teatralna | filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Wojciech Bogusławski

nie żyje
ur. 1757-04-09, Glinno/k Poznania
zm. 1829-07-23, Warszawa

Biografia

BOGUSŁAWSKI Wojciech Romuald (9 IV 1757 Glinno pod Poznaniem - 23 VII 1829 Warszawa), aktor, reżyser, dyr. teatru. Był synem Leopolda B. herbu Świnka, rejenta ziemskiego poznańskiego, i Anny Te­resy z Linowskich herbu Pomian, ojcem -> Rozalii B., -> Stanisława B. i -> Teodora B. Możliwe, że był tak­że ojcem -> Bogusławskiej, niewiadomego imienia ak­torki wileńskiej.

Jego ojciec pochodził z drobnej szlachty i odziedziczył tylko część wsi w Kaliskiem; własną pracą dorobił się wsi Glinno pod Poznaniem, ale utracił ją w 1777. Matka umarła wcześnie, B. zawdzięczał jej jednak koligacje, bardzo przydatne w jego późniejszej działalności.

Studia odbywał w różnych miastach, najdłużej w Kra­kowie (1770-73); ukończył je podobno w Warszawie u pijarów. Latem 1773 przebywał, zdaje się, na dworze Sołtyka w Krakowie i, być może, uczestniczył w przed­stawieniach amatorskich. W 1775 został oddany jako kadet do pułku gwardii pieszej litewskiej stacjonującej w Warszawie. Tu dosłużył się stopnia podchorążego, poczem wystąpił z wojska (dymisja nosi datę 24 II 1778). Po krótkiej nauce, której udzielał mu ówczesny antreprener, L. Montbrun, debiutował jako aktor (w czerwcu ?), w komedii "Fałszywe niewierności", zapewne w roli Walerego. Tego samego lata spróbował swych sił jako autor adaptując francuską komedię "Amant, autor i sługa" (w lipcu?), a także jako śpiewak operowy (Antek w "Nędzy uszczęśliwionej", 11 VII 1778). Zaanga­żowany na stałe, pogłębiał swe umiejętności; gry aktor­skiej uczył go wówczas francuski aktor Dainville. W 1781 po zamknięciu sezonu (7 IV) wyjechał do Lwowa i występował tam w zespole T. i A. Truskolaskich, wrócił jednak do T. Narodowego (pierwszy występ 12 III 1782), przypuszczalnie obejmując stano­wisko reżysera. Popierany, jak sam wyznaje, przez inspektorów królewskich do spraw teatru, F. Woynę i A. Moszyńskiego, wywierał coraz większy wpływ na losy tej instytucji. W 1783 został dyr. zespołu pol. w antrepryzie J.M. Lubomirskiego (inaug. 7V?), a po jej załamaniu - samodzielnym antreprenerem (inau­guracja 7 IX). Niezmiernie ruchliwy i przedsiębiorczy, organizował już wtedy przedstawienia poza Warszawą. W początku 1783 uruchomił własny t. w Poznaniu (la­tem przejęty przez Lubomirskiego i chyba jeszcze tego roku zwinięty); w 1784 dał cykl występów w Dubnie, podczas kontraktów (styczeń) i w Grodnie, podczas sejmu (październik, listopad). Przyjęty do loży wolnomularskiej (podobno w Dubnie, data niewiadoma), w 1784 został afiliowany w warsz. Świątyni Izis. Wolnomularzem był aż do rozwiązania lóż w Królestwie Pol­skim, za rządów pruskich w Świątyni Mądrości, potem znowu w Świątyni Izis, i doszedł do stopnia III. W styczniu 1785 znów występował ze swoim zespołem w Dubnie. Stamtąd wrócił do Warszawy, nie wznowił jednak przedstawień, lecz udał się z większością akto­rów na Litwę. Różne okoliczności każą się domyślać, że popadł wówczas w niełaskę u Stanisława Augusta. W 1785 w zimie założył stały teatr pol. w Wilnie i pro­wadził go przez pięć lat. W styczniu każdego roku da­wał przedstawienia w Dubnie; nadto w 1789 występo­wał ze swoim zespołem we Lwowie (luty) i w Grodnie (lato). Wezwany, jak twierdził, przez samego króla, przyjechał z aktorami wileńskimi do Warszawy w po­czątku 1790, po występach w Dubnie, i objął powtór­nie antrepryzę T. Narodowego (pierwsze przedstawie­nie po powrocie 14 II, jeszcze na zasadzie występów gościnnych; inauguracja nowej antrepryzy 7 IX 1790). Odtąd przez cztery lata grywał tylko w Warszawie.

Ścisłe związki ze stronnictwem patriotycznym, którego wysiłki popierał i propagował, wyrobiły mu wysoki au­torytet społeczny. Po klęsce 1792 pozostał wierny kró­lowi, nie ukrywając jednak wrogości wobec Targowicy. Wedle wiarygodnych informacji przystąpił do spisku i na jego polecenie napisał operę "Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale" wystawioną 1 III 1794, dość po­wszechnie uważaną za "pobudkę do rewolucji". Igelstrom zawiesił przedstawienia "Cudu" i podobno chciał aresztować B. (do czego wszakże nie doszło). Podczas powstania B. pracował w Deputacji Indagacyjnej ba­dając korespondencję Targowiczan zdobytą 18 IV. Na­stępnie na żądanie Rady Najwyższej Narodowej otwo­rzył t. (11 X 1794) i prowadził go niemal do upadku Warszawy. Na krótko przed szturmem Pragi wysłał część kostiumów i rekwizytów do Zdanowic pod Jęd­rzejowem; 4 XI 1794 sam udał się do tej miejscowości. W końcu grudnia pojechał stamtąd do Lwowa, gdzie zorganizował t. pol. dzierżawiąc budynek od niem. antreprenera. (Tylko przez dwa sezony był samodziel­nym antreprenerem dwóch zespołów, pol. i niem., 1796-98.) W maju 1799 wrócił do Warszawy i po raz trzeci został antreprenerem T. Narodowego (inaugura­cyjne przedstawienie 31 VIII 1799). Zmuszony do wal­ki z konkurentem niem., K.K. Dobbelinem, popadł w zatarg z władzami pruskimi (tzw. afera Ottona z Wittelsbach, początek 1801). Swego rodzaju ugoda, zawar­ta w Poznaniu z O. Vossem, ministrem Prus Południo­wych (3 VII 1801), zażegnała niebezpieczeństwo; wbrew oczekiwaniom Dobbelina B. nie został aresztowany ani wysiedlony i nadal prowadził swój teatr. W jesieni 1804 utworzył zespół niemiecki i utrzymywał go - obok pol.- do wiosny 1806. W ten sposób udaremnił za­miary niem. rywala i obronił dla swego t. swobodę ru­chów w całych Prusach Południowych. Zimą grywał w Warszawie, wiosną i latem w Kaliszu (1800-05), w Poznaniu (1800-06, wyjąwszy rok 1804), we wrześniu także w Łowiczu (1799-1806, wyjąwszy rok 1804). Za czasów Księstwa Warszawskiego nadal urządzał wy­prawy do Kalisza (1808-11), do Poznania (1807-10) i do Łowicza (1807). Pojedyncze cykle przedstawień dał w Białymstoku (wrzesień, październik 1808), w Krako­wie (sierpień, wrzesień, październik 1809) i w Gdańsku (sierpień, wrzesień 1811). W 1810 poczyniono na wnio­sek B. pierwsze kroki w kierunku upaństwowienia T. Narodowego. Powstała Dyrekcja Rządowa (z J.U. Niemcewiczem jako prezesem), a t. przyznano sub­wencję w wysokości 36 000 zł rocznie. W zamian za tę pomoc B. zorganizował Szkołę Dram. (otwarcie 4 VI 1811) i utrzymywał ją własnym kosztem do końca swej antrepryzy. Utworzył również Fundusz Wysłużonych Aktorów. W 1814 sprzedał swe uprawnienia i rucho­mości teatr. swojemu zięciowi, L. Osińskiemu. Ostatnie przedstawienie antrepryzy B. odbyło się 30 IV 1814. Odtąd B. był już tylko aktorem w zespole L. Osińskie­go; latem występował jednak na własną rękę, począt­kowo z własnym zespołem (Kalisz, czerwiec i lipiec 1815), później sam w zespołach innych antreprenerów: w 1816 (Wilno, maj i czerwiec; Poznań, czerwiec) i w 1817 (Wilno, czerwiec i lipiec; Mińsk Litewski, wrzesień). W 1823 jako zastępca L. Osińskiego stał na czele wyprawy T. Narodowego do Płocka (maj, czer­wiec), Poznania (czerwiec, lipiec) i Kalisza (lipiec). W 1825 otrzymał tytułem emerytury dzierżawę rządo­wego folwarku Jasień w ekonomii Lubochnia. Tam urzą­dził swą główną siedzibę, jednak zimą nadal występo­wał w T. Narodowym. L. Osiński wycofał się wówczas z antrepryzy. W t. powstało zrzeszenie, a B. wszedł do jego władz, najpierw jako członek komitetu doradczo-kontrolnego (14 VII 1825), potem przewodniczący ko­mitetu kierowniczego (24 II 1826). Po mianowaniu no­wych dyrektorów (L. Osiński i L.A. Dmuszewski, 1 VI 1827) wystąpił już tylko trzy razy, po raz ostatni jako Fryderyk II w komedii "Koszyk wiśni" (20 XI 1827). La­tem 1829 bawił w Warszawie, być może przypatrując się koronacji Mikołaja I, tu zachorował i po kilkuty­godniowej chorobie zmarł w dzierżawionym od dawna dworku na Nowolipkach.

Jako aktor zaczynał od ról amantów. Miał do nich, zdawałoby się, doskonałe warunki. Wysoki (177 cm wzrostu), bardzo szczupły, ale proporcjonalnie zbudo­wany, był powszechnie chwalony za swoje obejście "nadzwyczaj zręczne", "najdelikatniejsze". Oczy miał niebieskie, wejrzenie ujmujące, głos niski, podobno "prześliczny". Nigdy jednak nie dorównywał najsław­niejszym amantom tego czasu. Pierwsze sukcesy przy­niosły mu role basso buffo caricato we włoskich ope­rach, które sam tłumaczył i wystawiał poczynając od 1779. Najwyżej wzniósł się jako aktor w czasach swej drugiej antrepryzy. Wtedy to stworzył typ sceptyczne­go, ale zarazem pogodnego "mędrca z ludu", zwycięsko pokonującego wszelkie przeciwności, najpełniej wypo­wiadającego się w stosownej "piosneczce". W 1790-94 powstały trzy kolejne wcielenia tej postaci: Stary Do­minik ("Taczka occiarza"), Ferdynand Koki ("Henryk VI na łowach") i Bardos ("Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale"), wszystkie w sztukach, które B. sam sobie przerabiał dostosowując ich treść do swoich celów. Czwartą rolą tego rodzaju był woziwoda Mikeli w "Dwóch dniach trwogi". Poczynając od lat dziewięćdzie­siątych coraz chętniej grywał okrutnych tyranów, jak np. Axur ("Axur"), nieszczęśliwych starców, jak np. Lear ("Król Lear"), szlachetnych obrońców wiary, sprawiedli­wości i honoru (Stary Horacjusz w "Horacjuszach", Wirginiusz w "Wirginii", Nałęcz w "Ludgardzie", Luzynian w "Zairze"). Te role, cenione przez zwykłą publiczność, były jednak gorzej oceniane przez krytykę. Bez za­strzeżeń przyjmowano jego kreacje starych, mądrych żołnierzy.

Jako autor przerobił lub przełożył ok. osiemdziesięciu komedii, tragedii, dram i librett operowych. Większość z nich miała wyjść w piętnastu tomach "Dzieł drama­tycznych". W rzeczywistości B. przygotował do druku tylko dwanaście tomów, z których pierwszy ukazał się w 1820, ostatni ok. 1830. Wychowany w kulcie franc. klasycyzmu, z biegiem czasu coraz bardziej oddalał się od tego kierunku. Obok tragedii klasycznych wprowa­dził na pol. scenę Szekspira (pięć tragedii, w tym "Ham­let", którego sam przetłumaczył z niem. przekładu Eschenburga, "podług poprawy Schrodera"). Z upodo­baniem wystawiał opery i dramy, w których precyzja słowa, najwyżej ceniona przez klasyków, ustępowała sugestywności obrazu, zwiększanej jeszcze przez śpiew i muzykę instrumentalną. Jego własne sztuki są w wie­lu wypadkach scenariuszami takich widowisk i w pełni oddziaływały dopiero wtedy, kiedy B. je sam reżysero­wał, osiągając nieraz w tej dziedzinie niepospolite wy­niki. Bardzo muzykalny, interesował się również ma­larstwem, kolekcjonował obrazy i sztychy, sam nieźle rysował. Jako reżyser ściśle współpracował z malarza­mi, których potrafił trwale związać ze swym t. (I. Maraino, A. Smuglewicz, J.B. Plersch, A. Scotti). Przy­ciągnął również do t. dwóch wybitnych muzyków: J. Elsnera (którego zwerbował we Lwowie z tamtejsze­go t. niem.) i K. Kurpińskiego. Krytyka, wspierana przez środowisko literackie, nieufnie przyjmowała jego poczynania, ostro atakując go pod koniec trzeciej antre­pryzy (1812-14), a nawet później, gdy był już tylko ak­torem (1815-16). Natomiast u zwykłej publiczności zyskał niebywałą popularność.

W czasach stanisławowskich nazywano go "polskim Molierem". Po 1795 zyskał sobie miano "ojca teatru" (co miało znaczyć, że opiekuje się t. jak ojciec). Zdu­miewająco żywotny, pomysłowy i pracowity, w zasa­dzie łagodnego usposobienia, choć jednocześnie bar­dzo sprytny i, jak wykazały najnowsze badania, dla przeciwników często bezwzględny, był rzeczywiście od­dany instytucji, z którą nie mógł się rozstać, nawet wtedy, kiedy już siły go opuszczały. W latach dwu­dziestych grał z wielkim trudem, tracąc pamięć i słuch; mimo to każdy występ B., powszechnie zwanego Nesto­rem, stawał się wtedy manifestacją narodową. Nie był romantykiem, ale nadał t. kierunek, który obrali polscy romantycy domagając się, aby t. "pobudzał do działa­nia umysły opieszałe" (A. Mickiewicz). Romantycy też najtrafniej ocenili znaczenie jego t., który zwłaszcza po upadku państwa polskiego "w ręku B. był, można po­wiedzieć, przewoźną Akademią" (S. Witwicki). Duży wpływ wywarł na rozwój pol. aktorstwa jako nauczyciel. Swoje wykłady przygotował do druku pt. "Dramaturgia, czyli Nauka sztuki scenicznej dla Szkoły Teatralnej napisana przez Wojciecha Bogusławskiego w Warszawie 1812". Książka ta miała trzy części, z któ­rych jednak tylko dwie ogłoszono: [Część pierwsza]:

"O potrzebie widowisk", "Gazeta Teatralna", 1843 nr 16-17, 19-20, 22-23, 29-30; [Część druga]: "Mimika", opracowali J. Lipiński i T. Sivert, Warszawa 1965. Treść trzeciej części podała H. Małkowska: "Wojciecha Bogusławskiego "Dramaturgia, czyli Nauka sztuki sce­nicznej", "Pamiętnik Teatralny", 1966, z. 1-4. W latach dwudziestych napisał pamiętnik pt. "Dzieje Teatru Narodowego" i ogłosił go w dwóch tomach swoich "Dzieł dramatycznych": 1 i 4 (Warszawa 1820-1821); by­ły także nadbitki i wyimki oprawiane w postaci osob­nej książki (jeden egzemplarz zamurowano w 1825 w kamieniu węgielnym T. Wielkiego); wyd. 2: Przemyśl 1884; wyd. 3 fotooffsetowe z posłowiem S.W. Balic­kiego: Warszawa 1965.

W 1823 (lub 1824) ożenił się z Augustą Siegmund. (Informacje na temat pierwszej żony Marianny są myl­ne).

Bibl.: Bernacki: Teatr (il.); Władysław Bogusławski: "Wojciech Bogusławski" w książce S. Kozłowski? Albert wójt krakow­ski, Warszawa 1887 i odb.; W. Brumer: Służba narodowa Woj­ciecha Bogusławskiego, Warszawa 1929; S. Dąbrowski, Z. Krawczykowski, S. Straus: Wojciech Bogusławski, Warszawa 1954 (il.); Dąbrowski: Aktorowie; EdS II; J. Elsner: Sumariusz moich utworów muzycznych, Kraków 1957; Got: Na wyspie Guaxary (il.); Grot: Dzieje sceny w Poznaniu; Z. Hubner: Bogusławski człowiek teatru. Warszawa 1958 (il.); L. Galie: Woiciech Bogusławski, Warszawa 1925; Kaszyński: Dzieje sce­ny kaliskiej; B. Korzeniewski: Drama w warszawskim Teatrze Narodowym podczas dyrekcji L. Osińskiego (1814-1831), War­szawa 1934; Miller: Teatr i muzyka na Litwie; Nowy Korbut IV; PSB II (L. Simon); Raszewski: Staroświecczyzna (il.); Recenzje Iksów (il.); Szwankowski: Teatr Boguslawskiego(il.); Teatr Narodowy 1765-1794 (il.); Teatr Narodowy w dobie Oś­wiecenia; Wierzbicka: Źródła, cz. 1,2; Wierzbicka: Sześć stu­diów; Witkowski: Świat teatr, (il.); Wystawa teatralna. Kata­log z 8 rycinami, Warszawa 1929 (il.); Droga 1936 nr 9; Pam. teatr. 1954 z. 3/4 (il.), 1966 z. 1-4 (il.); Teatr 1929 nr 10, 1936 nr 1.

Ikon.: NN: B. jako Szarmancki (Powrót posła), akwaforta, 1791 - BUW (Gabinet Rycin); F.A. Lohrmann: B. jako Axur (Axur), akw., 1793 - BUW (Gabinet Rycin); F.A. Lohrmann: B. jako Bardos (Krakowiacy i Górale), rys., akw., 1794 - zb. Przezdzieckich Warszawa, spalony w 1944, fotok. podkolorowana - zb. S. Dąbrowskiego, fot. - IS PAN; J. Rejchan (z J. Pitschmanna?): Portret, olej, 1798 - MNWarszawa; NN: Portret, tusz, akw. - Bibl. Jagiell. (Gabinet Rycin); NN: Port­ret, miniatura, przed 1803 - zb. pryw.; J. Ligber: Portret, miedz. Punkt. (wg miniatury poprzedniej), 1803 - MNWarsza­wa, BUW (Gabinet Rycin); K. Woyniakowski, J. Ligber: B. jako Polidemon (Andromeda), akwatinta, 1807 - MTWarszawa; K. Jelski: Portret, rzeźba (popiersie), gips, 1816 (?), repr. E. Świerczewski: Wojciech Bogusławski i jego scena, Warsza­wa 1929; J. Z. Frey, F. Ligber: B. jako Nałęcz (Ludgarda), lit., 1818, Tyg. pol. i zagr. 1818 t. 1 nr 10; J. Sonntag: Portret, lit., W. Bogusławski: Dzieła dramatyczne t. 1, Warszawa 1820; A. Brodowski, J. Hoopwood: Portret, staloryt, L. Chodźko: La Pologne historique, monumentale et illustree...,Paris 1835-36 t. 4 po s. 288; NN: Portret, lit., Przyjaciel Ludu 1836 t. 1 nr 5 s. 37; S. Oleszczyński: Portret, lit., Świat Dramatyczny 1838 t.2 nr 12; Paweł Filippi: Portret, rzeźba (popiersie), brąz, ok. 1840 - MTWarszawa (dwa egz.); F. Kostecki: Portret, lit., - Bibl. Nar. (Zakład Grafiki), Bibl. Jagiell. (Gabinet Rycin); R. Fleck, J.V. Fleck: Portret, lit.,K. W. Wójcicki: Życiorysy znakomitych ludzi wsławionych w różnych zawodach, Warsza­wa 1850-51, t. 2 s. 187; M. Fajans: Portret, lit. -Bibl. Jagiell.,(Gabinet Rycin); J. Moraczyński: Portet, olej - Mu­zeum Historyczno-Etnograficzne Wilno, repr. Bernacki: Teatr II; T. Czajkowski: Portret, medalion, epitafium B., 1862, na ścia­nie kościoła św. Karola Boromeusza, Cmentarz Powązkowski Warszawa; J. Szczepkowski: B., pomnik, brąz, odsłonięty 27 IX 1936, ponownie 17 I 1965 - Plac Teatralny Warszawa; M. Borucinski: Portret, olej, ok. 19J5- Ministerstwo Kultury i Sztuki Warszawa.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1765-1965, PWN Warszawa 1973

Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.