Władysław Hańcza

nie żyje
ur. 1905-05-18, Łódź
zm. 1977-11-19, Warszawa

Biografia

HAŃCZA Władysław, właśc. W. Tosik (18 V 1905 Łódź - 19 XI 1977 Warszawa), aktor, re­żyser, kierownik artyst. teatru. Był synem Włady­sława Tosika i Karoliny z Chanieckich, mężem najpierw - Heleny Chanieckiej z Chrulów (ślub 23 IX 1929), potem aktorki Barbary Ludwiżanki, ojcem -> Władysława Hańczy. W 1924 zdał maturę w łódz. Gimn. Humanistycznym im. Skorupki i podjął studia na Uniw. Poznańskim. Jako prezes uniwersyteckiego Koła Polonistów organizował sze­roką działalność odczytową i nawiązał kontakty z wybitnymi przedstawicielami pozn. środowiska kul­turalnego, m.in. z E. Zegadłowiczem i S. Wysocką. W 1927 rozpoczął naukę w Szkole Dram. przy T. Polskim w Poznaniu, statystując równocześnie na tej scenie. Za swój debiut scen., chociaż anonimo­wy, uważał rolę Hermesa ("Noc listopadowa", 29 XI 1927). W sez. 1928/29, jeszcze jako uczeń, należał do zespołu T. Polskiego i zagrał pierwszą większą rolę - Makdufa ("Makbet"). Po zdaniu w czerwcu 1929 egzaminu kwalifikacyjnego ZASP-u, w sez. 1929/30 grał w tym zespole już jako pełnoprawny aktor drugorzędne role, np. Pana Bibbi ("Para nie para"). W 1930 został powołany na trzy miesiące do wojska. W sez. 1930/31 (od stycznia) występo­wał w T. Polskim w Katowicach, m.in. jako Dock Berney ("Papa kawaler"), Nurek ("Przeprowadzka"). W sez. 1931/32 grał w T. Miejskim w Toruniu, m.in. takie role, jak: Doktor Hugo ("Dożywocie"), Albin ("Śluby panieńskie"), Doktor ("Głupi Jakub"). Latem 1932 w zespole: Letniej Operetki Zdrojowej w Ciechocinku śpiewał partię operową Sparafucila ("Rigoletto"). W sez. 1932/33, występując już pod nazwi­skiem Hańcza, był aktorem Zrzeszenia Artystów pod kier. S. Wysockiej w Łodzi (m.in. Ojciec w "Weselu"). W 1933-37 ponownie należał do zespołu T. Polskiego w Poznaniu; największe jego role z tego okresu: Wernyhora ("Wesele"), Boruta ("Szklana góra"), Nieśmiałowski ("Klub kawalerów"), Profesor Hochberg ("Ludzie w bieli"). O tej ostatniej roli J. Koller ("Dziennik Poznański" 1935) pisał: "Pan Hańcza rozwija się doskonale i z wolna wysunął się do pierwszego szeregu naszego zespołu". Grał z powodzeniem role amantów w farsach i lekkich komediach, zdaniem krytyków, najlepszy był jednak w repertuarze klasycznym. Za najwybitniejszą rolę tego typu uznano Biskupa Stanisława ("Bolesław Śmiały"): "Jest jednym z rzadkich dziś aktorów młod­szego pokolenia, którzy nadają się do wielkich, monumentalnych figur tragedii Wyspiańskiego i kla­sycznego repertuaru. Zewnętrznymi warunkami, py­sznym głosem, naukowym przygotowaniem artysta ten dorasta do zadania, jakiemu by niejeden pod żadnym względem nie sprostał. Jego Biskup Stani­sław był rycerzem i kapłanem, co więcej wcielał pewną ideę, wyglądał zaś, jak gdyby zeszedł z frontonu którejś z katedr gotyckich" (J. Koller). W 1937-39 występował w T. Miejskim w Łodzi, m.in. w insc. L. Schillera jako Pankracy ("Nie-Boska ko­media") i Nieznajomy ("Kordian"). Na sez. 1939/40 został zaangażowany do T. Narodowego w War­szawie; zdążył tylko raz wystąpić w "Babie-dziwo". W czasie okupacji niem. pracował w Warszawie jako magazynier i konwojent. Brał udział w kon­spiracyjnych programach poetyckich. Po powstaniu warsz. został wywieziony do obozu pracy w Cottbus. Do kraju wrócił w maju 1945 i zaczął wystę­pować w T. Wojska Pol. w Łodzi. W sez. 1946/47 należał do zespołu Miejskich T. Dramatycznych w Krakowie. Stworzył tu znakomitą postać Księdza Jana ("Rozdroże miłości"). Na sez. 1947/48 wrócił do T. Wojska Pol. w Łodzi, a od 1948 do końca życia był aktorem T. Polskiego w Warszawie. Ju­bileusz czterdziestopięciolecia pracy artyst. obcho­dził 18 XII 1973. Jego ostatnią rolą był Matwiej ("Przy pełni księżyca", prem. 3 VII 1977). Od maja 1952 do listopada 1955 pełnił dodatkowo funkcję kierownika artyst. T. Ludowego w Warszawie. Nie­kiedy występował gościnnie na scenach innych te­atrów, np. 1972 grał Jamesa Tyrone ("Zmierzch dłu­giego dnia") w warsz. T. Współczesnym. Jako re­żyser debiutował w Starym T. w Krakowie przy­gotowując prem. "Komedianta" (23 IV 1947). Reży­serował m.in. "Fircyka w zalotach" (T. im. Jaracza, Olsztyn 1950), "Syna marnotrawnego" S. Trembec­kiego (T. Ludowy, Warszawa 1954), "Obronę Ksantypy" (T. Kameralny, Warszawa 1958). W listopadzie 1959 uzyskał uprawnienia reżyserskie. W warsz. T. Polskim reżyserował: "Don Carlosa" (1960; grał Wielkiego Inkwizytora), "Przesłuchanie" J.R. Oppenheimera (1966; grał rolę Edwarda Tellera), "Marianę Pinedę" (1962), "Martwe dusze" (1969). Jako reżyser nie miał ambicji inscenizatorskich, wystawiał "sztu­ki aktorskie". Był wykładowcą warsz. PWST. W 1949 zorganizował i prowadził Szkołę dla Instruk­torów T. Ochotniczych. W l. pięćdziesiątych współ­pracował z amat. ruchem teatralnym. Pracował spo­łecznie w ZASP-ie, później w SPATiF-ie. Posiadał b. korzystne warunki zewnętrzne. Chara­kteryzowały go: "Po pierwsze - słuszny wzrost i ładna budowa ciała, po drugie charakterystyczny, łatwo wpadający w ucho timbre głosu, po trzecie wyrazista dykcja i wreszcie fluid męskości, zdrowej, zadowolonej z świata i siebie" (N. Andrycz). Te warunki zewnętrzne połączone z żywiołową witalnością sprawiały, że najlepiej czuł się na dużej scenie. Nie miał określonego emploi, zawsze starał się podporządkować granej postaci, stawać się kimś innym. W jednym z wywiadów mówił: "Należę do tych aktorów, których prawdziwej twarzy, bez szmin­ki, publiczność prawie nie zna, grywam bowiem role charakterystyczne i to nie tylko obecnie, ale zawsze, od początku mojej pracy aktorskiej" ("Sto­lica"). Dla uzyskania pełnej charakterystyki odtwa­rzanej postaci podkreślał "konieczność komponowa­nia roli z różnych elementów" ("Tygodnik Kul­turalny"). Cechowało go specyficzne poczucie hu­moru, zabarwione sarkazmem, "umiejętność wydo­bycia w sposób jemu tylko właściwy ironicznych podtekstów dialogu" (S. Marczak-Oborski). Uważał, że "teatr, który jest w jakiś sposób szlachetną za­bawą, powinien być przede wszystkim zabawą inte­lektualną" ("Dziennik Zachodni"). Zawsze uważany za aktora zdolnego i świetnego technika, rolą Bubnowa ("Na dnie" w reż. L.Schillera, 1949) zaintere­sował krytyków. Opracowując tę postać, w praktyce zastosował swoją teoretyczną koncepcję aktorstwa.

O Bubnowie mówił w jednym z wywiadów: "Grałem go na człowieka mądrego, w miarę cynicznego, który nie jest jednak pozbawiony ludzkich uczuć" (cyt. za S. Mrozińską).

Dorobek artyst. H. układa się w dwa podstawowe nurty. Pierwszy z nich to nurt romantyczny; do najważniejszych kreacji należą: Aleksander Medici ("Lorenzaccio", 1955) - "pełnokrwisty i nienasyco­ny, opanowany zupełnie przez wieloraki głód swego potężnego ciała" (M. Brahmer), Senator ("Dziady", 1955) - "uchwycił ową pozorną sprzeczność mię­dzy dobrze ułożonym dworakiem, pysznym lecz uprzejmym dygnitarzem, a bezwzględnym mordercą i intrygantem" (J. Szczawiński), oraz Wojewoda ("Ma­zepa", 1958). Jako Wojewoda, zdaniem H. Bieniewskiego, "Nie tylko udźwignął tę ogromną i ciężką rolę, nie popadając w patos i przesadę, które naj­bardziej właśnie jej grożą, ale potrafił ponadto pięk­nie wykorzystać doświadczenia swych poprzedni­ków". Do tej grupy ról należą także: Botwel ("Maria Stuart" J. Słowackiego, 1958), "Król Lear" (1962), "Borys Godunow" (1963), Ksiądz ("Dziady", 1964), Derwid ("Lilia Weneda", 1968). Nurt drugi tworzą role w repertuarze realistyczno-obyczajowym: Bubnow ("Na dnie"), Groznoj ("Lubow Jarowaja", 1954), Cabot ("Pożądanie w cieniu wiązów", 1961), Fiodor Karamazow ("Bracia Karamazow", 1963), Edward Teller ("Przesłuchanie" J.R. Oppenheimera) - "nerwowy intelektualista, człowiek o niezmiernie aktywnym, precyzyjnym życiu umysłowym" (S. Treugutt) oraz grany z okazji jubileuszu czterdziestopięciolecia pra­cy artyst. Ojciec ("Złodziej") - "postać serdeczna, ciepła i głęboko ludzka, pełna wewnętrznej prawdy w każdym słowie i geście" (B.Osterloff). Wystę­pował często w filmie i telewizji. Do najwybitniej­szych jego kreacji filmowych należą: Janusz Ra­dziwiłł ("Potop"), Lada ("Noce i dnie"), Kargul ("Sami swoi") oraz Boryna ("Chłopi"). B. Augustyniak zreali­zował o nim sześćdziesięciopięciominutowy film te­lewizyjny (1974);

Bibl.: Almanach 1977/78; Eberhardt: Aktorzy; M. Fik: 35 sezonów; W. Hańcza: Student i aktor w: Pozn. wspominki; Hist. filmu t. 3-5; Kwaskowski; Mrozińską: Trzy sezony; Nawrat: T. Pol. w Katowicach; Sto lat Starego Teatru; Urbankiewicz: Sezon w Łodzi; Wroczyński: Pół wieku; Dz. Pozn. 1935 nr 271 (J. Koller), 1936 nr 23 (J. Koller); Dz. Zach. 1975 nr 58 (wywiad z H.); Dziś i Jutro 1955 nr 51-52 (J. Szczawiński); Express Wiecz. 1974 nr 169 (wy­wiad z H.); Kron. Warsz. 1976 nr 4 (A. Więcek); Kur. Poi. 1976 nr 284; Kur. Warsz. 1932 nr 72, 99, 189, 1936 nr 77, 1937 nr 285, 1939 nr 20, 151; Nowa Kultura 1958 nr 45 (H. Bieniewski); Nowiny-Dz. Toruński 1977 nr 267 (A. Borycki); Polityka 1968 nr 16; Scena 1973 nr 12; Stolica 1960 nr 7 (wywiad z H.); Teatr 1955 nr 16 (M. Brahmer), 1959 nr 2, 1974 nr 19 (B. Osterloff), 1978 nr 3 (N. Andrycz); Tyg. Demokratyczny 1963 nr 51 (J. Friihling); Tyg. Kult. 1974 nr 39 (wywiad z H.); Tyg. Powsz. 1978 nr 5; Życie Lit. 1978 nr 4 (H. Szletyński); Życie Warsz. 1977 nr 274; Afisze, Uniw. w Poznaniu; Akta, ZASP; Afisze, programy, IS PAN (m.in. program "Złodzieja", T. Polski sez. 1973/74; tu opinie S. Marczaka-Oborskiego i S. Treugutta), MTWarszawa; Kolekcja B. Ludwiżanki i W. Hańczy, MTWarszawa; Turowski: Te­atr w Łodzi.

Ikon.: J. Molga: H. jako Borys Godunow ("Borys Godu­now"), olej, 1964, repr. Słownik artystów plastyków, Ar­tyści plastycy Okręgu Warszawskiego z PAP 1945-1970, Warszawa 1972; J. Mikulicz-Horodyska: H. jako Senator ("Dziady"), olej, 1967 - MTWarszawa; A. Bilski: Portret, karyk., rys., 1937, repr., fot. - IS PAN; S. Dobrzyński: Portret z B. Ludwiżanką, karyk., rys., repr., fot -własność pryw. Warszawa; K. Dejunowicz: H. jako Hetman (Horsztyński), rys., oł., 1956 - MTWarszawa; T. Rynkiewicz: Portret, karyk., repr. RTV 1972 nr 42; A. Perzyk: H. jako Matwiej Trofimowicz (Przy pełni księżyca) - własność B. Perzykowej, Warszawa, repr. katalog: Wystawa prac Adama Perzyka, czerwiec 1982 Warszawa; Z. Martin: H. w roli, rys., flamaster - własność autora; Fot. - Arch. Dok. Mech., IS PAN, MTWarszawa, ZASP. Film.: 1948 - Stalowe serca (f.); 1952 - Jerzy Lesz­czyński (d.); 1953 - Żołnierz zwycięstwa (f.); 1957 - Dwie godziny (f.); 1962 - Jadą goście, jadą (f.); 1965 - Miejsce dla jednego (f.), Popioły (f); 1966 - Kochan­kowie z Marony (f); 1966-68 - Stawka większa niż życie (s.tv); 1967 - Hrabina Cosel (s.tv), Sami swoi (f.). Tortura nadziei (tv); 1968 - Hrabina Cosel (f); 1969 - Maria i Piotr (tv), Pan Wołodyjowski (f.), Przygody pana Michała (s.tv); 1970 - Romantyczni (f); 1971 - Diament radży (tv), Dzięcioł (f), Epilog norymberski (tv), Epilog norym­berski (f.), Kłopotliwy gość (f.), Pięć i pół Bladego Józka (f., nierozpowszechniany); 1972 - Chłopi (s.tv); 1973 - Chłopi (f.), Kaprysy Łazarza (tv), Niebieskie jak Morze Czarne (f.), Stawiam na Tolka Banana (s.tv), Wielka miłość Balzaka (s.tv); 1974 - Droga (s.tv), Nie ma mocnych (f.), Potop (f); 1975 - Doktor Judym (f.), Dzieje grzechu (f), Karino (s.tv), Noce i dnie (f); 1975-77 - Czterdziestolatek (s.tv); 1976 - Kazimierz Wielki (f.), Zielone-minione (tv); 1977 - Karino (f.), Kochaj albo rzuć (f.), Noce i dnie (s.tv); 1978 - Granica (f.); Fragm. kronik i materiałów film. z 1956-76, Arch. WFD; Materiały - Archiwum TV Warszawa.

Nagrania: Recytacje, wypowiedzi okolicznościowe - Arch. Dok. Mech.; Recytacje - Pol. Nagrania; Role, recytacje, wypowiedzi okolicznościowe - Red. Dok. Inf. PR.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1900-1980 t.II, PWN Warszawa 1994

Zdjęcia


Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.