teatralna | filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Kazimierz Junosza-Stępowski

nie żyje
ur. 1880-11-28, Wenecja
zm. 1943-07-05, Warszawa

Biografia

JUNOSZA-STĘPOWSKI KAZIMIERZ (1880 lub 1882-1943) - aktor teatralny i filmowy;

Ur. 26 lub 28 XI 1880 w Wenecji. Pochodził z rodziny ziemiańskiej. Był synem Bronisława, właściciela majątku na Mohylewszczyźnie, i Jadwigi z Nebelskich. Wg innych źródeł (także samego K. J-S) ur. 8 XII 1882 we wsi Doliniany w pow. mohylowskim jako nieślubne dziecko miejscowego ziemianina, który go usy-nowił i dał swoje nazwisko.

W latach 1890-92 uczęszczał do Gimnazjum św. Anny w Krakowie. Naukę kontynuował w Gimnazjum oo. Jezuitów w Chyrowie (1892-95) i rosyjskim gimnazjum państwowym w Kamieńcu Podolskim. Świadectwa szkolne z tego okresu wystawione są na nazwisko Stepnowski. Początkowo planował poświęcić się karierze operowej (dysponował pięknym basem). Jako aktor zadebiutował 19 XI 1898 w Piaście I A. Szczepańskiego na deskach Teatru Polskiego w Poznaniu. Tu przyjął pseudonim sceniczny Junosza. Od 1900 studiował aktorstwo u. W. Rapackiego i W. Szymanowskiego w Klasie Dramatycznej WTM. W latach 1901-1902 występował w Łodzi.

Do 1906 dużo podróżował, przede wszystkim po Rosji i Ukrainie (Podole), gdzie podpatrywał zachowania ludzi. Te obserwacje już wkrótce miał wykorzystać w swej grze aktorskiej. Od 1907 do 1909 występował w Teatrze Polskim w Poznaniu, gdzie zagrał m.in. w Damach i huzarach, Marii Stuart, Złotej czaszce, Lekko-myślnej siostrze. Później krótko grał w Berlinie. Tu nawiązał kontakt z aktorem A. Bassermanem, który wywarł duży wpływ na dobór jego ról i warsztat. Od 1909 do 1911 grał u A. Zelwerowicza w Łodzi, m.in. w Skizie i Pannie Maliczewskiej, stając się wkrótce jednym z czołowych aktorów teatru polskiego. Po roli Pastora w Upiorach H. Ibsena (1911) pisano: "Dał kreację, która go od razu stawia w rzędzie najlepszych aktorów polskich. Jest to artysta nie tylko wielkiego talentu, ale i dużej kultury". W 1912 grał w Teatrze Słowackiego w Krakowie. W tym samym roku przeniósł się do Warszawy, gdzie grał w WTR (m.in. T. Polski, T. Rozmaitości, T. Narodowy). Po roli w Henryku V Pirandella pisano: "Obudził się wielki tragik" [W. Brumer]. Specjalnie dla niego wystawiono Otella. Stworzył wybitne kreacje teatralne m.in. w Carze Pawle I D. Mereżkowskiego, Dziejach grzechu S. Żeromskiego i w Wielkim kramie G. B. Shawa. Był aktorem, dla którego gra była najwyższą wartością. Posiadając znakomite warunki zewnętrzne, charakterystyczny głos, wyczuwalny dystans i chłód emocjonalny, grywał najczęściej ludzi silnych, dyrektorów, wyższych oficerów, władców lub tyranów. Dobrze czuł się także w repertuarze lekkim. Był mistrzem charakteryzacji. Próbował zająć się także reżyserią. Po śmierci pierwszej żony na krótko wstąpił do kawalerii Legionów Polskich. Po powrocie na scenę do 1939 gościnnie wystąpił niemal we wszystkich większych miastach Polski.

Wielokrotnie grał w Kaliszu. Od 25 do 28 V 1918 z zespołem w sali Tow. Muzycznego w Jastrzębiu F. de Croisset, Eskapadzie G. Trarieux, Szpiegu H. Kistenmaeckersa i Powraca P. Richa. W tym samym roku i w tej samej sali od 24 do 27 X 1918 w Wet za wet D. Niccodemiego, Ekranie A. Sutro, Walcu H. Rutkaya i Niewiernej R. Bracco. Od 4 do 6 IX 1922 z własnym zespołem w sali Stow. Rzem. Chrześc. w Ósmej żonie Sinobrodego A. Savoira, Jastrzębiu F. de Croisseta i Bakaracie H. Bernseina. Ponownie 2 X 1924 z aktorami warszawskiego teatru Rozmaitości w Ziemi nieludzkiej De Cruella. W sztuce, którą wystawiono w sali kinoteatru "Stylowy" przy ul. Ciasnej 21, aktorowi towarzyszyła pochodząca z Kalisza T. Trapszo-Krywultowa. Rok później (19 IV 1925) wraz z I. Solską i aktorami warszawskimi w sali Stow. Rzem. Chrześc. w W śmiertelnej matni A. Savoira i L. Marchanda oraz w Symulacji J. Klarena. Ponownie z aktorami warszawskimi 15 XI 1929 w Wielkim kramie G.B. Shawa, 23 XI 1929 gościnnie z zespołem poznańskiego Teatru Nowego pod dyr. M. Rudkowskiego w Miłości bez grosza S. Kiedrzyńskiego, 25 XI 1929 z zespołem własnym oraz 26 V 1930 "Junosza-Stępowski w Kaliszu wśród zespołu Teatru Nowego (z Poznania) w komedii Verneuille'a.System Azaisa. Powodzenie duże".

Z kinematografią związał się już w 1902, występując w jednym z pierwszych polskich filmów, Powrocie birbanta, w reż. K. Prószyńskiego. Na dobre w filmie od 1916. W 1918 pisano: "P. Junosza-Stępowski wyrasta na potęgę ekranu. Indywidualność tego znakomitego artysty uczyni go wkrótce jedną z najatrakcyjniejszych gwiazd międzynarodowego ekranu". Mimo wysokiej pozycji, jaką osiągnął w polskiej kinematografii, często krytykował krajowy przemysł filmowy za nieudolność scenarzystów i reżyserów, za brak profesjonalnej organizacji na planie i odpowiednich funduszy. W 1921 pragnął się nawet przenieść na stałe do filmu niemieckiego, ale ze względu na panujący w branży filmowej kryzys, pertraktacje nie doszły do skutku. Jak sam twierdził, w filmie grał wyłącznie ze względów finansowych. Był najlepiej opłacanym przedwojennym aktorem polskim. Do 1939 wystąpił w 57 filmach polskich (w tym 22 niemych), tworząc w nich wiele wybitnych kreacji. Grał m. in. w Dziejach grzechu, Młodym lesie, Dziewczętach z Nowolipek, Trędowatej, Znachorze. Był niezwykle sugestywny w grze aktorskiej. Doskonale czuł specyfikę gry przed kamerą filmową. Do dziś uznawany jest za najwybitniejszego i najwszechstronniejszego aktora przedwojennego kina polskiego.

W 1935 z okazji 35-lecia pracy zawodowej został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi.

Prywatnie znany był z dobrego gustu, elegancji, zamiłowania do sztuki (m.in. kolekcjonowanie obrazów) i wystawnego życia, także towarzyskiego. Wg innych źródeł unikał kontaktów ze środowiskiem, był człowiekiem zamkniętym w sobie i skrytym. Doskonale władał językiem rosyjskim i niemieckim. Był germanofilem.

Jego postawa podczas okupacji hitlerowskiej do dziś nie jest całkowicie wyjaśniona i nadal wzbudza wiele kontrowersji. Po wybuchu wojny, która zastała go na występach w Wilnie, powrócił do Warszawy. Był krytycznie nastawiony do kampanii wrześniowej, m.in. oskarżał Polaków o doprowadzenie do wybuchu woj-ny. Początkowo pracował jako barman w kawiarniach "Fregata" i "Złota kaczka". Przez pewien czas prowadził także własny lokal "Znachor". Wynajmował pokój niemieckiemu naczelnikowi stacji Warszawa Gł. w randze pułkownika, często goszcząc go przy własnym stole. Równocześnie mimo grożących represji kategorycznie odmówił udziału w antypolskim filmie propagandowym G. Ucicky'ego Heimkehr (Powrót). Od VIII 1940 grał w jawnych teatrach polskich (T. Komedia, Złoty Ul) pod zarządem niemieckim.

Zm. tragicznie 5 VII 1943 w Warszawie we własnym mieszkaniu przy ul Poznańskiej 38 podczas próby likwidacji przez polskie podziemie (AK) jego żony morfinistki, prawdopodobnie konfidentki gestapo, która od rodzin aresztowanych wyłudzała pieniądze, obiecując w zamian zwolnienie z więzienia lub obozu. Zasłaniając ją własnym ciałem, śmiertelnie postrzelony zmarł po kilku godzinach w lecznicy "Omega". Bezimiennie pochowany na warszawskich Powązkach (kw. 96-VI-9).

Dwukrotnie żonaty. Drugą żoną była aktorka Jaga (Jadwiga) Juno, z którą ślub wziął 15 X 1922 w Wilnie.

W XI 1946 wskutek listu (opubl. w "Życiu Warszawy" z 16 XI 1946), podpisanego przez anonimową kobietę "w imieniu grona pracownic fabryki w Kaliszu", atakującego wyświetlanie filmów z Junoszą-Stępowskim, Sąd Weryfikacyjny ZASP przystąpił do pośmiertnej weryfikacji aktora. Ponownie sprawą zajął się SPATiF w 1954. W obu sprawach nie zajęto jednoznacznego stanowiska i nigdy nie ogłoszono werdyktu.

Tragedia Junoszy-Stępowskiego stała się inspiracją do napisania przez K. Brandysa powieści Rondo (1982) oraz nakręcenia przez J. Sztwiertnię filmu Oszołomienie (1988).

Bibliografia: Encyklopedia kina (red. Lubelski T.), Kraków 2003; "Gazeta Kaliska" nr 50/1918; "Gazeta Kaliska" nr 129/1918; "Gazeta Kaliska" nr 320-322/ 1929; Hendrykowska M., Przedwojenni - Kazimierz Junosza-Stępowski, "Film" 9/1996, s.108-109; Kaszyński S. Teatralia kaliskie, Łódź 1972; Kozłowska I., Teatr w Kaliszu w okresie II Rzeczypospolitej, Kalisz 2005; Lubicz-Lisowski J., Jakie oszołomienie, "Ekran" 21/1989, s.18-19; Maśnicki J., Stepan K., Pleograf. Słownik biograficzny filmu polskiego 1896-1939, Kraków 1996; Szarota T., Kina i teatrzyki jawne [w:] Okupowanej Warszawy dzień powszedni, Warszawa 1978; Szletyński H., Szkice o aktorach, Warszawa 1975; "Ziemia Kaliska. Miesięcznik Regionalny" 3 i 5/1930;

Autor noty biograficznej:Andrzej Androchowicz

JUNOSZA-STĘPOWSKI Józef Damian Kazimierz, także Stepnowski, właśc. K. Stępowski, Stempowski, pseud. Junosza (26 lub 28 XI 1880 Wenecja -5 VII 1943 Warszawa), aktor, reżyser. Sam podawał 8 XII 1882 jako datę a Doliniany pow. Mohylów jako miejsce urodzenia. Wg aktu zgonu był synem Bronisława S. i Jadwigi z Nebelskich. Jego ojciec wywodził się ze starej szlachty kresowej herbu Junosza. Kazimierz - wedle niejasnych pogłosek - miał się urodzić jako jego nieślubny syn (uznany jednak przez ojca). Uczył się w gimn. Nowodworskiego w Krakowie (1890-92), potem u jezuitów w Chyrowie (1892-95) i w ros. gimn. w Kamieńcu Podolskim (w aktach szkolnych figuruje pod nazwiskiem Stepnowski). Od 15 XI 1898 był aktorem T. Polskiego w Poznaniu. Debiutował tam 19 XI pod pseud. Junosza jako Zabój ("Piast I") i występował w małych rolach do maja 1899 (zawsze używając pseud. Junosza). W 1900 uczęszczał do Klasy Dramatycznej przy Warsz. Tow. Muzycznym; był uczniem W. Rapackiego i W. Szymanowskiego. Na sez. 1901/02 zaangażował się do t. łódz., gdzie wystę­pował pod nazwiskiem Stempowski. Ten sez. uważał za właściwy początek swej działalności. W 1902 na­kręcał w Warszawie krótkie scenki film., realizowane przez K. Prószyńskiego. W następnym pięcioleciu nie występował. (Podana przez A. Grzymałę-Siedleckiego wiadomość, jakoby gościnnie wystąpił wówczas w Krakowie, nie potwierdza się.) Jego życie w tym okre­sie nie jest dobrze znane. Wiadomo, że wiele podróżo­wał, chodził do t. w Kijowie, Odessie, Petersburgu, Berlinie. W styczniu 1907 ponownie zaangażował się do t. pozn. i występował tam do 1909, przeważnie w rolach charakterystycznych. Lata 1909-11 spędził w łódz. T. Polskim (dyr. A. Zelwerowicz); tu grał po raz pierwszy Szambelana ("Głupi Jakub"). W 1911 był z t. łódz. na występach gościnnych w Warszawie i od­niósł znaczny sukces w roli Pastora ("Upiory"). Sez. 1911/12 spędził w T. im. Słowackiego w Krakowie występując, podobnie jak w Łodzi, najczęściej w no­wościach repertuaru współczesnego. W 1912 został zaangażowany do T. Polskiego w Warszawie. W paź­dzierniku i listopadzie odbył z zespołem tego t. Tournee po miastach kresowych i rosyjskich. Na scenie ma­cierzystej odegrał od lutego 1913 do maja 1914 dziesięć ról utwierdzając swoją renomę wybitnego aktora cha­rakterystycznego. Latem 1914 przeniósł się do T. Rozmaitości, gdzie zajął już stanowisko "gwiazdy". Jego rola Hr. Dassetoffa ("Jastrząb") stała się sensacją teatr. Warszawy. W tym czasie zaczął występować jako Junosza-Stępowski i takiej formy nazwiska używał już do końca życia. Podczas I wojny świat. wstąpił do Legionów Polskich (był ułanem), ale wkrótce wrócił do swojego zawodu. Latem 1918 odbył indywidualne tournee po środkowej Polsce. W zespole Rozmaitości pozostał do końca sez. 1920/21. W następnych latach pracował na zmianę w T. Polskim (1921-23, 1925-30) oraz w T. Rozmaitości, potem w T. Narodowym i Let­nim (od stycznia 1924 do lata 1925, potem 1930-33). Od 5 IX 1929 występował w objazdowym T. Premier; do T. Polskiego wrócił od stycznia 1930. Od sez. 1933/34 do wybuchu II wojny świat. występował na scenach TKKT. Ogółem na scenach T. Narodowego i T. No­wego odegrał w dwudziestoleciu międzywojennym siedemnaście, a na scenach T. Polskiego i T. Małego czterdzieści osiem ról. W 1936 wystąpił gościnnie w t. Cyrulik Warszawski w komedii muz. "Król z parasolem". Okres ten wyniósł go na stanowisko jednego z najsław­niejszych aktorów polskich. Wielu krytyków narzekało, że marnuje talent występując w błahych sztukach roz­rywkowych (w których istotnie grał bardzo często). Miewał jednak wciąż nowe role w wielkim repertuarze, zakres jego sukcesów poszerzał się nieustannie, a po roli Henryka IV ("Żywa maska", 1925) W. Brumer na­pisał: "narodził się wielki artysta tragik". 1 III 1935 w T. Narodowym obchodził w tej roli jubileusz trzy­dziestopięciolecia pracy. Przemówienie wygłosił wów­czas minister W. Jędrzejewicz.

Na występach gościnnych widywały go i inne miasta: 1921 Poznań; 1922 Sosnowiec, Radom, Kielce, Często­chowa, Lublin, Białystok; 1922/23 Łódź; 1923 Kra­ków (t. Bagatela), Wilno; 1924/25 Kielce, Katowice, Poznań; 1925 Lwów, Łódź, Poznań; 1925/26 Łódź; 1926 Lwów, Poznań; 1926/27 Łódź; 1927 Bydgoszcz, Lwów; 1927/28 Lublin; 1928/29 Wilno (także inne miejscowości kresowe w objeździe Reduty); 1929 Kra­ków, Lublin, Lwów, Poznań; 1930 Bydgoszcz, Gdańsk, Kraków, Łódź, Poznań; 1931 Kraków, Poznań, Wil­no; 1932 Kraków, Poznań; 1933 Wilno; 1934 Poznań; 1935 Kraków; 1936 Gdynia, Kraków, Toruń; 1937 Gdańsk, Gdynia, Kraków, Toruń; 1938 Kraków, Łódź. Reżyserią zajmował się dorywczo (w Łodzi za dyr. A. Zelwerowicza, w T. Rozmaitości). Natomiast wiele czasu i pracy poświęcił filmowi. W 1916-19 wystąpił w siedemnastu filmach. Krytyka już wtedy stwierdziła, że "artystą tej miary szczycić by się mogła każda wy­twórnia w Rzymie, Paryżu czy Kopenhadze". W 1921 rozpoczął długotrwałe pertraktacje z berlińską Ufą, do której chciał się przenieść na stałe (jednak bez rezul­tatu). W pol. filmach miał ogółem ponad sześćdziesiąt ról i stał się z czasem jednym z najpopularniejszych i naj­lepiej zarabiających aktorów filmowych. Jego pierwsza żona Helena z Jankowskich (zm. 1 IV 1915) debiutowała podobno jako aktorka, nie udało się jednak potwierdzić tej wiadomości. Powtórnie oże­nił się z Jadwigą Marią z Kossuthów 1° v. Galewską (ślub 15 X 1922), która pod jego kier. przygotowała się do zawodu aktorskiego (19 X 1923 debiutowała pod nazwiskiem S. w t. Komedia w Warszawie, jednak w na­stępnych latach nie występowała). Wybuch II wojny świat. zastał go na występach gościn­nych w Wilnie (20 VIII- 4 IX 1939), skąd wrócił do Warszawy. Tu początkowo pracował w kawiarniach (Fregata, Pod Znachorem, Złota Kaczka). Propono­waną mu rolę w antypolskim filmie "Heimkehr" odrzucił, mimo nęcących warunków i pogróżek. Jednak już w sierpniu 1940 zdecydował się na występy w jawnym t. Komedia w Warszawie. Ogółem odegrał tam osiem­naście ról, m.in. Szambelana ("Głupi Jakub") i Sędziego ("W małym domku"). Nadto wystąpił w kilku skeczach w t. Złoty Ul.

Śmierć J.-S. miała ścisły związek z losami jego drugiej żony, narkomanki, oskarżonej o współpracę z Niem­cami. Sąd Związku Walki Zbrojnej wydał na nią wyrok śmierci. Podczas nieudanego zamachu, dokonanego 5 VII 1943 w mieszkaniu małżonków przy ul. Poznańskiej 38, J.-S. został ciężko ranny. Przewie­ziony do lecznicy Omega po kilku godzinach zmarł. (Jego żonę zastrzelono 22 III 1944.) Śmierć J.-S. już w czasie wojny wywołała ubolewanie wśród najpoważ­niejszych ludzi t. polskiego. W konspiracyjnym czasopiś­mie "Nurt", redagowanym przez W. Horzycę, ukazał się nawet artykuł pt. "Samosąd", domagający się wyświetle­nia tej sprawy. Po II wojnie świat. próbowały to uczy­nić: ZASP (1947) i SPATiF (1954). Nie wydały jednak żadnego orzeczenia.

Schyłek życia przyćmił sławę i skomplikował biografię J.-S., który zawsze należał do postaci wysoce zagadko­wych, wymykających się łatwym definicjom. Mimo ogromnego powodzenia nie wrósł on nigdy w swe środowisko tak głęboko, jak J. Osterwa i S. Jaracz, choć w powszechnym odczuciu dorównywał im talentem i doświadczeniem. W gruncie rzeczy samotnik, zam­knięty w sobie, swojej sztuce oddawał się z pasją, szu­kając w niej jednak raczej okazji do wyżycia się, aniżeli środka do porozumienia z widzami; ,,ty myślisz, że ja to robię dla nich? - ja to robię dla siebie" - po­wiedział J. Kreczmarowi, który podziwiał u niego szczegóły charakteryzacji, tak subtelne, że aż niewi­doczne dla publiczności. Jego żywotność miała odcień desperacki; "nie boję się niczego - wyznał w liście - byle tylko życie się paliło". W połączeniu z wielką dyskrecją i zawrotną sprawnością środków technicz­nych nadawało to jego grze "ton tajemniczości i gory­czy, który porywa i wstrząsa" (K. Irzykowski). Jako aktor nie wszystkie warunki miał w pełni odpo­wiednie do ról, które grał. Głos np. - "bardzo niski" - miał niezbyt duży. Natomiast powszechnie podziwiano jego rysy, wyraziste oczy, świetną sylwetkę (H. Szletyński: "twardy jak rzemień, bez grama tłuszczu na obudowie mocnego kośćca, dobrego wzrostu, ale nie za wielki").

Był mistrzem charakteryzacji. (W tej dziedzinie ucho­dził za ucznia i kontynuatora K. Kamińskiego.) Do każdej roli starannie opracowywał wygląd postaci, nadawał jej stosowną postawę, chód, gest, nawet barwę głosu. Grając sławne postaci historyczne studiował ich portrety stwarzając potem wizerunki zdumiewająco wierne wobec pierwowzoru. Powstała w ten sposób cała galeria pamiętnych władców: Juliusz Cezar, Kaligula, Don Cezar Borgia, Iwan Groźny, Stefan Ba­tory, Filip II, Robespierre, Napoleon, Paweł I, W. Ks. Konstanty. Także w sztukach współczesnych zdarzało mu się wzorować na postaciach rzeczywistych, np. grając Maurycego Delanoy ("Bęben") sportretował po­pularnego w Warszawie kawiarnianego filozofa Franza Fiszera. Tej namiętności portrecisty pozostał wierny do końca życia. Nie poprzestał jednak na charaktery­styce zewnętrznej szukając ukrytych związków, które by łączyły wygląd i zachowanie postaci z jej charakte­rem czy usposobieniem. Urodzony transformista, chętnie zaskakiwał publiczność rozmaitością i odmien­nością kreacji. Stąd obok ról, w których zupełnie zmie­niał swą powierzchowność, wciąż przewijały się role, w których charakteryzacja ograniczona była do mini­mum. Podobne różnice obserwowano, gdy chodzi o gest czy zasady recytacji.

W jego dorobku pokaźną część stanowiły role uwodzi­cieli, których największym atutem były nie tyle trady­cyjne warunki amanta, ile raczej "drapieżny wdzięk" (określenie A. Słonimskiego) w połączeniu z tempera­mentem i sugestywnością działania (np. Jakub - "Eskapada", Brown - "Ósma żona Sinobrodego"). Od postaci tego rodzaju przeszedł do ról, w których przy­gody erotyczne stanowiły tylko część całej powikłanej gry życiowej (Robert - "Bakarat", Ks. Walii - "Kean", Hr. Dassetoff - "Jastrząb"). Większość tych figur miała przed nazwiskiem tytuł arystokratyczny. Z utytułowa­nych bohaterów składał się też po części następny cykl jego kreacji: komediowi ramole różnego rodzaju, od wziętych z życia typów w sztukach W. Perzyńskiego czy S. Kiedrzyńskiego przez baronów i hrabiów wielu narodowości, aż do odkrywczego pastiszu młodopol­skiego dekadenta (Nos - "Wesele"). Postaci te, dro­biazgowo wystudiowane, cechował zwykle nieodparty komizm, ale także swoisty urok, czasem z przydatkiem starczej melancholii. Najwyższym osiągnięciem tej serii były role: Barona Wurtza w "Azais" w 1926, potem Hra­biego Dahlberga w "Rozbitkach" w 1934. Z tą grupą graniczą już jego sławne kreacje szekspirowskie (tyt. w "Otellu", 23 XII 1923, i Shylocka w "Kupcu weneckim", 10 II 1934), a także znakomite role w sztukach współ­czesnych : Henryk IV ("Żywa maska", 24 IX 1925), Prze­woźnik ("Most", 28 I 1933) i Szambelan ("Głupi Jakub", 23 V 1936). "Maska opracowana z charakterystyczną dla Junoszy umiejętnością i pasją transformacji - napisał o Szambelanie B. Korzeniewski - ożywia się ledwie kilku ruchami: uniesieniem brwi, spojrzeniem ponad okulary, zacięciem ust. Ręce, często założone w tył, ani razu nie posuwają się do gwałtownego gestu. Głos głuchy i spokojny rzadko przechodzi w tony ostrzejsze, nigdy nie wznosi się do krzyku". Efekt wydał się w tym wypadku paradoksalny: właśnie takie ujęcie "wydobyło, jak żadne inne, tragizm postaci - tragizm, a więc bunt, rozpacz, gniew, uczucia gwałtowne i zazwyczaj lubujące się w dosadności wyrazu". Nie­jednokrotnie zaliczano jego sztukę do naturalizmu, z którym istotnie łączyło go zamiłowanie do konkretu, często bardzo pospolitego. Nie był jednak aktorem naturalistycznym. Zmysł konstrukcji, poczucie stylu, postępujące z wiekiem upodobanie do celowości i pro­stoty przybliżały go raczej do neorealizmu, jednając mu zwolenników nawet pośród przywódców awangar­dy. T. Peiper nazwał J.-S. jedynym pol. aktorem, który go nie zawiódł, stwierdził, że się nie gubi "w drobiaz­gowym naśladowaniu rzeczywistości", ma "gest zwięz­ły, antysentymentalny". Jan Kreczmar, już po II wojnie świat., nazwał go aktorem "najnowocześniejszym w swym pokoleniu".

Bibl: Banaszkiewicz, Witczak (il.); Csató: Polski t. współczes­ny (il.); Czempiński: Teatry w Warszawie s. 217-18 (il.); Frycz: O teatrze; J. Fruhling: W moim kalejdoskopie, Warszawa 1964 s. 20, 66, 81, 86; Grzymała-Siedlecki: Świat aktorski (il.); K. Irzykowski: Recenzje teatralne, Warszawa 1965; Jewsiewicki: Materiały; S. Kornacka: Opowiadania aktorki. Warszawa 1970 s. 150-52, 154-56, 169-74; B. Korzeniewski: Spory o teatr, Warszawa 1966; Kreczmar: Notatnik (il.); Lorentowicz: Dwadzieścia lat I, II, III, IV, V; Lorentowicz: T. Polski (il.); Marczak-Oborski: Teatr czasu wojny; Orlicz (il.); T. Peiper: Tedy, Warszawa 1930 s. 217; L. Schiller: Kazimierz Junosza-Stępowski, Warszawa 1935 (il.); 75 lat T. Pol. w Poznaniu s. 375-76, 384; A. Słonimski: Gwałt na Melpomenie, Warsza­wa 1959 t. I-II; Szczublewski: Żywot Osterwy; K. Wierzyński: W garderobie duchów, Lwów-Warszawa [1938] s. 13, 19, 47, 53, 62, 81-2, 100, 311, 317; Dialog 1967 nr 9 (H. Szletyński); Głos pol., grudzień 1944; Ilustr. Prz. teatr. 1921 nr 13; Nurt 1943 nr 4; Pam. teatr. 1963 z. 1-4 s. 76 (tu bibl.), 105, 177-83, 192, 257, 370, 386-87; Teatr 1970 nr 10-13, 16, 18, 19, 22 (Jan Kreczmar), 1972 nr 4 (H. Szletyński); Teatr i Życie Wytworne 1929 nr 4-5 (S. Kiedrzyński; tu il.); Tyg. powsz. 1946 nr 42 (R. Niewiarowicz); Życie Teatru 1926 nr 2 (W. Brumer; tu il.); Afisze, IS PAN; Akt zgonu 1068/1943 parafia św. Barbary, Warszawa; Korespondencja J.-S., IS PAN.

Ikon.: W. Dunin-Marcinkiewicz: J.-S. jako Korniłow (Tam­ten), rys., 1930 oraz J.-S. jako Car (Car Paweł I), rys. - MT Warszawa; Jotes (J. Szwajcer): Portret, karyk., rys., repr. Kur. Świąteczny 1913 nr 35; E. Głowacki: J.-S.,karyk., rys., repr. Pani 1923 nr 3; Z. Czermański: Portret, karyk., rys., repr. Tyg. ilustr. 1927 nr 20; Z. Czermański: "Wszystkie kreacje J.-S. w jednej", karyk., rys., repr. Cyrulik warsz. 1927 nr 12; W. Da­szewski: J.-S. jako Batory (Samuel Zborowski F. Goetla), ka­ryk., rys., repr. Cyrulik warsz. 1929 nr 9; NN: J.-S., karyk., rys., repr. Cyrulik warsz. 1931 nr 32; Fot. pryw. i w rolach - Bibl. Nar. (Zakład Grafiki), IS PAN, MTWarszawa.

Film.: 1933 - Dzieje grzechu; 1934 - Córka generała Pankratowa, Młody las; 1935 - Dzień wielkiej przygody, Kochaj tyl­ko mnie; 1936 - Ada, to nie wypada, Bohaterowie Sybiru, Pan Twardowski, Róża, Tajemnica panny Brinx, Trędowata; 1937 - Dziewczęta z Nowolipek, Ordynat Michorowski, Płomienne serca, Ty, co w Ostrej świecisz Bramie, Znachor; 1938 - Dru­ga młodość, Florian, Kobiety nad przepaścią, Moi rodzice roz­wodzą się. Profesor Wilczur, Rena, Sygnały, Wrzos, Za winy niepopelnione; 1939 - Doktor Murek, Kłamstwo Krystyny, U kresu drogi.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1765-1965, PWN Warszawa 1973

Zdjęcia


Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.