teatralna | filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Ludwik Panczykowski

nie żyje
ur. 1804-08-04, Stary Sącz
zm. 1871-08-13, Warszawa

Biografia

PANCZYKOWSKI Ludwik (4 VIII 1804 Stary Sącz - 13 VIII 1871 Warszawa), aktor. Uczył się w Starym Sączu, Krakowie i Nowym Sączu, gdzie doszedł w gimn. do syntaksy, tzn. IV klasy. W 1822 wystąpił w Nowym Sączu jako amator w zespole Martorella grając w jednej sztuce aż dwie role: Lurwella i Henryka ("Henryk VI na łowach"). Pragnął potem pozostać w zespole, czemu jednak sprzeciwił się jego ojciec. Przez pewien czas pracował w Starym Sączu w Pre­fekturze Kameralnej, aż "pewnego poranku - jak twierdzi W. Rapacki - drapnął z miasta i z flisakami popłynął do Warszawy". Tu w marcu 1824 wstąpił do Szkoły Dramatycznej, gdzie był uczniem B. Kudlicza. Od 1 VIII 1825 pracował w T. Narodowym jako chórzysta; występował także niekiedy w baletach, m.in. roli Bąka w "Weselu w Ojcowie". 11 II 1827, podczas maskarady, grał w zastępstwie chorego kolegi rolę Polkwicera ("Nasze przebiegi"). Oficjalnie debiu­tował 13 II 1827 w roli Fritzhana ("Człowiek z Czarnego Lasu"). Zaangażowany do zespołu dramatu, pracował odtąd stale w t. warsz., rzadko opuszczając stolicę. W 1836 odbył jedyną podróż zagraniczną, do Wiednia. Na występy gościnne wyjeżdżał do Lublina i Puław (1828), Buska (1834) i Krakowa (listopad 1836, czerwiec 1843). 4 II 1861 obchodził jubileusz trzy­dziestopięciolecia pracy artyst. w roli Wojtka ("Okrężne"). Mimo emerytury, którą otrzymał w tym roku, wystę­pował nadal, jednak wkrótce choroba kazała mu się usunąć ze sceny. Po raz ostatni wystąpił 25 III 1868 w roli Dyndalskiego ("Zemsta").

"Wysoki, dobrze zbudowany, z poczciwym wyrazem, podobny do proboszcza z jakiejś intratnej parafii, w odwiecznym swoim płaszczu pamiętającym jeszcze napoleońskie czasy, był osobistością, której nikt nie zapomniał, kto ją raz zobaczył" (W. Rapacki). Le­gendarnie skromny, choć szorstki w obejściu, słynął z uczynności wobec kolegów i dobroczynności świad­czonej druciarzom, flisakom, wędrownym rzemieślni­kom przybywającym do Warszawy z Podhala i Sło­wacji. "To moi ziomkowie - powiadał - trzeba im pomagać". Aktor niezmiernie pracowity, odegrał w swoim życiu kilkaset ról, przeważnie drugoplano­wych lub nawet epizodycznych. W tych właśnie zyskał sobie sławę arcymistrza, cyzelującego z okruchów tekstu postaci wrażające się w pamięć tak silnie, "że niczym ich odegnać było niepodobna". Nieporównany bywał w sztukach ludowych, jako Janek ("Janek spod Ojcowa"), Szczepanek ("Chłopi arystokraci"), Pytel ("Mły­narz i kominiarz"). Niemniejsze sukcesy odnosił w ro­lach drobnych mieszczan i rzemieślników, m.in. jako Łykalski ("Majster i czeladnik"), Melchior ("Chcę sobie pohulać"), Gawełek ("Kto wie, na co się to przyda"). Naj­wyżej ceniono go jednak w rolach starych sług, w ta­kich sztukach jak: "List żelazny", "Pani kasztelanowa", "Przyjaciele", "Staroświecczyzna i postęp czasu". "Nikt już tych typów wskrzesić nie potrafi" - utrzymywał Rapacki po jego śmierci. "On je jeszcze widział i two­rzył." Entuzjastycznych ocen doczekał się jako Dyndalski ("Zemsta"), wedle tradycji aktorskiej przez nikogo w tej roli nieprześcigniony. Bystry obserwator, z tem­peramentem rasowego portrecisty, nadawał postaciom, które grał, rysy konkretnych modeli, nieraz doskonale znajomych publiczności; tworzył w ten sposób praw­dziwe arcydzieła. W roli Dyndalskiego wzorował się podobno na postaci swego własnego ojca. "Gdy miał wykonać dużą i ważną rolę Trzaski, w sielance Syro-komli "Chatka w lesie", zawiązał znajomość ze starym strzelcem ordynata hr. Zamoyskiego, chodził z nim do szynku i wyciągał na słówka". Jako Protazy ("Łobzowianie") "skopiował znaną w Warszawie figurę garbusa, pokątnego doradcy, matacza i szalbierza [Niedziałkiewicza] z łudzącą prawdą charakterystyki, twarzy, gestu, akcentu". Wedle tradycji, którą zapamiętał Kotarbiński, Niedziałkiewicz "zobaczywszy swą po­dobiznę na scenie wygrażał z miejsca pięściami ar­tyście". Rapacki dodaje, że nawet "zaczaiwszy się gdzieś w zaułku porządnie wygrzmocił mu plecy". Wdzięczniejszym modelem okazał się głośny warsz. lichwiarz Cwejnos. Został i on łudząco sportretowany (w komedii "Pod strychem"), ale cieszył się podobno z reklamy. Mimo zastrzeżeń, jakie budził nieraz paszkwilancki posmak jego metody, P. był niezmiernie ceniony przez kolegów jako aktor twórczy, skutecznie przełamujący skostniałą tradycję. Na jego jubileuszu - wypadek wyjątkowy - przemówienie wygłosił A. Żół­kowski, który ofiarował mu w imieniu zespołu pierścień z brylantami. Jego wpływ na rozwój aktorstwa pol. był znaczny i trwały. W niektórych kreacjach tworzył wzory długo utrzymujące się potem na scenie warsz., np. jako Brzydkiewicz ("Żydzi"). "Ujęcie tej roli naśla­dowały dwa pokolenia aktorów, tak było świetne" - twierdzi Rapacki. Wedle Kotarbińskiego był pierwszym w t. warsz. "zwiastunem realizmu" i przyczynił się do późniejszego zwycięstwa tego kierunku.

Bibl.: Album teatr. II s. 18-19 (il.); Estreicher: Historia sceny warsz. s. 34, 35, 43, 44; Estreicher: Teatra; Fredro na scenie (il.); Goślicki: Pamiętnik 1871; Kotarbiński: Aktorzy i aktor­ki s. 69-74 (il.); Kotarbiński: Ze świata ułudy s. 262, 272; Kreczmar: Polemiki s. 93-96; Pam. Sceny warsz. 1838 s. 61-63, 1839 s. 67, 94, 108, 136, 1840 s. 66, 96, 116, 133; Rapacki: Sto lat (il.); Szczublewski: Teatr warsz.; Gaz. warsz. 1860 nr 201, 202 (J. Kenig), 1871 nr 178 (J. Kenig); Kłosy 1871 nr 322 (K.W. Wójcicki; tu il.); Kur. teatr. 1901 nr 34-36 (W. Krogulski; tu il.); Kur. warsz. 1834 nr 210, 1843 nr 147. 1871 nr 177, 178, 179; Tyg. ilustr. 1865 nr 25, 1871 nr 190 (W. Szymanow­ski; tu il.), 1891 nr 78 (W. Korotyński); Afisze, Bibl. Nar., IS PAN, MTWarszawa; Żb. M. Rulikowskiego sygn. 69/1 (au­tobiografia P.), IS PAN.

Ikon.: NN (zakład lit. Bourgeois, Warszawa): P. jako Gawełek (Kto wie, na co się to przyda), lit., Teatra Warszawskie, seria A, oddział I, 5, Warszawa 1834; NN: P. jako Blumski (Biuraliści), lit., Teatra Warszawskie, seria A, oddział I, 8, War­szawa 1834; J. Głowacki (zakład lit. F. Schustra, Warszawa): P. jako Icek (Nowy sąd Parysa), lit., J.T.S. Jasiński: Prace dramatyczne t. IX, Warszawa 1838/39, także w tece pt. XV Rycin do Prac dramatycznych J.T.S. Jasińskiego - BUW (Gabi­net Rycin); J. Simmler, J. Melcher: Portret, lit. (Artyści sceny warszawskiej 1853) - MNWarszawa, MTWarszawa; W. Szy­manowski: P. jako Protazy (Łobzowianie), rys., 1856 - MN Warszawa; NN: P. jako Nosiwoda (Nad Wisłą), lit., 1856 - IS PAN; H. Aschenbrenner (zakład lit. A. Dzwonkowskiego, Warszawa): Portret, lit., ok. 1862 - IS PAN, MTWarszawa; P. Sypniewski, A. Regulski: Portret i P. w rolach, drzew., repr. Kłosy 1865 nr 25; J. Kossak: P.jako Trzaska (Chatka w lesie), drzew., repr. Tyg. ilustr. 1867 nr 393; L. Kucharzewski: P., rzeźba, piaskowiec, tablica pamiątkowa, 1872 - kościół Św. Antoniego Warszawa; Fot. pryw. i w rolach - Bibl. Nar. (Za­kład Grafiki), IS PAN, MTWarszawa, SPATiF.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1765-1965, PWN Warszawa 1973

Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.