teatralna | filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Roman Żelazowski

nie żyje
ur. 1854-09-28, Lichwin k/Tarnowa
zm. 1930-03-08, Lwów

Biografia

ŻELAZOWSKI Roman Czesław, pseud. Roman (28 IX 1854 Lichwin k. Tarnowa - 8 III 1930 Lwów), aktor, reżyser, dyr. teatru. Był synem Wiktora Ż., drob­nego ziemianina, i Marianny z Mullerów, mężem -> Adeli Ż. (ślub 6 X 1880). Uczył się w gimn. w Krakowie. Już w czasach szkolnych organizował przedstawienia amatorskie, występował też w krak. tow. "Gwiazda" i stąd przeszedł do t. zawodowego. Debiutował 24 IV 1875 pod pseud. Roman w t. krak. w roli Emeryka ("Goście") i pracował w Krakowie przez dwa lata. W sez. 1877/78 był aktorem t. pozn. uczestnicząc również w występach tego t. w warsz. t. ogr. Belle Vue (lato 1877) i Alhambra (lato 1878) oraz w Piotrkowie (1878); zapewne grał też u A. Trapszy w Kaliszu (kwiecień 1878). Od września 1878 był ponownie aktorem, a od grudnia 1880 także reżyserem t. krak.; tu pracował przez pięć sez. występując już pod swoim nazwiskiem. W sierpniu 1881 występował gościnnie w warsz. t. ogr. Belle Vue, a latem 1882 z częścią zespołu krak. w Pawłowsku k. Petersburga. W marcu 1883 opuścił Kraków, wystąpił gościnnie w Tarnowie i jeszcze w tym samym miesiącu - został aktorem, a od września 1886 także kierownikiem artyst. t. lwow., gdzie pracował do lata 1889. W miesiącach letnich uczestniczył w wystę­pach zespołu lwów. w Krynicy i Szczawnicy. Na wy­stępy gościnne wyjeżdżał do Krakowa (maj 1884, kwiecień 1889), Warszawy (lato 1884 w t. ogr. Belle Vue, maj 1887 i marzec 1889 w WTR) i Łodzi (luty 1889). W 1889-92 był aktorem, a od 1890 także kierownikiem artyst. t. krakowskiego. Na występy gościnne wyjeżdżał wówczas do Pragi (maj 1890; czerwiec 1891, wtedy z zespołem krak.), Poznania (kwiecień 1891) i Łodzi (marzec 1892). W 1892-98 był powtórnie aktorem i re­żyserem t. lwów. znów często wyjeżdżając na występy gościnne: do Krakowa (maj 1893, listopad 1895, sty­czeń, luty, marzec 1896; grudzień 1896 z zespołem lwów.; styczeń 1898), Stanisławowa (grudzień 1894, marzec 1895), Jarosławia (marzec 1895), Częstochowy (luty 1896), Przemyśla (październik 1896), Warszawy (grudzień 1897), Pragi (1898) i Zagrzebia (1898), gdzie otrzymał dyplom honorowego członka założyciela chorwackiej sceny narodowej. W listopadzie 1898 opuścił Lwów i do końca sez. występował gościnnie: w Krakowie, Lublinie (listopad i grudzień 1898), Łodzi (styczeń i luty 1899), Warszawie (marzec i kwiecień 1899), Częstochowie i Sosnowcu (kwiecień 1899). Od 25 V 1899 do września 1907 pracował jako aktor, a od października 1900 także reżyser, w zespole dra­matu WTR. Na występy gościnne wyjeżdżał wówczas do Częstochowy (grudzień 1899, marzec 1900), Kielc (luty 1900), Sosnowca (maj 1900, lipiec 1902), Lwowa (wrzesień 1901, sierpień i wrzesień 1902, marzec 1905) i Łodzi (marzec 1901, luty 1904); w 1906 uczestniczył w wędrówce zespołu T. Pilarskiego po Galicji. W 1907-20 był po raz trzeci aktorem t. lwów. wyjeżdżając na występy gościnne do Warszawy, Krakowa, Kijowa, a z zespołem lwów. do Wiednia (1910) i Paryża (1913). Podczas I wojny świat, występował przez kilka miesię­cy w Pradze (1915) i Krakowie (luty, marzec 1917). W sez. 1918/19 był dyr. T. Miejskiego we Lwowie. W sez. 1919/20 rzadko występował. W 1920-24 wspól­nie z B. Szczurkiewiczem sprawował dyrekcję T. Pol­skiego w Poznaniu. W sierpniu 1922 grał i reżyserował w zespole T. Rozmaitości w Warszawie. W 1924 obcho­dził jubileusz pięćdziesięciolecia pracy: 17 III w Pozna­niu, grając tyt. rolę w "Horsztyńskim", a 14 V we Lwowie w roli Wojewody ("Mazepa"). Na sez. 1924/25 zaanga­żował się do T. Narodowego W Warszawie i wystąpił tu w roli Komandora ("Don Juann" Zorilli), ale wkrótce zachorował na oczy. Operacja nie udała się; Ż. stracił najpierw jedno, a potem drugie oko. Zamieszkał wtedy we Lwowie, w domku, który mu ofiarowano w dniu jubileuszu. Po raz ostatni wystąpił na scenie we Lwowie 29 VI 1927, w roli "Horsztyńskiego". Był "ponad średniego wzrostu, szeroko w ramionach rozrosły", wedle zgodnej opinii świadków cechował go niepospolity temperament, wydawał się jednak "ciężki w muskułach, przez co i w ruchach nieco ociężały, mimo widocznej zaprawy sportowej" (A. Grzymała-Siedlecki). Głos miał "piękny, o barytonowym dźwięku, a skali szerokiej, sięgającej do dolnego basowego rege­stru, oko żywe i przy szczęśliwej oprawie podatne do scenicznego patrzenia, rysy giętkie, silnie nakreślone, a lubo dalekie od klasycznego rysunku, zupełnie wy­starczające do repertuaru dramatycznego" (A. Rajchman). Na rozwój jego talentu wywarła przypuszczalnie znaczny wpływ "szkoła krakowska" S. Koźmiana (którego był podobno ulubionym uczniem). Skłonny przedtem do przesadnej ekspresji, w Krakowie Ż. nabył kultu powściągliwości dochodzącego nawet zdaniem niektórych krytyków do przesady. Słynął w każdym razie z gry niezmiernie opanowanej, w geście oszczędny, w mowie niemal monotonny. "Trzeba się wsłuchać w jego słowo - pisał T. Trzciński - trzeba uchwycić wewnętrzny rytm subtelności, aby zrozumieć, jakie bogactwo odcieni drży w tym głosie, który nigdy nie pokusi się o zbyteczny efekt, który nigdy nie zrobi koncesji dla doraźnego skokietowania słuchacza". W budowie ról dbał przede wszystkim o oddziaływanie całości, pozornie bezbarwnej, w rzeczywistości skry­wającej interpretację oryginalną, gruntownie przemy­ślaną. Zdaniem Grzymały-Siedleckiego mógł tu w póź­niejszych latach oddziałać na Z. przykład E. Zacco-niego. Spotęgowanie efektu osiągał nie tyle przez wielką siłę, ile przez ostry kontrast. M.in. stosował tzw. "knalleffekt" polegający na cichym wypowiadaniu dłuższego fragmentu, po którym następował nagły krzyk. Ten chwyt, w pol. aktorstwie znany od dawna (m.in. stosował go J. Królikowski), mógł przejąć - znów wedle opinii Grzymały-Siedleckiego - od J. Kainza. W wykonaniu Z. budził on zresztą zastrzeżenia. "Ucho słuchacza musiało być bardzo czułe - twierdzi P. Owerłło - ponieważ przy tej niespodzianej zmianie natężenia głosu zdarzało się, że słowa zupełnie ginęły". Swoją sławę zawdzięczał przede wszystkim repertuaro­wi tragicznemu. Z wielkim powodzeniem występował w tragediach Szekspira, w tyt. rolach w "Otellu", "Ry­szardzie III", "Makbecie", a także w utworach romantycz­nych, np. jako Franciszek Moor ("Zbójcy") i w tyt. roli w "Ludwiku XI". Jego możliwości były jednak b. rozległe i obejmowały także dramat współczesny; tu zasługują na wyróżnienie m.in. takie role Z. jak: tyt. w "Pietro Caruso" i "Koledze Cramptonie", Mistrz Henryk ("Dzwon zatopiony"), Oswald ("Upiory"). Wg Grzymały-Siedleckiego "najmilszą figurą sceniczną pozostał mu na zawsze typ uwodziciela". Kiedy go wcielał na sce­nie, "trzeba było być w teatrze, by zachwycać się jego grą i być świadkiem tego, co się dzieje z niewieścimi wrażliwościami". Jego uroda i temperament istotnie przyczyniały mu powodzenia, zwłaszcza w komedii. W tym repertuarze słynne były jego role Strasza ("Rozbitki"), Wacka ("Wicek i Wacek") i wreszcie dwie "bodaj najkapitalniejsze w jego dorobku": Baron Rocknitz ("Szczęście w zakątku") i Hrabia de Larzac ("Papa"). W filmie wystąpił tylko raz w roli Steinmetza ("Bartek zwycięzca"). Był b. czynny jako reżyser teatr., ceniony za wielostronne doświadczenie i takt. Był też pedago­giem, wykładał m.in. od 1900 w Klasie Dramatycznej przy WTM.

Ogłosił obszerne pamiętniki pt. "Pięćdziesiąt lat teatru polskiego" (Lwów 1921), przedrukowane częściowo we "Wspomnieniach aktorów" (Warszawa 1963).

Bibl.: Cudnowski (il.); Got: Teatr Koźmiana: Grzymała-Siedlecki: Świat aktorski (il.); Koźmian: Teatr; Owerłło; Pepłowski: Siły sceny lwow. str.17-19; Pepłowski: Teatr we Lwowie II; Solski: Wspomnienia III); Trzciński: O teatrze; Warnecki; Wspomnienia aktorów (i1.); Zapolska: I Sfinks przemówi s. 262-270; R. Żelazowski: Pięćdziesiąt lat teatru polskiego, Lwów 1921 (il.); Dz. pol. 1950 nr 349 (A. Brayer); EMTA 1889 nr 286 (A. Rajchman); Kur. pozn. 1924 nr 64, 65 (Cz. Kędzierski); Scena pol. 1930 nr 6 (K. Makuszyński); Sł. pol. 1930 nr 69 (W. Kozicki); Afisze, Bibl. Jagiell.; Akt urodzenia w parafii Lichwin, pow. Tarnów.

Ikon.: K. Żelechowski: Portret - T. im. Słowackiego, Kraków (garderoba L. Solskiego); J. Wysocki: Portret, brąz, medal, 1924 - MTWarszawa, SPATiF, T. im. Słowackiego Kraków; Z. Szpingier: Portret, karyk., rys., repr. Salon Literacki 1922 z. 1; Fot. pryw. i w rolach - Bibl. Nar. (Zakład Grafiki), IS PAN, MHKraków, Muzeum Mickiewicza Warszawa, MTWar­szawa, SPATiF, zb. S. Dąbrowskiego.

Film.: 1923 - Bartek zwycięzca.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1765-1965, PWN Warszawa 1973

Zdjęcia


Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.