teatralna | filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Alojzy Żółkowski

nie żyje
ur. 1814-12-04, Warszawa
zm. 1889-11-25, Warszawa

Biografia

ŻÓŁKOWSKI Alojzy Gonzaga Jazon (4 XII 1814 Warszawa - 25 XI 1889 Warszawa), aktor, śpiewak. Był synem -> Fortunata Alojzego Ż. i - Marii Ludwiki Ż., bratem -> Lucjana Z., bratem przyrodnim -> Nepomuceny Kosteckiej, ojcem -> Alojzy Z. Opiekunami rodziny po śmierci ojca w 1822 zostali L.A. Dmuszewski i B. Kudlicz. Ukończył cztery klasy szkoły Pijarów w Warszawie. Uczył się muzyki u K. Kurpińskiego, a śpiewu u J. Polkowskiego. Aby się uwolnić od służby w wojsku ros., wstąpił w 1832 do chóru teatr. z obo­wiązkiem statystowania w dramatach i komediach. Debiutował w T. Wielkim 27 X 1833 śpiewając partię Lorda Kookburna ("Fra Diavolo"), w zastępstwie za J. Zdanowicza. Zaangażowany, grał zgodnie z kontrak­tem "role drugich młodych, charakterystyczne, komicz­ne według rozdania, jako też w operach basso-parlante" choć głosu wybitnego nie posiadał; najlepiej odpowia­dały mu wówczas role w wodewilach. Już w pierwszych latach pracy scen. przejawiał wielki talent komiczny. Jego pierwszą znakomitą rolą był Baron d'Argentieres ("Zachód słońca"). W 1839 i 1840 chorował i w lecie leczył się w Sopocie kąpielami morskimi. 19 II 1849 ożenił się z Teklą Skalską. W lecie 1856 i w maju 1870 przeprowadzał kurację w Karlsbadzie. W czasie swojej długiej kariery występował wyłącznie w Warszawie i tylko parę razy wyjeżdżał do Skierniewic (np. w 1858 i 1875), aby tam w t. dworskim grać przed carami ros. i ich gośćmi. Uczestniczył też w przedstawieniach dwor­skich w t. w Pomarańczami i na Zamku Warszawskim. Mimo złego stanu zdrowia i nabytego w 1873 prawa do emerytury, przez ostatnie dziesięć lat swego życia in­tensywnie pracował w teatrze; stwarzał nowe postacie, powtarzał dawne role, obchodził trzy jubileusze: czter­dziestopięciolecie - 27 X 1878, pięćdziesięciolecie - 18 VI 1883 i pięćdziesięciopięciolecie - 20 XI 1888. Notował w swych dzienniczkach z ogromną dokładno­ścią każdy występ wraz z ilością wywoływań i oklasków, każdy wydatek choćby najmniejszy, każdą wizytę kole­gów aktorów, każde zasłabnięcie, każdą butelkę wypite­go z kolegami wina i każdy list zastawny wymieniony w kantorze lub banku. Zarabiał bardzo wiele. (Naj­więcej ze wszystkich aktorów pol. tego okresu.) Ostatni raz wystąpił 14 XI 1889 w roli Barona ("Serafina") i mimo wyczerpania atakiem choroby ,,z piorunującą siłą oddał scenę przekleństwa". Leżąc śmiertelnie chory studiował jeszcze rolę w "Hipnotyzmie".

"Czy aktor może być genialny?" - zapytał Wł. Bo­gusławski i wytoczywszy liczne zastrzeżenia odpowie­dział: "A jednak scena nasza ma Żółkowskiego", którego trzeba uznać za "zjawisko wyjątkowe, nieprześcignione dotąd na żadnej scenie". "Wzrostu więcej niż średniego, prawie wysoki, budowy kształtnej, szy­kownej, pozwalającej nawet w spoczynku domyślać się ruchów szlachetnych, spokojnych, powściągliwych"; twarz "o szerokim rozumnym czole, ciemnoblond okolona włosem, o oczach wielkich, pogodnych, o nosie kształtnym, uderzała jakimś serio nastrojem" (Wł. Bo­gusławski). Głos miał zdaniem W. Szymanowskiego "silny, dźwięczny", "rozległy w skali". Bogusławski podkreślał, że Z. "rzadko, w ostateczności tylko uciekał się do łatwego realizmu, opartego na grubej plasty­czności zewnętrznej charakterystyki; lecz istotną, naj­ważniejszą charakterystykę przedstawianej postaci skła­dał z rysów duchowych, psychologicznych, temperamentowych, odsuwając peruki, mastyksy i malowidła na drugi plan". Nie odznaczał się głębszą kulturą literacką, czytał niewiele poza prasą codzienną, ale pracy nad rolą poświęcał wiele czasu stosując na egzemplarzu specjalne podkreślenia i znaczki. Każdą rolę miał też bezbłędnie opanowaną pamięciowo. W peł­ni rozwoju talentu grał tylko te postacie, które zdołał sobie unaocznić we własnej wyobraźni po przeczytaniu roli. Zdaniem K. Kaszewskiego "Komentarza innego nie miał jak utwór, resztę odnajdował w sobie". Grając często postacie o zbliżonych cechach charakteru potra­fił znakomicie je zróżnicować: "Unikanie podobieństw tak daleko posunięte jest u Żółkowskiego, że je nawet w drobnych dostrzec można szczegółach. W dwóch sztukach łapie Żółkowski muchy - ale przyjrzyjmy się tylko, jak się to inaczej w "Drzemce pana Prospera", inaczej w "Przezornej mamie" odbywa" - pisał Bogusław­ski - "Pan Prosper opędza się bezmyślnie uprzykrzo­nemu owadowi ociężałym ruchem ręki człowieka, który usypia i który chce tylko zawadę do snu usunąć, nie żywiąc żadnej dla natrętnicy nienawiści. Mąż Przezor­nej mamy ściga muchy i tępi je klapką z zaciętością myśliwego, śledzi, zaczaja się i uderza jak strzelec, który zna obyczaje swojej zwierzyny i dla którego te łowy są jedną z najważniejszych spraw życia". Najchęt­niej grał w utworach współczesnych sobie pisarzy pol. i franc., m.in. szesnaście ról w sztukach E. Scribe'a, dwa­naście - J. Korzeniowskiego, jedenaście - A. Fredry. Ważniejsze role: Książę de Bouillon ("Adrianna Lecouvreur"), Margrabia de Rochepeans ("Safanduły"), Szarucki ("Majster i czeladnik"), Szambelan ("Pan Jowialski"), Geld­hab ("Pan Geldhab"), Jenialkiewicz ("Wielki człowiek do małych interesów"), Prosper Brona ("Drzemka pana Pros­pera"), Bolbecki ("Consilium facultatis"), Cromwell ("Muszkietery"), Hr. Fontblanche ("Przebudzenie się lwa"), Nar­cyz ("Pafnucy i Narcyz"), Ignacy ("Marcowy kawaler"). Z ról szekspirowskich grał tylko Poloniusza ("Hamlet"), z molierowskich Trzpiotalskiego ("Mieszczanin szlachci­cem"). Nie odniósł w nich sukcesów. Z powodzeniem natomiast śpiewał w operach, m.in. partię Don Basilia ("Cyrulik sewilski"), a przede wszystkim Podczaszyca ("Hrabina") ze słynną sceną "z zieleniaczkiem".

Bibl.: Almanach Żółkowskiego - (tu bibl., il. oraz wybór re­cenzji, z których cytaty w tekście); Szczublewski: Teatr warsz. (il).

Ikon.: F. Kostrzewski: Z. jako Podczaszyc (Hrabina), olej, 1889 -MNWarszawa; F. Kostrzewski: Ż. jako Rosenblatt (Złoty cielec), olej, 1889 i Ż. jako Radca Desperieres (Sztuka przypodobania się), olej, 1889, fragm. drewnianego parawanika - zb. E. Barszczewskiej Warszawa; F. Kostrzewski: Ta­bleau (6 ról), akw., repr. Tyg. ilustr. 1902 nr 52; F. Kostrzew­ski: Ż. jako Papkin (Zemsta), jako Szarucki (Majster i czelad­nik), jako Geldhab (Pan Geldhab), jako Bolbecki (Consilium facultatis), akw.-IS PAN; K. Kloss: Portret, brąz, płasko­rzeźba, 1878 - MTWarszawa; J. Meissner: Portret, medal, 1882 - Bibl. Ossol., MNWarszawa; J. Woydyga: Ż. jako Margrabia de la Seigliere (Helena de la Seigliere), marmur, 1894- MTWarszawa; Cz. Makowski: Portret,plakieta, gips - MNWarszawa; L. Pyrowicz: Portret, marmur, ok. 1892, me­dalion na grobowcu, Cmentarz Powązkowski Warszawa; NN: Ż. jako Briquet (Siedem dziewcząt pod bronią), lit., Teatra Warszawskie 1835, Seria A, Oddziai II, 6; NN: Ż. jako Baron d'Argentieres (Zachód słońca), lit., Teatra Warszawskie 1837, Seria B, Oddział I, 1; NN: Ż. jako Bauchan (Dwa pojedynki), lit., Teatra Warszawskie 1838, Seria A, Oddział III, 2; NN: Ż. jako Szymon (Biedny rybak), lit., Teatra Warszawskie 1839, Seria A, Oddział III, 6; NN: Ż. jako Edwin (Krewni), lit., Teatra Warszawskie 1840, Seria A, Oddział III, 9; J. Głowacki (zakład lit. F. Schustra Warszawa): Z. jako Sznaps (Mina, cór­ka burmistrza), lit., J.T.S. Jasiński: Prace dramatyczne, t. II, Warszawa 1838-39, też teka XV Rycin do Prac dramatycznych J.T.S. Jasińskiego - BUW (Gabinet Rycin); J. Głowacki (za­kład lit. Banku Polskiego Warszawa): Z. jako Hydrogen (Szpi­tal wariatów), lit., Świat Dramatyczny 1839; S. Oleszczyński (zakład lit. Banku Polskiego Warszawa): Portret, lit., 1839 - Bibl. Nar. (Zakład Grafiki); J. Simmler: Portret (Artyści sceny warszawskiej 1852), lit. - MNWarszawa, MTWarszawa; W. Dummler(zakład lit. A. Dzwonkowskiego): Portret,lit., 1866 - MNKraków (Gabinet Rycin); W. Gerson, J. Zinberg: Portret, lit., 1873, repr. Rapacki: Sto lat; K. Miller: Portret, lit., Mu­cha 1875 nr 2; NN: Ż. jako lew, karyk.,lit., Mucha 1878 nr 43; K. Mordasewicz: Portret, rys., 1880 - MTWarszawa; F. Kos­trzewski: Tableau (9 ról), rys., 1889 - IS PAN; J.Łopieński: Portret, suchoryt, ok. 1890 - MTWarszawa; S. Lentz: Ta­bleau (3 role), rys. repr. Tyg. ilustr. 1886 nr 177 i Tableau (3 role), rys., repr. Tyg. ilustr. 1889 nr 361; S. Lentz: Portret, karyk.,rys., repr. Świat 1908 nr 13; H. Piątkowski: Ż. w swoim mieszkaniu, rys. - MNWarszawa; Fot. pryw. i w rolach - Bibl. Nar. (Zakład Grafiki), IS PAN, MHKraków, Muzeum Mickiewicza Warszawa, MTWarszawa, SPATiF.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1765-1965, PWN Warszawa 1973

Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.