teatralna | filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Jan Chęciński

nie żyje
ur. 1826-12-22, Warszawa
zm. 1874-12-30, Warszawa

Biografia

CHĘCIŃSKI Jan Konstanty (22 XII 1826 Warszawa - 30 XII 1874 Warszawa), aktor, reżyser. Był synem prawnika Jana Nepomucena Ch. i Marianny z Dobrowolskich, ojcem -> Marii Ch. Wychowywał się na wsi, następnie uczęszczał do gimn. w Lesznie Wielkopol­skim. Po przybyciu do Warszawy od jesieni 1844 uczył się śpiewu u J. Quattriniego. Od 1 X 1846 został zaan­gażowany do chóru t. warszawskich; wykonywał też niekiedy niewielkie partie basowe w operach, jak np. Cygan ("Jawnuta"), Doktor ("Makbet"). Równocześnie kształcił się w warsz. Szkole Dramatycznej, gdzie był uczniem J.T.S. Jasińskiego i J. Królikowskiego. Debiu­tował 17 III 1850 w roli Sędzimira ("Lwy i lwice"), po czym został przeniesiony do zespołu dramatu t. war­szawskich, w których pozostał do końca życia. Poza Warszawą nie występował. Wyjeżdżał tylko w 1858 do Włoch, a w 1867 do Lwowa i Krakowa. Ostatni raz wystąpił na scenie 15 XII 1874 w roli Bomilkara ("Flecista").

Obdarzony był dobrymi warunkami zewnętrznymi. Miał zgrabną sylwetkę i wg J. Kotarbińskiego "twarz wyrazistą, szczupłą, rysy regularne, profil szlachetny, głos dosyć mocny i dźwięczny, ale niezbyt giętki, ruchy swobodne"; "dykcja żywa, wyrazista, niebogata w od­cienie, zatrącała czasem o ton zbyt patetyczny". Jako aktor nie zajął wybitniejszego stanowiska, z braku temperamentu scen. oraz monotonii. Wg J. Kotarbiń­skiego "tłem jego zdolności aktorskich, podobnie jak w dramatopisarstwie, była retoryka, deklamacja"; bra­kowało mu "silniejszego daru wizji i plastyki, dlatego nie zawsze umiał narzucić widzom swą kreację, ale miał na scenie pewną sumę form szlachetnych i poprawnych, a w niektórych rolach życie i ruch". Grał najczęściej role wymagające dojrzałości, spokoju, umiejętności re­cytatorskich, "przeważnie poczciwców, sympatycznych ojców i rezonerów" (J. Kotarbiński). Najlepsze jego role: Melville ("Maria Stuart" F. Schillera), Ojciec Laurenty ("Romeo i Julia"), Saladin ("Montjoye"), Perrin ("Donna Diana"), Vergeot ("Było to pod Wagram"), Ma­teusz ("Chatka w lesie"), Czesław ("Odludki i poeta"), Dr Hu­go ("Dożywocie"), Generał ("Pani kasztelanowa"), Heliodor ("Marcowy kawaler"), Rejent ("Zemsta"). Do historii t. pol. przeszedł przede wszystkim jako reżyser t. warszawskich. Funkcję tę pełnił w WTR trzykrotnie: od 24 V 1860 przez kilka miesięcy, od 18 V 1868 do 7 VIII 1872 (zwolniony wskutek incydentu z J. Damsem) i od 30 IX 1873 do końca życia. Kultura lit. i muz., wrażliwość artyst., wreszcie niezwykła pra­cowitość i staranność wyróżniały go spośród reżyserów tego okresu. Szczególnie widoczne to było w sposobie opracowania tekstów i w doborze repertuaru; choć nie zawsze udawało mu się tu utrzymać konsekwentną linię, przyczynił się niewątpliwie do wprowadzenia na scenę wybitnych dzieł, m.in. J. Słowackiego, W. Szeks­pira i F. Schillera. Mimo to nie doceniano jego wysił­ku. Krytycy zarzucali mu pomijanie współczesnego re­pertuaru pol. i wystawianie obcych fars. Aktorzy mieli pretensje o stronniczość. Twierdzono, że brak mu doświadczenia "warsztatowego". Mimo zarzutów nie ulega wątpliwości, że wespół z H. Modrzejewską i S. Muchanowem zapoczątkował reformę repertuaru i stylu gry w Warszawie. Wg M. Rulikowskiego "jako reżyser, gdy chodziło o stronę materialną widowiska, był rutynistą, za to jako informator miewał błyski prawdziwie twórczych pomysłów, które aktorowi roz­świetlają charaktery przedstawianych osób". Był również autorem dramatycznym. Działalność na tym polu rozpoczął jednoaktówką "Poeta" wystawioną w 1851. Ważniejsze jego utwory: "Szlachectwo duszy" (1859), "Krytycy" (1871) oraz udramatyzowane przysło­wia, np. "Cicha woda brzegi rwie" (1868). Napisał libretta m.in. do oper S. Moniuszki "Verbum nobile" (1861) i "Straszny dwór" (1865); tłumaczył dla t. wiele sztuk obcych. Pisywał również wiersze i powiastki dla dzieci, przez pewien czas współpracował z "Kurierem War­szawskim".

Trzecią, po reżyserii i dramatopisarstwie, domeną jego działalności była pedagogika. Od 6 V 1864 do 13 I 1868 był nauczycielem warsz. Szkoły Dramatycznej, a po jej zamknięciu prywatnie udzielał lekcji gry scenicznej. Uczniami jego byli m.in. R. Popielówna, W. Szyma­nowski, J. Tatarkiewicz.

Żonaty był od 27 III 1850 z Felicjanną Sobieską; miał liczną rodzinę i przez całe życie borykał się z trudnościa­mi finansowymi. Podejmował więc różne dodatkowe zajęcia zarobkowe: przez wiele lat sufler opery włos., uczył języka włos., wydał nawet podręcznik do nauki tego języka.

Bibl.: Bogusławski: Aktorzy; EdS III; Fredro na scenie (il.); Kotarbiński: Aktorzy i aktorki s. 74-79; Kotarbiński: Ze świa­ta ułudy s. 161-162; Kreczmar: Polemiki s. 73; Modrzejewska, Chłapowski: Korespondencja; Nowy Korbut VII (tu bibl.); PSB III (M. Rulikowski; tu bibl.); Rapacki: Sto lat (il.); Rulikowski: Teatr warsz.; H. Sienkiewicz: Wiersze i inne drobne utwory. Dzieła t. 40, Warszawa 1951 s. 91-100; Simon: Biblio­grafia; Szczublewski: Teatr warsz.; Kur. warsz. 1874 nr 287; Pam. lit. 1957 z. 2 (Z. Żabicki); Chomiński; Jasiński; Krogulski.

Ikon.: NN: Portret, płaskorzeźba, marmur, pomnik nagrobny, Cmentarz Powązkowski w Warszawie, kwatera 2, rząd 1; H. Aschenbrenner (zakład lit. A. Dzwonkowskiego, Warszawa): Portret,lit.,ok. 1865 - BUW (Gabinet Rycin); Fot.pryw.- MNKraków, MTWarszawa, IS PAN, SPATiF.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1765-1965, PWN Warszawa 1973

Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.