teatralna | filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Anastazy Trapszo

nie żyje
ur. 1832-05-02, Zamość
zm. 1898-07-11, Kraków

Biografia

TRAPSZO Anastazy Franciszek (2 V 1832 Zamość - 11 VII 1898 Kraków), aktor, reżyser, dyr. teatru. Był synem Franciszka Ksawerego T., urzędnika, i Domiceli z Kwasiborskich, ojcem - Marcelego T., -> Stanisła­wa T.,-> Ireny T. i -> Tekli T. W 1853 ukończył w Warszawie gimn. realne i jako zdolny matematyk został nauczycielem tego przedmiotu, najpierw w Piń­czowie, potem w Warszawie. W 1854 wstąpił do warsz. Szkoły Dramatycznej; był uczniem J.T.S. Jasińskiego. Debiutował we Lwowie 31 X 1856 jako Stanisław ("Hra­bia na Walorach"); w lecie 1857 był kierownikiem zespo­łu lwów. podczas wyjazdu do Brodów i Przemyśla. Na sez. 1857/58 zaangażował się do zespołu T.A. Chełchowskiego i P. Ratajewicza w Lublinie. 13 IV 1858 debiutował w WTR w roli Bernarda ("Mauprat"); zaangażowany do zespołu dramatu, pracował tu do 1866. W 1861 i 1862 brał udział w konspiracji; w 1863 aresztowany, został zwolniony dzięki staraniom A. Żółkowskiego i W. Bąkałowieżowej. W 1864 opra­cował szczegółowy projekt założenia t. ludowego, za­twierdzony w 1865 przez Radę Administracyjną pod przewodnictwem namiestnika F. Berga. Wskutek nie­porozumień między Bergiem i dyr. Komisji Spraw Wewnętrznych księciem Czerkaskim, projekt ten nie był jednak zrealizowany, podobnie jak i przygotowany przez T. plan reorganizacji zespołów prowincjonalnych w zaborze ros.; obejmował on m.in. współpracę dy­rekcji w zakresie repertuaru i uzgadniania tras objazdu, poddanie zespołów pod opiekę WTR, wprowadzenie nadzoru artyst. i utworzenie w Lublinie szkoły dram. dla t. prowincjonalnych. Czynny przez cały czas jako aktor, T. dawał również lekcje deklamacji i gry aktor­skiej. W 1865 wykładał deklamację w warsz. Instytucie Muzycznym. Od 16 do 27 III 1866 występował gościn­nie w zespole P. Ratajewicza w Lublinie, a 14 V tego roku w t. krak. w roli Cześnika ("Zemsta") oraz: w mono-dramacie "Pan Stefan z Pokucia".

Od 21 VI do 16 IX 1866 kierował w Lublinie zespołem, do którego należeli przede wszystkim jego uczniowie. Zaangażował też młodego B. Leszczyńskiego, na goś­cinne występy zaprosił I. Aldridge'a. W poł. września wyjechał z zespołem do Radomia, skąd wrócił 21 X do Lublina na sez. 1866/67. 1 IV 1867 wyruszył do Rado­mia i tu grał do 10 VII. W 1867 występował też ze swym zespołem w Piotrkowie (13 VII-21 VIII), Łodzi (24 VIII -17 X), Częstochowie i Kaliszu. Od grudnia 1867 do marca 1871 Kalisz był stałą bazą jego zespołu. Stąd wyjeżdżał odwiedzając m.in. Pleszew (październik 1868), Kielce (styczeń 1869), Pleszew (kwiecień 1869), Konin (czerwiec 1869), Koło (lipiec 1869), Sieradz: (październik 1869), Pleszew (kwiecień i maj 1870), Piotrków (maj 1870), Konin (czerwiec 1870), Koło (li­piec 1870), Włocławek (sierpień 1870), Łowicz (wrzesień 1870), Piotrków (od marca do 10 VI 1871). W 1871 uzyskał pozwolenie na całospektaklowe przedstawienia w ogródkach warsz. i grał do 1877 w teatrzykach: Tivoli (13 VI-12 IX 1871, 13 VI-12 IX 1872, 25 IX-30 IX 1874), Alhambra (13 VI-12 IX 1872, 13VI-13IX 1873, 12VI-30IX 1874, 1 VI-13 IX 1875, 14 VIII-14 IX 1877), Eldorado (30 V-30 IX 1876), Arkadia (2 VI-13 IX 1877). Poza letnimi sez. w warsz. t. ogr. zespół gościł w wielu miastach takich jak: Płock (wrze­sień 1871), Lublin (wrzesień 1871-25 III 1872), Radom (kwiecień 1872), Kielce (od 14 V 1872), Lublin (19 IX 1872-7 IV 1873), Radom (kwiecień 1873), Piotrków (maj 1873), Częstochowa (październik 1873), Łódź (6 XI-12 XI 1873), Kalisz (16 XI 1873-19 III 1874), Łomża (marzec 1874), Częstochowa (wrzesień 1874), Piotrków (listopad 1874), Łódź (grudzień 1874 - sty­czeń 1875), Radom (październik 1875, tu wspólnikiem jego był M. Kopystyński), Lublin (23 X 1875-27 V 1876), Łódź (3 X 1876-19 II 1877), Częstochowa (22 II-25 III 1877), Piotrków (od 28 III i ponownie od 8 V do 19 V 1877). W ostatnim sez. ogr. stracił T. 15 000 rubli i zbankrutował. Z resztą zespołu wyjechał wtedy do Piotrkowa (10 X-30 XI 1877), potem grał w Kali­szu, w grudniu 1877 i początku stycznia 1878 w Często­chowie, resztę stycznia spędził w Piotrkowie, skąd wró­cił do Kalisza (28 I -30 V 1878). Po kilku dniach w Sie­radzu udał się do Łodzi (5 VI-10 VII 1878), potem do Lublina (13 VII 1878 - kwiecień 1879), stąd do Łodzi (maj-czerwiec 1879), Ciechocinka (20 VI-lipiec 1879), od października 1879 do wiosny 1880 dawał przedstawienia w Płocku w kwietniu 1880 w Radomiu. Od 4 IX do 15 IX 1880 występował w warsz. T. Let­nim w rolach: Kaniowy ("Miód kasztelański"), Jagona ("Otello"), Cześnika ("Zemsta"). Później ze swym zespołem występował w Łowiczu (wrzesień-październik 1880), Łęczycy (listopad-grudzień 1880), Kutnie (styczeń 1881) i Siedlcach, następnie w Lublinie (1 V-18 IX 1881), Pu­ławach (wrzesień-październik 1881), Łęcznej i znowu w Siedlcach (grudzień 1881), Łęczycy (styczeń 1882), Kaliszu (kwiecień 1882). W tym czasie okresowo kie­rownikiem zespołu był oficjalnie jego syn Marceli (m.in. w Łowiczu, Lublinie i Puławach), w rzeczywistości ze­spół prowadził zapewne Anastazy T. Następnie przez dwa sez. T. miał wspólną dyrekcję ze swym pasierbem B. Kremskim, odwiedzając m.in. Płock (maj 1882), Ciechocinek (czerwiec-sierpień 1882), Koło (wrzesień 1882), Kalisz (zima 1882/83), Lipno (czerwiec 1883), Ciechocinek (lipiec-sierpień 1883), Włocławek (wrze­sień 1883), Piotrków (październik 1883), Kalisz (zima 1883/84) i prawdopodobnie Sosnowiec (wiosna 1884). Po rozwiązaniu zespołu występował w lecie 1884 w warsz. t. ogr. Eldorado u J. Żołopińskiego, a w stycz­niu 1885 w Poznaniu. W 1885-88 uczył w Warszawie deklamacji i "zasad pierwotnych sztuki dramatycznej". W jesieni 1886 starał się o koncesję na pol. teatr w Pe­tersburgu, ale jej nie otrzymał. Od 12 V 1887 raz jesz­cze próbował samodzielnej dyrekcji w warsz. t. ogr. Promenada, potem dawał przedstawienia w Tomaszo­wie Mazowieckim, Żyrardowie i zapewne w Płocku. W lecie 1888 występował w warsz. t. ogr. Wodewil w zespole J. Teksla, a 13 VIII tego roku w WTR w roli Majora ("Pan Geldhab"). Jego prośba o przyjęcie do zespołu została jednak odrzucona i dopiero od paź­dziernika 1889 został ponownie zaangażowany do ze­społu dramatu WTR. W 1892 wziął urlop zdrowotny i przeniósł się do Lwowa, gdzie grał i reżyserował w sez. 1892/93. Od początku 1894 do końca życia był akto­rem t. krak.; tu 29 X 1896 obchodził jubileusz czter­dziestolecia pracy grając rolę Montricharda ("Walka kobiet"). Był dwukrotnie żonaty: najpierw z Anną Eu­genią z Ćwiklińskich 1° v. Gustaw, która w młodości występowała w przedstawieniach amatorskich, a potem pomagała mężowi w kierowaniu Zespołem, później z Natalią z Karasińskich i stał się założycielem jednej z bardziej znanych rodzin aktorskich. Ożywiony pragnieniem udoskonalenia t. prowincjonal­nych, T. po niepowodzeniu szerszej reformy usiłował we własnym zespole zrealizować swoje plany, zarówno podczas wędrówek po kraju, jak i w czasie występów w warsz. t. ogródkowych. Szczególnie w pierwszych sez., zanim uległ naciskom złego gustu, prezentował War­szawie ambitny repertuar prześcigający nieraz teatry rządowe. Wyprzedzał je w inscenizacjach współczesne­go repertuaru franc. i pol., próbował grać arcydzieła ("Kupiec wenecki", "Hamlet", "Faust", "Don Juan"). Nie cofnął się nawet przed bojkotowanym wtedy w pol. teatrach dramatem ros. i wystawił "Małżeństwo Kreczyńskiego". Wprowadził stałe gaże dla swoich aktorów. Zamiłowa­ny pedagog, kształcił młodzież. Z jego szkoły i spod jego opieki wyszło wielu znakomitych aktorów, m.in. B. Leszczyński, R. Morozowicz, E. Rygier, J. Tatar­kiewicz, L. Solski, J. Śliwicki, M. Węgrzyn, W. Roman, Helena Marcello, Adolfina Zimajer, Marceli, Stanis­ław, Irena i Tekla Trapszowie.

W czasie swego pierwszego pobytu w t. warsz. grał po­czątkowo amantów i rezonerów, później role charak­terystyczne wyróżniając się świetną dykcją i niecodzien­nym temperamentem. Zamaszystość i "animusz kontuszowy" pozostały później, lecz długie lata występów na prowincji pozostawiły ślady w jego dykcji, która w 1888 była, wg "Echa Muzycznego, Teatralnego i Ar­tystycznego", "nieco zmanierowana i trzymana w na­stroju cokolwiek przesadnym". Według J. Kotarbiń­skiego był to "aktor bardzo lubiany w kołach młodzie­ży, pełen talentu, o pięknych warunkach i szlachetnej postawie, wyrazistej twarzy, giętkim basowym głosie". Jako Bolingbroke ("Szklanka wody") miał "giętkość wę­żową i werwę układnego dworaka, wielką swobodę za­prawioną odcieniem sarkazmu i pewnością siebie mis­trza intrygi", natomiast Cześnika ("Zemsta") grał "z wer­wą, zamaszyście, mówił tubalnym głosem, miał energię czasem trochę zbyt dosadną". Ważniejsze role prócz wymienionych: Rębajło ("List żelazny"), Kreczyński ("Małżeństwo Kreczyńskiego"), Żymalski ("Wicek i Wa­cek"), Szczyglik ("Majster i czeladnik"). Po jego śmierci ogłoszono opracowany przez niego "Podręcznik sztuki dramatycznej dla artystów i amato­rów" (Kraków 1899). W rękopisie natomiast pozostała jego "Autobiografia".

Bibl.: Dąbrowski: Teatr w Lublinie; Filler: Melpomena (il.); Got: Role Solskiego; Kaszyński: Dzieje sceny kaliskiej (il.); Kotarbiński: Aktorzy i aktorki s. 90-91; Kotarbiński: Ze świa­ta ułudy s. 268; Solski: Wspomnienia (il.); A. Trapszo: Podręcznik sztuki dramatycznej, Kraków 1899 (we wstępie biografia T.); Teatr 1953 nr 1 (M. Ćwiklińska; tu il.); Chomiński; Ja­siński; Krogulski; Szymański: Kronika teatru; A. Trapszo: Autobiografia, odpis w zb. J. Gota.

Ikon.: Fot. pryw. i w rolach - Bibl. Nar. (Zakład Grafiki), IS PAN, MHKraków, MTWarszawa.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1765-1965, PWN Warszawa 1973

Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.