teatralna | filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Józef Kotarbiński

nie żyje
ur. 1849-11-27, Czemierniki
zm. 1928-10-20, Warszawa

Biografia

KOTARBIŃSKI Józef Karol Jan Nepomucen (27 XI 1849 Czemierniki, woj. lubelskie - 20 X 1928 War­szawa), aktor, reżyser, dyr. teatru, kierownik literacki. Był synem Józefa K., plenipotenta Ordynacji Krasiń­skich, i Teofili z Hermanowskich. W 1865 ukończył w Warszawie II gimn. państwowe. Studiował na Wy­dziale Filol.-Historycznym Szkoły Głównej, a potem Uniw. Warsz., który ukończył w 1871. W 1867 debiu­tował jako pisarz w "Przeglądzie Tygodniowym" publikując odtąd w wielu czasopismach swoje recenzje, artykuły i felietony; zaprzyjaźnił się wówczas z wielu wybitnymi pisarzami, m.in. z B. Prusem, H. Sienkie­wiczem, A. Świętochowskim. Uczestniczył również w wielu imprezach publicznych jako deklamator, a jako aktor w przedstawieniach amatorskich Tow. Dobro­czynności. 7 IX 1877 debiutował na scenie T. Letniego w roli Zbigniewa ("Mazepa") i od jesieni został zaanga­żowany do zespołu dramatu WTR, jednocześnie nadal bardzo czynny jako pisarz. Żonaty był z Gabrielą Marianną Dzieszuk (zm. 1882). Po raz drugi ożenił się 17 X 1884 z Lucyną z Kleczeńskich l°v. Lewandowską, pisarką, malarką i działaczką społeczną. Wspólnie z M. Wołowskim napisał pięcioaktową komedię "Nie wypada", wystawioną w Warszawie w 1886. Sam K. grał w niej rolę Karola Lidzkiego. Od lata 1891 był nie tylko aktorem, ale także "reżyserem repertuaru" WTR. Na występy gościnne wyjeżdżał do Krakowa (1887, 1889, 1890) i Lwowa (1890, 1892). W 1893 przeniósł się do Krakowa. Odtąd przez sześć sez. pracował w nowo zbudowanym t. krak. pod dyr. swojego szwagra, T. Pawlikowskiego. Zaangażowany jako aktor i reżyser, w 1894 pozbawiony został stano­wiska reżysera w wyniku nieporozumień z Pawlikow­skim. Wyjeżdżał i wtedy na występy gościnne: w 1895 do Poznania, a w 1897 do Częstochowy, Sosnowca, Lublina i Warszawy (25-30 VI 1897). W 1896 bez­skutecznie ubiegał się o dyr. t. lwowskiego. W 1899, po wygaśnięciu umowy Pawlikowskiego, wystąpił jako kandydat na dyr. t. krak. i spotkał się z życzliwym przyjęciem. Umowę z Gminą Miasta Krakowa, właścicielem gmachu teatr., zawarł z datą 29 V 1899; przedstawienie inaugurujące jego dyr. odbyło się 26 VIII 1899. Wiosną 1905, po wygaśnięciu swojej umowy, kandydował powtórnie na dyr. (jako rywal A. Bandrowskiego, L. Solskiego i S. Wyspiańskiego). 9 V 1905 wycofał jednak swoją kandydaturę i wrócił do Warszawy.

Od 26 VIII 1905 pracował w występującym wtedy w Warszawie łódz. zespole M. Gawalewicza, od listo­pada 1906 w utworzonym przez Gawalewicza T. Ma­łym. Od sez. 1907/08 zaangażował się powtórnie do WTR jako aktor i reżyser. W 1909 został w WTR kie­rownikiem lit., jednak w 1913 ustąpił z tego stanowiska na własną prośbę, zostając już tylko aktorem. W tym okresie występował gościnnie w Łodzi, Lubli­nie i Krakowie. Jako prelegent i deklamator uczestni­czył w rozlicznych koncertach i uroczystościach, w Warszawie i innych miastach (m.in. w 1905 w Wilnie podczas obchodów pięćdziesięciolecia śmierci Mickie­wicza), także w skupiskach polskich na obczyźnie, m.in. w Wiedniu (1901), Petersburgu (1909) i Moskwie (1909, 1910). W 1915 wszedł do Zrzeszenia, które utworzyli aktorzy dramatu rozwiązanych wówczas WTR; w 1915-17 należał do zarządu tego Zrzeszenia. Dzielił i potem losy zespołu jako aktor T. Rozmaitości, a od jesieni 1924 - T. Narodowego. W sez. 1922/23 był także kierownikiem lit., a w sez. 1923/24 konsul­tantem do sztuk oryginalnych. Od listopada do grudnia 1921 grał w T. im. Bogusławskiego Senatora ("Dziady"), a od maja do czerwca 1922 Attenota ("Młody las"). Dwu­krotnie obchodził jubileusze, oba w Warszawie: 8 i 9 V 1913 (czterdziestopięciolecia pracy lit. i trzydziestopię­ciolecia teatr.) oraz 11 VI 1921 (czterdziestolecia pracy teatr.). W 1926 otrzymał emeryturę, grał jednak nadal. Po raz ostatni wystąpił w roli Niemcewicza ("Walka") 6 V 1928.

W ciągu wielu lat trudnił się pracą pedag.: w warsz. szkole E. Derynga (1880-83), następnie w Klasie Dykcji i Deklamacji przy Warsz. Tow. Muzycznym (1889-93). Po powrocie z Krakowa do Warszawy ponownie podjął pracę pedag.: w Szkole Aplikacyj­nej (1908-15), potem w Szkole Dramatycznej (1916-21). Do jego uczniów należeli m.in.: W. Siemaszkowa, S. Wysocka, M. Frenkiel, M. Tarasiewicz. Bardzo czynny jako działacz społeczny, w 1892-93 należał do zarządu Kasy Artystów WTR. Podczas strajku WTR w listopadzie 1905 przemawiał na wiecu i wszedł do komisji wnioskowej. W 1919 współzałożyciel ZASPu, od 1920 członek honorowy, od sierpnia 1920 do marca 1921 był prezesem Zarządu Głównego; w 1927 zali­czony w poczet członków zasłużonych. W działalności K. należy odróżnić jego możliwości artyst., dość skromne, od jego kultury, stosunkowo wysokiej, i zasług, wręcz niewymiernych. Obdarzony znaczną żywotnością i energią, K. należał do najlepiej wykształconych aktorów pol. swojego pokolenia. Wiele podróżował, często bywał w Austrii i Niemczech, znał Francję, Anglię, Rosję i Włochy, zaznajomił się z osiągnięciami A. Antoine'a, K.S. Stanisławskiego, M. Reinhardta. Od wczesnej młodości żywił kult pol. poezji romantycznej.

Jego poglądy na rolę sztuki i jej funkcje społeczne ukształtowały się jednak w latach studiów pod wpły­wem pozytywizmu warszawskiego. Zderzenie prze­ciwstawnych często, romantycznych upodobań z po­zytywistycznymi poglądami było odtąd znamienną cechą jego poczynań. Prawdopodobnie przyczyniło się też do powstania konfliktu, który poróżnił go osta­tecznie ze środowiskiem Młodej Polski. Miał dobre warunki zewnętrzne. Wysoki, postawny, wedle "Kuriera Warszawskiego" już jako debiutant ujawnił ,,głos piękny, metaliczny". Wyrobił sobie również dobrą dykcję korzystając z wzorów i wskazó­wek J. Królikowskiego. Jeszcze przed wyjazdem do Krakowa grał tyt. role: Fausta, Uriela Akosty, Cyda, Manfreda. Dały mu one reputację wybitnego aktora, choć wedle dość powszechnej opinii bywały przede wszystkim popisami deklamatorskimi. Wynikało to zresztą ze stosunku, jaki K. wytworzył sobie do twórczości dram.: "gdy występował w dziele wielkiego repertuaru, dbał nie tyle o stworzenie postaci, ile o podkreślenie walorów sztuki" (A. Grzymała-Siedlecki). Jego tyt. rola w "Hamlecie", grana od 1889 w wielu miastach, doczekała się ocen skrajnie rozbieżnych, od pochlebnych (m.in. K. Irzykowskiego, F. Konecznego), do szyderczych (np. R. Ordyńskiego: "żałosne wido­wisko"). Z usposobienia entuzjasta, niezmiernie roz­targniony, K. często się mylił na scenie; najsłynniejsze z tych pomyłek, szczególnie w sztukach wierszem, przetrwały w legendzie teatralnej. Mimo to w okresie krak. dość zgodnie ceniono jego role w pol. repertua­rze- romantycznym, szczególnie takie jak: Wojewoda ("Mazepa"), Regimentarz ("Sen srebrny Salomei"), Ksiądz Marek ("Ksiądz Marek"), Senator ("Dziady"). Być może najwyżej wzniósł się jako aktor w roli Zygmunta I ("Królewski jedynak", "Złote więzy") w T. Rozmaitości w Warszawie w 1914. Postać ta była nawet pewnym zasko­czeniem dla krytyki. Już w pierwszym okresie działal­ności miał pewne sukcesy w repertuarze współczesnym, np. jako Aprasz ("Chata za wsią"), Hartwig ("Ewa"). Zda­niem A. Grzymały-Siedleckiego bywał w takim re­pertuarze, zwłaszcza w rolach charakterystycznych, "nadspodziewanie interesujący". Ostatni sukces w tej dziedzinie odniósł jako Prof. Wilkosz ("Uciekła mi przepióreczka").

Największe zasługi położył na stanowisku dyr. t. krak. w 1899-1905. Jako pierwszy wystawił wtedy sześć pol. dramatów romantycznych uważanych po­przednio za "niesceniczne". Zapoczątkowała tę serię premiera "Złotej Czaszki" (26 VIII 1899). Po niej, za­chęcony przykładem inscenizacji "Fausta", którą widział w Berlinie (z pomijanymi poprzednio scenami fan­tastycznymi), K. zdecydował się na decydującą próbę i wystawił "Kordiana" (25 XI 1899). Następnie wchodziły na scenę: "Sen srebrny Salomei" (24 III 1900), "Dziady" (31 X 1901), "Ksiądz Marek" (29 XI 1901), "Nie-boska komedia" (29 XI 1902). Inscenizacja "Dziadów" była dziełem S. Wyspiańskiego, którego K. zaprosił do współpracy. Pozostałymi utworami zajmował się K. wespół z etatowymi reżyserami. Byli nimi kolejno: L. Solski, K. Kamiński, a od stycznia 1901 A. Wa­lewski. (Sam K. trudnił się głównie opracowaniem tekstu.) Ówczesne nieporadności inscenizacyjne, szcze­gólnie gdy chodzi o "Kordiana", bywały potem przed­miotem lekceważących ocen (np. L. Schillera, T. Trzciń­skiego). Pomawiano także K. o nadmierną oszczędność, a nawet skąpstwo w wydatkach na inscenizację, co jednak okazało się nieuzasadnione. W rzeczywistości sumy, które wydał na prowadzenie t., znacznie prze­wyższały jego dochody. Już w pierwszym sez. zadłużo­ny wobec władz miejskich z tytułu dzierżawy, w 1902 z trudem uniknął egzekucji sądowej. W 1904 i 1905 subwencje należne mu z Wydziału Krajowego w ca­łości przejmowały władze miejskie na poczet jego długów, których dochody nie zdołały zrównoważyć do końca jego dyr. (mimo dobrej frekwencji). Bezsporną zasługą K. jest inicjatywa w sprawie wystawienia "Kordiana", "Dziadów" i "Nie-boskiej komedii", podejmowa­na wbrew opinii najwyższych autorytetów. Dokonując przełomowych posunięć w tej dziedzinie K. popierał również współczesną pol. twórczość dram., podejmu­jąc i tu znaczne ryzyko, zwłaszcza w wypadku "Wesela", które wystawił wkrótce po jego powstaniu (16 III 1901). Premiera tej sztuki stała się jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach t. pol. i skupiła na t. krak. uwagę całego kraju. W ciągu następnych lat K. wystawił jeszcze trzy utwory S. Wyspiańskiego: "Wyzwolenie" (1902), "Protesilasa i Laodamię" (1903) oraz "Bolesława Śmiałego" (1903). Wyspiański sam współdziałał w wy­stawianiu tych sztuk, a jego opracowanie scen. "Bo­lesława Śmiałego" uchodzi za moment zwrotny w dzie­jach pol. inscenizacji. Nadto K. wystawiał utwory G. Zapolskiej, W. Perzyńskiego, T. Rittnera, A. Nowaczyńskiego, S. Przybyszewskiego, L. Rydla i innych, często po raz pierwszy. (Ogółem dał dziesięć nowości z pol. repertuaru współczesnego.) Nie wytrwał jednak w tej dziedzinie na wysokości zadania. W 1902 poróżnił się z L. Rydlem i G. Zapolska, w 1904 doszło do zerwania z Wyspiańskim. Wycofali oni swe sztuki z T. Miejskiego i powierzyli je krak. T. Ludowemu, co przyczyniło się do ruiny finansowej K. i podważyło jego autorytet w środowisku literackim. Jego własna charakterystyka dyr. krak. znalazła się w niedokończonej, wydanej pośmiertnie książce "W służ­bie sztuki i poezji", Warszawa 1929. Za życia wydał cztery książki: "Pogrobowiec romantyzmu", Warszawa 1909 (o S. Wyspiańskim), "Z dziejów dramatu i komedii w teatrach warszawskich", Warszawa 1924, "Aktorzy i aktorki", Warszawa 1925 (rękopis części drugiej uległ zniszczeniu w czasie II wojny świat.), "Ze świata ułudy", Warszawa 1926. Występował w filmach polskich.

Bibl.: Grzymała-Siedlecki: Świat aktorski (il.); Grzymała-Siedlecki: Pawlikowski; Z. Jasińska: Józef Kotarbiński, Warszawa 1969 (il.); Kotarbińska: Wokoło teatru; Kotarbińska: Zza ku­lis teatru; Obraz literatury (J. Got, J. Michalik) seria IV, t. II; PSB XIV (Z. Jabłoński); Spraw, z działalności T. Miejskiego w Krakowie w 1. 1899-1905, Kraków 1905; Zapolska: Listy; Dialog 1970 nr 5; Pam. teatr. 1954 z. 1 (A. Brayer), z. 2 (A. Brayer; tu il.).

Ikon.: A. Mucharski: K. oraz M. Wołowski, akw., 1886 - MTWarszawa; A. Kanigowska: Portret, mal. na porcelanie, ok. 1886 - MTWarszawa; L. Wyczółkowski: Portret, pastel 1903 - T. im. J. Słowackiego Kraków; K. Sichulski: K. jako Herod (Uczta Herodiady), pastel, ok. 1905 - MTWarszawa; S.J. Kozłowski: Portret, karyk., akw., gwasz, 1915 - Schro­nisko Artystów Weteranów Scen Polskich Skolimów; K. Dąb­rowska: Portret, miniatura, akw., gwasz, 1918 - MTWarsza­wa; NN: Portret, brąz, repr. Scena Polska 1931 nr 11; K. Pillati: K., rys., repr. Kłosy 1889 nr 1275; J. Ryszkiewicz: K. jako Manfred (Manfred), rys., repr. Tyg. ilustr. 1892 nr 116; Z. Nirnstein: K., karyk., rys., repr. Diabeł 1905 nr 9 oraz K., karyk., rys., repr. Marchołt 1911 nr 4; K. Frycz: K. z żoną, rys. - Bibl. Jagiell.; S. Sonnewendt: Portret,rys., 1911, repr. - MTWarszawa; Mieczysław Kotarbiński: K. jako Zygmunt Stary (Królewski jedynak, Złote więzy), rys., ok. 1914-16 - MTWarszawa; K. Dąbrowska: K. jako Prof. Wilkosz (Uciekła mi przepióreczka), rys., 1925 - MTWarszawa; K. Frycz: K. jako Bartosz (Kościuszko pod Racławicami), karyk., autolit., 1904, Teka Melpomeny oraz K. z żoną, karyk., autolit., 1904, tamże; S. Kuczborski: K. jako Shylock (Kupiec wenecki), ka­ryk., autolit., 1904, tamże; S. Rzecki: K. jako Shylock (Kupiec wenecki), karyk., autolit., 1904, tamże; K. Lasocki: K. jako Prof. Wilkosz (Uciekła mi przepióreczka), autolit., K. Lasocki: Teka dwunastu typów z komedii Stefana Żeromskiego..., War­szawa 1925; Fot. pryw. i w rolach - Arch. m. Krakowa i woj. krak., Bibl. Nar. (Zakład Grafiki), IS PAN, MHKraków, Mu­zeum im. A. Mickiewicza Warszawa, MTWarszawa, T. im. J. Słowackiego Kraków.

Film.: 1928 - Pan Tadeusz.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1765-1965, PWN Warszawa 1973

Zdjęcia


Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.