teatralna | filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Hanka Ordonówna

nie żyje
ur. 1902-09-25, Warszawa
zm. 1950-09-08, Bejrut

Biografia

ORDONÓWNA HANKA wł. Maria Anna Pietruszyńska hr. Tyszkiewiczowa (1902-1950) - piosenkarka, aktorka, tancerka;

Ur. 25 IX 1902 w Warszawie przy ul. Żelaznej 68 w rodzinie kolejarskiej. Była córką Władysława i Heleny.

Od 1908 uczęszczała do szkoły baletowej przy warszawskim Teatrze Wielkim. W 1918 związała się z kabaretem Sfinks, gdzie początkowo występowała jako tancerka. Wtedy zaczęła używać pseudonimu Hanka Ordonówna, którego pomysłodawcą był tancerz K. Hanusz. Jako piosenkarka niezbyt udanie zadebiutowała na tamtejszej scenie 17 IX 1918 piosenką Szkoda słów. Przez rok występowała w lubelskim kabarecie Wesoły Ul. Od IV 1919 w Warszawie, gdzie ponownie występowała w Sfinksie (od 17 VI), a potem w Mirażu (VIII). Dzięki protekcji poetki Z. Bajkowskiej po raz pierwszy wystąpiła (21 VII 1920) w słynnym później kabarecie Qui Pro Quo, z którym związała się na niemal dziesięć lat (od 2 V 1922 do 1931) W tym czasie pobierała także naukę dykcji i aktorstwa u F. Járosy'ego w Warszawie i C. Sorel i Y. Guilbert w Paryżu. W okresie międzywojennym dawała recitale na scenach Francji, Niemiec, USA, Egiptu i ZSRR oraz w kraju, m.in. w Gdańsku, Krakowie, Bydgoszczy, Poznaniu i w Kaliszu.

Kalisz odwiedziła kilkakrotnie. Kolejno wystąpiła 13 II 1928 wraz z F. Járosym i zespołem Qui Pro Quo w sali Stow. Rzem. Chrześć. przy ul. Piekarskiej, 12 VI 1929 w kinie Oaza, 2 III 1930 wraz z E. Bodo (bilety po 10 zł), 6 III 1931 w Teatrze Rozmaitości (sala Stow. Rzem. Chrześc.), 7 I 1934 w tej samej sali, 10 IV 1935 z Igo Symem w sali Teatru Nowego. Ponadto za ciekawostkę można uznać marionetkę przedstawiającą artystkę, którą zaprezentowano w szopce politycznej Szachy pana Marszałka, wystawianej od 15 VI 1934 w sali kina Oaza.

W latach trzydziestych okrzyknięta największą gwiazdą polskiego kabaretu. W tym okresie występowała na scenach Bandy (1932-33), Wielkiej Rewii (1935-36) i Cyrulika Warszawskiego (1936-37). Nagrywała dla polskich filii czołowych europejskich wytwórni płyt, m.in. Parlpohone, Odeon, Columbia, Syrena-Electro. Po wojnie większość tych nagrań została opublikowana przez Polskie Nagrania.

Była również popularną aktorką filmową. Debiutowała jeszcze w filmie niemym. Największą popularność przyniosły jej filmy Szpieg w masce (reż. M. Krawicz, 1933) i Parada gwiazd Warszawy (reż. K. Tom, 1937), w których wylansowała swoje największe przeboje Miłość ci wszystko wybaczy, Na pierwszy znak.

W dniu wybuchu wojny wraz z M. Foggiem na Dworcu Gdańskim w Warszawie śpiewała dla żołnierzy wyjeżdżających na front. Przez kilka pierwszych dni września 1939 występowała w teatrzyku Tip-Top. W XI 1939, po donosie aktora T. Ortyma, krótko więziona na Pawiaku za rzekomą współpracę z wywiadem angielskim. W III 1940 opuściła Warszawę i zamieszkała w Wilnie, gdzie występowała w teatrach Pohulanka i Miniatura oraz kabarecie Ksantyna. Po aresztowaniu przez NKWD i wywiezieniu w nieznanym kierunku jej męża, wyjechała w jego poszukiwaniu do Moskwy. Po odmówieniu przyjęcia obywatelstwa rosyjskiego, aresztowana w 1941 roku za nie posiadanie przynależności państwowej i zesłana do obozu pracy dla kobiet w Uzbekistanie. Zwolniona po podpisaniu układu polsko-radzieckiego w VII 1941. Wraz z Armią gen. Andersa wyjechała na Bliski Wschód, dając koncerty w teatrzykach żołnierskich II Korpusu. Opiekowała się także osieroconymi polskimi dziećmi, które udało się jej wywieźć z ZSRR. W ostatnich latach wojny mieszkała kolejno w Palestynie, Indiach i Syrii. Po wojnie osiedliła się w Bejrucie. Tu razem z J. Petersburskim dała swój ostatni koncert. Ciężko chora na gruźlicę, wycofała się z życia estradowego i poświęciła malarstwu.

Była autorką tomiku poezji Piosenki, których nie śpiewałam (1929), kilku tomików własnych piosenek, śpiewnika Piosenki żołnierskie, pamiętnika Zamki na lodzie i wspomnień Tułacze dzieci (1948 pod ps. Weronika Hort).

Zm. 8 IX 1950 w Bejrucie (Liban). W 1989 z inicjatywy J. Waldorffa jej prochy przewieziono do Warszawy i złożono w Alei Zasłużonych na Powązkach.

Prywatnie związana z konferansjerem Fryderykiem Járosym, reżyserem i aktorem Juliuszem Osterwą, aktorem Igo Symem. Zamężna z Michałem hr. Tyszkiewiczem, z którym ślub wzięła 26 III 1931 w kościele św. Krzyża w Warszawie.

Była bohaterką kilku programów telewizyjnych oraz filmu Miłość ci wszystko wybaczy (reż. J. Rzeszewski, 1982). W 1985 w Londynie ukazała się jej biografia Pieśniarka Warszawy. Hanka Ordonówna i jej świat autorstwa T. Wittlina.

O jej aktorstwie pisano "Ordonówna to doprawdy niezwykłe zjawisko. Głos miała małego formatu, ale bardzo przyjemny. Ciepły w rejestrze niskim i w średnicy, ostry w górze. Znakomita dykcja pomagała jej w aktorskim wykonaniu każdej piosenki czy wiersza. Bowiem Ordonówna była przede wszystkim aktorką i to znakomitą. Jej śpiew nigdy nie był beznamiętny: wiedziała to, co czuła, i potrafiła swe uczucia przekazać publiczności. Głosem i sercem" (T. Dąbrowski).

Popularnie nazywana przez publiczność Ordonką, Kniaginiuszką lub Kobietą Wampem.

Bibliografia: Androchowicz A., Kaliskie kinoteatry (maszynopis), Kalisz 2001; Encyklopedia kina (red. Lubelski T.), Kraków 2003; Encyklopedia muzyczna PWM t. 7, Kraków 2002; Kościelniak W., Walczak K., Kronika miasta Kalisza, Kalisz 2002; Kozłowska I., Teatr w Kaliszu w okresie II Rzeczypospolitej, Kalisz 2005; Michalski D., Co nam zostało z tych lat ... [w:] Komu piosenkę, Warszawa 1990; Sempoliński L., Wielcy artyści małych scen, Warszawa 1968; Szczublewski J., Żywot Osterwy, Warszawa 1973; Wittlin T., Pieśniarka Warszawy. Hanka Ordonówna i jej świat, Londyn 1985; Wolański R., Leksykon polskiej muzyki rozrywkowej, Warszawa 1995; "Ziemia Kaliska. Miesięcznik Regionalny" nr 3/1931;

Źródło: Słownik biograficzny Wielkopolski południowo-wschodniej. Ziemia kaliska, tom 3

Autor noty biograficznej: Andrzej Androchowicz

ORDONÓWNA Hanka, właśc. Maria Anna, z Pietruszyńskich, zamężna Tyszkiewicz (25 IX 1902 Warsza­wa - 2 lub 8 IX 1950 Bejrut, Liban), piosenkarka, tan­cerka, aktorka. Była córką Władysława Pietruszyńskiego (Pietrusińskiego) i Heleny z Bieńkowskich. Właści­wej daty urodzenia nie udało się ustalić, podana wyżej budzi wątpliwości. Karierę teatr. rozpoczęła jako tan­cerka. Już w sez. 1915/16 tańczyła w T. Wielkim w War­szawie jako uczennica warsz. szkoły baletowej, a w sez. 1916/17 w t. Czarny Kot w Lublinie. W tym czasie za­częła używać na scenie pseud. Ordonówna. W sez. 1917/ 18 znowu tańczyła w Warszawie, w T. Współczesnym. Na sez. 1918/19 została zaangażowana do t. Sfinks, gdzie początkowo tańczyła w duecie z B. Brodelkiewiczem. W 1918 debiutowała tu jako piosenkarka. Kryty­ka ostro jednak oceniła jej dziecięcy głosik i na resztę sez. 1918/19 wyjechała do Lublina do t. Wesoły Ul. W 1919 powróciła do Warszawy. Początkowo występowała w t. Miraż, przeważnie w duetach śpiewno-tanecznych z K. Hanuszem, w 1919-20 znowu w t. Sfinks. Z kolei do 1922 śpiewała i tańczyła w operetce w Wilnie i Kra­kowie, a także w t. Ul we Lwowie. Od stycznia do lipca 1923 grała w t. Stańczyk w Warszawie. W marcu tego roku wystąpiła w t. Qui Pro Quo, gdzie od sez. 1923/24 została zaangażowana. Tu pod opieką doskonałego pe­dagoga, J. Boczkowskiego, rozwinął się jej talent pio­senkarski i aktorski; tu "zdobyła styl interpretacji wy­sokiej klasy i stanęła w pierwszym rzędzie gwiazd ka­baretu" (L. Sempoliński). Już w 1924 otrzymała pro­pozycje występów w Niemczech i Francji. W marcu 1926 występowała na koncercie w sali konserwatorium paryskiego. Nadto wyjeżdżała za granicę dla uzupeł­nienia studiów wokalnych i aktorskich, do Włoch, Wiednia, Paryża, m.in. na lekcje do Yvette Guilbert, z którą zresztą była porównywana. W sierpniu 1924 wy­stępowała gościnnie w T. Letnim w Wilnie. W zespole Qui Pro Quo pozostawała stale od 1923 do 1931; z t. tym występowała gościnnie, m.in. w Krakowie (1925, 1928), Lwowie (1926, 1927, 1929). Sama w tym czasie gościła m.in. w Bydgoszczy (1928), Lwowie (1929), Gdańsku i Krakowie (1930). W 1931 odwiedziła wiele miast Polski, m.in. Wilno, występując w roli Fredeny ("Małżeństwo Fredeny"); w październiku tego roku wy­stępowała w tej komedii gościnnie w t. Elizeum w War­szawie.

Po zamknięciu Qui Pro Quo nie wiązała się na stałe z żadnym t.; dawała indywidualne wieczory piosenek, koncerty, recitale (m.in. w 1933 w sali Filharmonii Warszawskiej, w 1939 w sali t. Wielka Rewia), jeździła na tournees po całej Polsce, odwiedzając m.in. Byd­goszcz, Toruń, Grudziądz (1934), Lwów (1934), Łódź (1934), Poznań (1934), Katowice, Kraków (1932, 1933, 1934, 1935), Wilno, Rzeszów (1934); dłuższe tournee po Polsce odbyła w 1934 oraz w 1935 z I. Symem (m.in. byli też na Łotwie). Występowała również za granica, m.in. w Wiedniu (1936), Paryżu, Berlinie i wielu miastach niem., Atenach, Bejrucie, Damaszku, Jerozolimie, Tel-Awiwie, Kairze (tournee po Palestynie i Egipcie w 1933), Rydze, w Stanach Zjednoczonych. Dłuższy czas występowała w t. warsz.: Banda (1932-33), Hollywood (październik 1935), Wielka Rewia (sez. 1935/36), Cy­rulik Warszawski (1936-37). W 1935 próbowała sama prowadzić t. i 28 XII tego roku dała w lokalu Wielkiej Rewii przedstawienie pt. "Widowisko nr 1". W czasie dy­rekcji J. Osterwy w T. Miejskim im. Słowackiego w Krakowie występowała gościnnie na tej scenie w rolach dram.: w 1933 jako Viola ("Wieczór Trzech Króli") i Psy­che ("Eros i Psyche"), a w 1935 jako Burmistrzanka ("Ptak"), Katarzyna ("Poskromienie złośnicy") oraz Mary Berger w komedii muz. "Rajski ogród". W 1937 występowała goś­cinnie w kabarecie Wintergarten w Berlinie. W tymże roku ciężko zachorowała; po dłuższej kuracji zaczęła występować w Wilnie, a od marca 1939 znowu w War­szawie w t. Wielka Rewia. Tuż przed wybuchem II woj­ny świat. występowała w warsz. t. Tip-Top (sierpień 1939). W 1940-41 była w Wilnie, początkowo w T. Pol­skim na Pohulance, potem w T. Muzycznym "Lutnia", wreszcie w Polskim T. Dramatycznym; grała wtedy m.in. Katarzynę ("Madame Sans Gene"), Violę ("Wieczór Trzech Króli"), Basię ("Krakowiacy i Górale"), występowała też z koncertami swoich piosenek. Okres wil. wg W. Maliszewskiego znamionował rozkwit "wszechstron­ności jej talentu, który zajaśniał światłem pierwszej wiel­kości w komedii i dramacie, w operetce i na estradzie". W 1942 jako opiekunka dzieci pol. udała się z II Korpu­sem Polskim na Bliski Wschód. Dawała również wtedy koncerty dla żołnierzy (m.in. pięćdziesiąt koncertów w Palestynie). W czasie wojny odnowiła jej się gruźlica płuc (zapadła na nią 1937). Choroba zmusiła O. do osiedlenia się w Haifie, potem przebywała przez pewien czas w Indiach, wreszcie w ostatnich latach życia w Bejrucie, gdzie zaczęła malować i wystawiała nawet swo­je prace.

Była jedną z najsłynniejszych gwiazd pol. kabaretu. Interpretowała swe piosenki niezwykłe sugestywnie, stwarzając niepowtarzalny nastrój. "Bogactwo jej in­wencji było niewyczerpane, skala możliwości nieogra­niczona" - wspominał J. Jurandot. "Każda jej pio­senka opracowana była do najdrobniejszych szczegó­łów" - pisał L. Sempoliński. Miała głos o zadziwiają­cym, osobliwym odcieniu i dziwnej skali (bardzo niski dół i cienkie, prawie dziecięce wysokie tony). Zapewne, jak się domyśla Sempoliński, w początkowych latach kariery "występy Ordonki w operetce, przy niewielkim, niewystarczającym dla operetki głosiku i braku studiów wokalnych, musiały zostawić ślady. Piękny, choć maleń­ki głosik załamał się, górny rejestr pozostał taki sam, ale od średnicy w dół nabrał jakiejś trochę chropawej barwy, co w przyszłości zresztą w wykonywaniu pio­senek stało się specjalnym smaczkiem i sławnym sty­lem Ordonki, naśladowanym przez wiele piosenkarek". Do najsłynniejszych jej piosenek należały: "Córka kata", "Johnny", "Sam mi mówiłeś", "Miłość ci wszystko wybaczy", "Uliczka w Barcelonie", "Serce matki". Do wielu sama ukła­dała teksty, niektóre śpiewała również w obcych języ­kach: niem., ang., ros., franc., hebrajskim, arabskim i hiszpańskim. Była autorką tomiku poezji pt. "Piosenki, których nigdy nie śpiewałam" (Warszawa 1929). Projekto­wała także często swoje kostiumy. Występowała w fil­mach pol., jak np. "Niewolnica miłości" (1922), "Orlę" (1926), "Parada Warszawy" (1937), a także w filmach austr. i francuskich. Od 30 IV 1931 była żoną hr. Michała Tysz­kiewicza.

Bibl.: Dymek z papierosa s. 264-267, 272 (il.), 299, 308, 331-332, 336 (il.), 374-375, 416 (il.), 418, 452-453; Jewsiewicki: Mate­riały; Łoza: Czy wiesz I (il.); Sempoliński: Wielcy artyści (il.); Dz. bałt. 1968 nr 101; Dz. pol. 1970 nr 212; Ekran 1960 nr 51, 52 (il.); Pam. teatr. 1963 z. 1-4 (A. Maliszewski s. 216, 218, 223, 224, 226-227; E. Krasiński s. 251, 259, 261); Afisze, IS PAN.

Ikon.: W. Weiss: Portret, olei, 1918 - własność rodziny ma­larza, repr. Sztuki Piękne 1934 s. 281; S. Pękalski: Portret, olej, ok. 1931 -MTWarszawa (repr. fot.); S. Norblin: Port­ret, olej, 1932, repr. IKC 1932 nr 127, także Arch. Dok. Me­chanicznej Warszawa; S. Frenkiel: Portret, akw., 1947 i port­ret, akw., 1948 - MTWarszawa; H. Ordonówna: Autoport­ret, olej - MTWarszawa; Z. Nirnstein: O., karyk., rys., 1932, repr. Świat 1932 nr 53; NN: O. jako Viola (Wieczór Trzech Króli), rys., 1941, repr. Pam. teatr. 1963 z. 1-4 s. 226, 227; J. Zaruba: Portret, rys., 1961, repr. J. Jurandot: Dzieje śmie­chu, Warszawa 1961; Fot. pryw. i w rolach - IS PAN, MT Warszawa.

Film.: 1933 - Szpieg w masce, Wyrok życia.

Nagrania: Piosenki- MTWarszawa, Red. Muz. PR.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1765-1965, PWN Warszawa 1973

Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.