżenie przed pokątną sprzedażą biletów], "Nowa Reforma" 1903, nr 51 z dn. 4 III, s. 2; [telegram do teatru w Pilznie; podziękowanie za wystawienie sztuki "Tresowane dusze"], druk oryg.: J. Śliziński: Z korespondencji między czeskimi a polskimi literatami, "Przegląd Zachodni" 1951, nr 3/4, 583; Gabriela Zapolska o "Ich czworo" [wywiad listowny z autorką], "Tygodnik Ilustrowany" 1907, nr 51 z dn. 21 XII, s. 1052; Na Lido [sprawozdanie z przedstawienia amatorskiego zorganizowanego przez Zapolską w Zakładzie dr H. Ebersa na Lido], "Gazeta Lwowska" 1908, nr 42 z dn. 21 II, s. 3-4; Nowy dyrektor trupy teatralnej [artykuł o zespole objazdowym "Teatr Gabrieli Zapolskiej"], "Nowości Ilustrowane" 1908, nr 9 z dn. 29 II, s. 7-8; Zapolska o "Skizie" [krytyczny list w sprawie wystawienia "Skiza" w Teatrze Rozmaitości], "Tygodnik Ilustrowany" 1908, nr 43 z dn. 24 X, s. 870; Śmiech Lwowa [o wieczorze kabaretowym zorganizowanym przez Koło Literacko-Artystyczne we Lwowie], "Wiek Nowy" 1910, nr 2590 z dn. 24 II, s. 2-4; Zofia Czaplińska [tekst w związku z pożegnalnym występem aktorki w teatrze lwowskim], "Wiek Nowy" 1912, nr 3252 z dn. 14 V, s. 2-3; Jeszcze raz przez moje okno. Ludwik Heller [w związku z ustąpieniem L. Hellera ze stanowiska dyrektora teatru lwowskiego], "Gazeta Wieczorna" 1918, nr 4193 z dn. 9 VI, s. 2.

Bibliografia przedmiotowa (wybór):

opracowania, wspomnienia:

J. Bieniasz, Gabriela Zapolska, Wrocław 1960; J. Czachowska, Gabriela Zapolska. Monografia bio-bibliograficzna", Kraków 1966; J. Czachowska, Współpraca Zapolskiej z czasopismami w latach 1898-1921 [w:] G. Zapolska, Publicystyka, cz. 3, oprac. J. Czachowska, E. Korzeniewska, Wrocław 1962; Z. Raszewski, Działalność teatralna Gabrieli Zapolskiej. Wrocław 1951; Z. Raszewski, Zapolska - pisarka teatralna, [w:] G. Zapolska: Dramaty, Wrocław 1960 i 1961; J. Rurawski, Gabriela Zapolska, Warszawa 1981; T. Weiss, O twórczości Gabrieli Zapolskiej, [w:] G. Zapolska: Szkice teatralne, wyb. I red. J. Skórnicki, T. Weiss, Kraków 1958; S. Dąbrowski: Słownik Bibliograficzny Teatru Polskiego 1765-1965, Warszawa 1973.

Oprac. Aneta Głowacka

Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.