Leszek Herdegen

HERDEGEN Leszek Marek (28 V 1929 Poznań - 15 I 1980 Toruń), aktor, kierownik lit. teatru. Był synem Mieczysława H., ekonomisty, i Marii z Munnichów. Pierwszą jego żoną była aktorka Halina Zaczek (ślub 4 VI 1952, rozwód w 1961); przez ponad dwadzieścia lat był związany z aktorką i reżyserem Lidią Zamkow. Dzieciństwo do 1939 spę­dził w Toruniu, wojnę m.in. w Krakowie. Od 1943 pracował fizycznie. W 1944 brał udział w powstaniu warszawskim. Od 1945 kontynuował naukę w krak. Gimn. i Lic. im. Sienkiewicza. W 1946 debiutował jako literat w piśmie "Młoda Rzeczpospolita", publikował też wiersze i artykuły w innych periody­kach. W roku szkolnym 1948/49 występował w t. międzyszkolnym (grał tyt. rolę w "Konradzie Wallenrodzie") i w zespole amat. przy Woj. Komisji Związków Zawodowych. Maturę zdał w 1950 jako ekstern w Gimn. im. Nowodworskiego, ale już w 1949 rozpoczął studia w krak. PWSA. Jako student publikował w prasie liczne artykuły i felietony, od 1951 był członkiem ZLP. W lecie 1952 pracował jako kierownik lit. w krak. T. Młodego Widza; od lutego 1953 kierował Działem Literatury Współ­czesnej w nowo powstałym Wyd. Literackim. Po uzyskaniu dyplomu aktorskiego został zaangażowa­ny od lipca 1953, wraz z grupą absolwentów krak. PWSA pod kier. L. Zamkow, do T. Wybrzeże w Gdańsku; debiutował rolą studenta Łukina ("Barba­rzyńcy", 16 XII 1953), nast. grał z powodzeniem Aleksego ("Tragedia optymistyczna"); równocześnie był wspólnie z K. Puzyną kier. literackim. W lipcu 1954 wrócił do Krakowa, gdzie do grudnia 1955 prowadził dział krytyki lit. w red. "Życia Litera­ckiego", a od listopada 1955 do końca 1957 był kierownikiem lit. Starego Teatru. W sez. 1955/56 występował jako konferansjer w T. Satyryków. Od lutego 1956 do końca sez. 1963/64 grał w Starym T.; w tych latach zdecydował się ostatecznie na zawód aktora a nie pisarza, choć publikował nadal. Wydał zbiór felietonów i recenzji "Zadania domowe" (Kraków 1956) i "Wiersze" (Kraków 1970). W sez. 1964/65-1971/72 należał do zespołu krak. T. im. Słowackiego. Od 1972 występował w Warszawie: przez dwa sez. w T. Studio, a od sez. 1974/75 w T. Powszechnym. W grudniu 1979 wystąpił gościn­nie w T. Małym. Swoją ostatnią rolę, Profesora w "Spiskowcach", zagrał w T. Powszechnym na cztery dni przed nagłą śmiercią na serce. Byt cenionym recytatorem. Poza pracą na scenach dram. uprawiał różne formy działalności aktorskiej: w 1956-58 współorganizował, był autorem i akto­rem Teatru na Wozie, nawiązującego do tradycji trup jarmarcznych, występującego na ulicach pod­czas dorocznych Dni Krakowa; od poł. l. pięćdzie­siątych występował z programami artystyczno-publicystycznymi w klubach i świetlicach Krakowa oraz na terenie całego kraju (tzw. t. faktu). Przygoto­wywał przedstawienia t. jednego aktora i t. małych form (nagrody na Ogólnopolskich Przeglądach Te­atrów Małych Form w Szczecinie 1971 i 1972, od 1982 przyznawano honorową nagrodę im. Lidii Za­mkow i Leszka Herdegena na Wrocł. Spotkaniach Teatrów Jednego Aktora). Od 1965 współpracował z Filharmonią krak. (w 1. siedemdziesiątych także z warsz. Filharmonią Nar. i T. Wielkim): wykony­wał partie recytatorskie w "Pasji" według św. Łukasza K. Pendereckiego oraz w oratoriach A. Schónberga, A. Honeggera i K. Serockiego; z zespołami sym­fonicznymi wyjeżdżał na występy i międzynarodowe festiwale muz., m.in. do Grecji, Portugalii, Szwaj­carii, Francji oraz na Bliski Wschód i do Stanów Zjednoczonych. Grał w ponad dwudziestu pol. fil­mach ekranowych i telewizyjnych, w kilku główne role; miał w swym dorobku wiele dużych ról w Teatrze TV, m.in.: tyt. w "Makbecie" 1966, "Lordzie Jimie" 1972, "Pugaczowie" 1973, "Edypie" 1975, oraz Norwid ("Piszę pamiętnik artysty", 1970), Judym ("Lu­dzie bezdomni", 1971), Poeta ("Wesele", 1972), Chopin ("Lato w Nohant", 1972), Janusz Myszyński ("Sława i chwała", 1974), Edgar ("Play Strindberg", 1977). Od wczesnej młodości był znany i lubiany w krak. środowisku artystycznym. Inteligentny i pracowity, obdarzony dynamiczną osobowością, wdziękiem oso­bistym i zwracającym uwagę wyglądem - smukła sylwetka blondyna w typie nordyckim, a przede wszystkim znakomitym, pamiętnym głosem: moc­nym, niskim, głębokim, "spiżowym" barytonem. Najpłodniejsze teatralnie były lata krakowskie H., zdobył wtedy znaczną popularność, kwitowaną pięciokrotnie uzyskiwanym w plebiscycie widzów tytułem "najulubieńszego aktora Krakowa" (1961-65). Rozgłos przyniosło mu zagranie "Hamleta", jako dzia­łającego z pasją przedstawiciela młodego, współ­czesnego mu pokolenia; J. Kott nazwał go "Ham­letem po XX Zjeździe" (1956); S. Mrożek zauważył, że "reprezentuje racje przenikliwego, zdrowego i właśnie dlatego buntującego się rozsądku". Formuła ta przylegała do większości kolejnych, ważnych ról H.; konstruował je po wnikliwej analizie, dbając bardziej o logikę, ukazanie motywów działania i moralne przesłanie wynikające z przedstawionych postaci, niż o ich wyraz zewnętrzny i wpływanie na uczucia widzów. W jego rolach, pisał E. Csató, "interesujące jest spiętrzenie siły i słabości, tak organiczne, że wydaje się przenikać wraz z krwią do wszystkich komórek postaci i tworzy jej specy­ficzny dramatyzm, jakby trochę niezależny od świa­ta zewnętrznego". Unikał wszelkiego sentymentali­zmu, np. w roli Vala Xaviera ("Orfeusz w wężowej skórze", 1962) wg L. Jabłonkówny "poprawia zde­cydowanie zamysł autorski", "nadając poetycznym niedomówieniom jakąś twardość i pozorną oschłość, uzwyczajniając je niejako, a przez to właśnie su­gerując głębokie życie wewnętrzne". Z powodze­niem grywał postacie na pograniczu patologii, bu­dując je "od wewnątrz" i dbając przede wszystkim o ukazanie ich ludzkiej prawdy: Heliogabal ("Irydion", 1958), Villon ("Apelacja Villona", 1960), Aktor ("Na dnie", 1960), Mobius ("Fizycy", 1963) i dwie, tytułowe, stanowiące "studium awansu człowieka na zbrod­niarza", zaliczone do najważniejszych - "Kaligula" (1963), "Makbet" (1966). Jako Kaligula "utrzymywał się na pograniczu cyrkowej błazenady i zimnego okrucieństwa" (J. Bober), grał "tropiciela moralnej niekonsekwencji", którego wyposażył w "światoburczą brawurę, przerażającą brawurę, przerażającą lo­gikę myśli - i w ową wysoce niepokojącą aurę, jaką roztaczają wokół siebie inteligentni degeneraci" (L. Flaszen). Zainteresowanie budziły jego role "nie­typowych amantów", np. Kucharz ("Matka Courage", 1962), "którego uwodzicielskie talenty i filozoficzne skłonności pokazał z prawdziwie męską flegmą" (M. Czanerle); refleksyjny, budzący sympatię, dobrze śpiewający brechtowskie songi Mackie Macheath ("Opera za trzy grosze", 1965); grając Szeligę ("Pierścień wielkiej damy", 1967) "miał wielkopański gest i wzięcie, wykwintny humor i celującą auto­ironię" (T. Kudliński). Do ważniejszych ról z re­pertuaru klasycznego należały także: Rodrygo ("Cyd", 1957, 1962), Poeta ("Wesele", 1963, 1969), tyt. ("Edyp król" Sofoklesa, 1968), Tyrtej-Omegitt ("Za kulisami", 1970); ze współczesnych: Kapitan Greenwald ("Hu­ragan na "Caine", 1958), Prowadzący ("Cichy Don", 1964), Oppenheimer ("Sprawa Oppenheimera", 1966), Kurt Gerstein ("Namiestnik", 1967). Role warsz. to m.in. Jordan ("Komu bije dzwon", 1972), Dante ("Dan­te", 1974), w głośnym przedstawieniu J. Szajny, 1974, Collot ("Sprawa Dantona", 1975), Jerzman dru­gi ("Trzech w linii prostej", 1975), On ("Otwórz drzwi", 1975), Jerry ("Zdrada", 1979). Ogółem zagrał na sce­nie ponad pięćdziesiąt ról, w tym dwadzieścia w reżyserii L. Zamkow.

Był zaliczany do reprezentantów aktorstwa nowo­czesnego, wynikającego, jak sam mówił, jakby z propozycji B. Brechta: "krytyczny, oceniający sto­sunek do roli, sformułowanie przez aktora własnego zdania i pokazanie go". "Nie chcę ukrywać siebie za postacią, którą odtwarzam. Występuję jako czło­wiek współczesny, który w różnych rolach, w róż­nych postaciach, chce przedstawić problemy i roz­terki ważne także dziś". Logika, dystans i ironia, z czasem coraz bardziej gorzka, były w okresie warsz. dominującymi cechami i zarazem słabością jego aktorstwa. Chwalono kolejne role, za natural­ność, wyrazistość i powściągliwość rysunku, ale zarówno krytyka, jak i publiczność pozostawały czę­sto chłodne wobec propozycji H., tak jak wystudzone stawały się grane przez niego role.

Bibl.: Almanach 1979/80; Csató: Polski t. współczesny (il.); Dąbrowski: Na deskach t.3; M. Fik: 35 sezonów; Hist. filmu t. 2, 4; Kudliński: Przypadki; PWST w Krakowie; Sto lat Starego Teatru; SWPP seria 2 (tu bibl. literacka); Szczepkowska: 20 lat t. na Wybrzeżu (il.); Echo Krak. 1956 nr 243 (S. Mrozek; il.); Gaz. Krak. 1963 nr 153 (J. Bober); Gaz. Ptd. 1980 nr 94; Kierunki 1967 nr 33 (T. Kudliński), 1976 nr 5; Kino 1966 nr 7 (il.); Panorama 1977 nr 34 (il.); Pomorze 1972 nr 8 (wypowiedź H.); Teatr 1962 nr 5 (M. Czanerle), 16 (L. Jabłonkówna), 1977 nr 21 (Z. Szczygielska; wypowiedź; il.), 1980 nr 5; Trybuna Ludu 1973 nr 258; Trybuna Rob. 1973 nr 291; Tyg. Kult. 1980 nr 4; Współczesność 1963 nr 21 (L. Flaszen); Życie Warsz. 1980 nr 13 (il.), 14; Akta, kartoteki, wycinki pra­sowe, ZASP; Programy, wycinki prasowe, IS PAN.

Ikon.: I. Setkowicz: H. jako Hubert (Bogowie deszczu), karyk., rys., tusz, 1958 - MHKraków; A. Wasilewski: H. w roli, karyk., rys., tusz - MHKraków; T. Rynkiewicz: H. jako Janusz Myszyński (Sława i chwata Teatr TV), repr. RTV 1974 nr 29; M. Mroszczak: Dwa portrety, H. jako On (Otwórz drzwi) oraz H. jako Kaligula (Kaligula), repr. Teatr 1977 nr 21 (okładka); J. Łupina: Portret, karyk., rys., tusz - MKWarszawa; Fot. - IS PAN, MTWarszawa, ZASP.

Film.: 1960 - Lunatycy (f.), Rok pierwszy (f.); 1961 - Kwiecień (f.); 1963 - Mansarda (f.); 1964 - Nieznany (f.); 1966 - Faraon (f.); 1966-68 - Stawka większa niż życie (s.tv); 1968 - Adolphe ou l'age tendre - Adolf (f., prod. franc); 1970 - Raj na ziemi (f.), Znicz olimpijski (f.); 1971 - Dzień listopadowy (tv); 1972 - Kopernik (s.tv), Podróż za jeden uśmiech (s.tv), Podróż za jeden uśmiech (f.); 1973 - Kopernik (f.); 1974 - Dziewczyna i gołębie (tv), Godzina szczytu (f.), Potop (f.); 1977 - Biohazard (tv), Oczy uroczne (tv), Polskie drogi (s.tv), Sołdaty swobody - Żołnierze wolności (f. prod. ZSRR); 1978 - Życie na gorąco (s.tv); 1979 - Bilet powrotny (f.); 1980 - Gwiazdy poranne (f.); Fragm. kronik i ma­teriałów film. z 1963-79, Aren. WFD; Materiały - Ar­chiwum TVWarszawa.

Nagrania: Wypowiedzi - Arch. Dok. Mech.; Role, wy­powiedzi - Red. Dok. Inf. PR.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1900-1980 t.II, PWN Warszawa 1994