teatralna | filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Stanisława Wysocka

nie żyje
ur. 1877-05-07, Warszawa
zm. 1941-01-17, Warszawa

Biografia

WYSOCKA Stanisława Maria, z Dzięgielewskich, 2° v. Stanisławska, pseud. Wilska (7 V 1877 Warszawa - 17 I 1941 Warszawa), aktorka, reżyser, dyr. teatru. Była córką Juliana Dzięgielewskiego, litografa, i Reginy Ele­onory z Bałdykowskich, siostrą -> Heleny Łąckiej, żo­ną -> Kazimierza W. Uczyła się w państw, gimn. ros. w Warszawie, a w 1893-94 w Klasie Dykcji i Deklama­cji przy Warsz. Tow. Muzycznym (była uczennicą J. Kotarbińskiego, potem W. Rapackiego). 24 VI 1894 na popisie szkolnym grała rolę Ludwiki we fragm. "Intrygi i miłości". Debiutowała ok. 1 XI 1894 pod pseud. Wilska w zespole J. Puchniewskiego w Siedlcach prawdopo­dobnie w roli Feli ("Flirt"). Z zespołem tym, później kier. przez L. Dobrzańskiego, grała także w Petersburgu, Rydze i Moskwie (do maja 1895). Latem 1895 występo­wała u K. Kremskiego w Busku i Kielcach, w sez. 1895/ 96 u B. Mareckiego w Radomiu i Kielcach, w 1896-98 u F. Felińskiego, m.in. w Ciechocinku, Lublinie i Płoc­ku. 6 IX 1896 w Raciążku k. Ciechocinka wyszła za aktora Kazimierza W. i odtąd stale używała jego nazwi­ska. W 1898 debiutowała w WTR: 28 IX w roli Azy ("Chata za wsią" J.K. Galasiewicza i Z. Mellerowei), 30 IX -Judyty ("Uriel Akosta"), 1 X - Mańki ("Pan Damazy"), nie została jednak zaangażowana. W sez. 1898/99 występowała w Dolinie Szwajcarskiej i t. Odeon w Warszawie w zespole Z. Przybylskiego, w lecie 1899 w warsz. t. ogr. Wodewil. Od stycznia 1900 do września 1901 należała do zespołu T. Polskiego w Poz­naniu i brała udział w jego objazdach. 11 IX 1901 de­biutowała w T. Miejskim w Krakowie w roli Maryjki ("Sobótki"); wkrótce zdobyła tam stanowisko jednej z najwybitniejszych aktorek, a F. Koneczny napisał o niej: "Oto będzie nowa Modrzejewska" ("Przegląd Polski" 1902 t. 144 s. 562). W Krakowie pozostała do 1911; wyjeżdżała tylko na gościnne występy m.in. do Lwowa (1904 -T. Ludowy, 1909 -T. Miejski), Poz­nania (1908), Warszawy (1908 -T. Mały), Łodzi (1910), Kijowa (1910). W Krakowie rozpoczęła też działalność pedag. w szkole dram. pod kier. K. Gabryelskiego. Po rozwodzie z pierwszym mężem wyszła w 1911 za lekarza Grzegorza Stanisławskiego i zamie­szkała w Kijowie. Stamtąd często wyjeżdżała na wy­stępy, m.in. do Krakowa (1911, 1912), Warszawy (1912 -T. Wielki), Łodzi (1912, 1913-T. Popular­ny; tam w 1913 reżyserowała po raz pierwszy "Makbeta"), Zagrzebia (1913, 1914), Lwowa (1914). W 1913-14 była zaangażowana w T. Polskim w Warszawie. Podczas I wojny świat. przebywała w Kijowie; początkowo wy­stępowała dorywczo w T. Polskim, a od marca 1915 zajmowała się kształceniem grupy młodzieży, z której powstał potem T. Studya pod jej kier. (pierwsze przed­stawienie 22 II 1916). Zespół ten stworzony na wzór Studiów MChAT istniał do stycznia 1918 (W. ustąpiła z kierownictwa 16 XII 1917). Od sierpnia do grudnia 1918 kierowała z K. Markiewiczem T. Polskim w sali "Ogniwa", a od lipca do października 1919 Państw. Młodym T. Polskim (potem zrzeszenie); tam 18 IX 1919 obchodziła jubileusz dwudziestopięciolecia pracy grając rolę tyt. w "Elektrze" H. Hofmannsthala i Jewdochę ("Sę­dziowie"). W Kijowie wykładała też w ros. szkole teat­ralnej. W grudniu 1919 wróciła do Polski i po wystę­pach gościnnych w Krakowie, Łodzi i Poznaniu zosta­ła zaangażowana do T. Rozmaitości w Warszawie jako aktorka i reżyser; należała do zespołu do 1922. W 1920-21 kierowała prywatną szkołą dram., a 1921-23 Państw. Szkołą Dramatyczną przy Konserwatorium Muzycznym. W 1921 była na występach w Zagrzebiu i Belgradzie. W 1923-25 grała i reżyserowała w T. im. Słowackiego w Krakowie. Od grudnia 1925 do czerwca 1926 kierowała zorganizowanym przez siebie t. Rybałt, który dawał przedstawienia na peryferiach Warszawy oraz w objazdach obejmujących m.in. Siedlce, Kobryń, Pińsk, Łuniniec, Baranowicze, Lidę, Nieśwież, Słonim, Białystok, Brześć Litewski, Chełm, Krasnystaw, Za­mość, Hrubieszów, Włodzimierz, Kowel, Łuck, Rów­ne. W sez. 1926/27 z R. Wasilewskim kierowała T. Miejskim w Lublinie. W 1927-30 jako aktorka i główny reżyser pracowała w T. Polskim w Poznaniu; 16 V 1930 obchodziła tam jubileusz trzydziestopięciolecia pracy grając rolę Księżnej de Reville ("Świat nudów"). W Pozna­niu wykładała też w szkole dramatycznej. W sez. 1931/ 32 grała i reżyserowała w T. Miejskich w Wilnie, w sez. 1932/33 kierowała z ramienia ZASP (przy współpracy T. Krotkego) T. Miejskim i T. Kameralnym w Łodzi. W 1934-39 była zaangażowana jako aktorka i reżyser w teatrach TKKT w Warszawie (od 1936 należała do zespołu T. Narodowego i Nowego). W tym czasie wy­kładała też w PIST. W okresie międzywojennym grała także w osiemnastu filmach i często wyjeżdżała na występy gościnne, sama lub z doraźnie zorganizowa­nym zespołem, m.in. do Lwowa (1922, 1923, 1926), Krakowa (1922, 1933, 1935, 1937, 1938), Wilna (1922, 1938), Torunia (1923, 1924, 1937), Łodzi (1923), Poz­nania (1925, 1927), Łucka (1933, 1934), Katowic (1935), Bydgoszczy (1939); zespół pod kier. jej i I. Solskiej wy­stępował w 1931 w Poznaniu, Bydgoszczy, Toruniu, Królewskiej Hucie, Rybniku, Tarnowskich Górach, Krakowie i Zakopanem. Ostatni raz wystąpiła 5 IX 1939 w T. Nowym w Warszawie w roli Vallidy Vrany ("Baba-dziwo"). Po wybuchu II wojny świat. współpra­cowała z konspiracyjnym PIST i do ostatnich dni życia udzielała lekcji.

"Wysocka była wysokiego wzrostu - jak na kobietę - wyniosłej postawy, robiła wrażenie wyprostowanej" - pisał o niej J. Iwaszkiewicz zwracając też uwagę na jej oczy, "niezwykłe przede wszystkim dlatego, że fascy­nowała wielkość ich i blask". Miała długie, ciemne wło­sy i klasyczny profil. Głos, początkowo oceniany jako "mały, wątły i bez głębszych akcentów" ("Kurier War­szawski" 1898 nr 269), usilną pracą doprowadziła do tego, że w roli Pallady ("Noc listopadowa") "miał moc spiżową dzwonu". Rozszerzając skalę o tony niskie utraciła wprawdzie możliwość swobodnego operowania głosem w wyższych rejestrach, mimo to jednak "czuło się w nim najmniejsze drgania serca, najmniejsze waha­nia umysłu" (Iwaszkiewicz).

W pierwszym okresie pracy powierzano jej role amantek i salonowe. Nie było to jednak jej właściwe emploi. W Krakowie sięgnęła z powodzeniem po wielkie role tragiczne, takie jak: Balladyna ("Balladyna"), Lukrecja ("Beatryks Cenci"), Lady Makbet ("Makbet"), Jewdocha ("Sędziowie"), Klitemnestra ("Oresteja"). W tych rolach, jak pisał Iwaszkiewicz, "zdawało się, że się urodziła na stopniach tronu". Postacie te cechowała w jej ujęciu monumentalność, były one niejako napiętnowane przez los. Taka interpretacja wywodziła się zapewne z tra­dycji tragedii antycznej, którą W. specjalnie się intere­sowała. Doskonałość swej techniki aktorskiej wykazała też w rolach tyt. w "Elektrze" H. Hofmannsthala i "Judy­cie" F. Hebbla. Grała także rolę tyt. w "Hamlecie". Pełne prawdy psychologicznej postacie kobiet silnych stwa­rzała w dramatach H. Ibsena i A. Strindberga, przede wszystkim w rolach Pani Alving ("Upiory"), Rebeki ("Rosmersholm"), Laury ("Ojciec"). W okresie międzywojennym grała kilka słynnych ról tragicznych matek, jak np. Rollisonowa ("Dziady"), Matka ("Niespodzianka"), ale występo­wała też z powodzeniem w rolach komediowych staru­szek, takich jak Adelina Whiteoak ("Miła rodzinka"). Zapowiedzią tych ról była grana w Kijowie Pułkowni­kowa ("Panna mężatka"). Zwracały w nich uwagę nie zaznaczające się dawniej akcenty ciepłego humoru. W tym okresie wzruszała jednak przede wszystkim prosto­tą gry. "Wchodziła na scenę swoim powolnym i ostroż­nym krokiem krótkowidza i widownia traciła dech w piersiach. Zaczynała mówić na pozór jakby u siebie w domu - i od pierwszych słów rysował się charakter ludzki; w ostatnich rolach pełen był zazwyczaj pobłażli­wej mądrości" - pisał B. Korzeniewski wspominając też "spokojne i władcze podniesienie ręki, która przez długi czas spoczywała nieruchomo na kolanach, albo trochę smutne i trochę rozbawione spojrzenie oczu, do­tąd na pół przysłoniętych ciężkimi powiekami". W jej działalności reżyserskiej największe znaczenie miał okres kijowski. T. Studya był pierwszym pol. t. eksperymentalnym, który zdołał przetrwać dłużej (dwa lata). Inscenizacja "Świerszcza za kominem" (1916) po­zostawała jeszcze pod wyraźnym wpływem K.S. Sta­nisławskiego, którego W. znała od 1907, ale późniejsze przedstawienia, jak np. "Balladyna" (1917) inscenizowana w formie bajki, świadczą o samodzielności ujęcia i świadomym zerwaniu ze schematami t. naturalistycznego. Praca reżyserska W. łączyła się tu ściśle z działalnością pedag. opartą na zasadzie studyjnej. Po powrocie do Polski brak samodzielnego warsztatu pracy uniemożli­wiał jej pełniejszą realizację swych założeń. Mimo to zdołała przygotować szereg interesujących i nowator­skich przedstawień. Ważniejsze inscenizacje z dawnego repertuaru, jak np. "Medea" (1924), "Dziady" (1927), "Noc listopadowa" (1930), były próbą swoistej realizacji idei t. monumentalnego. Często wprowadzała na scenę nowe sztuki pol. autorów, takie jak: "Straszne dzieci" (1922), "Lampka oliwna" (1924), "Śmierć na gruszy" (1925). Wiele czasu poświęcała działalności pedag., a konieczność od­nowienia t. przez odrodzenie sztuki aktorskiej i nadanie jej pełnej wyrazistości, stłumionej przez naturalizm, głosiła w licznych artykułach publikowanych m.in. w "Życiu Teatru", "Scenie Polskiej", "Świecie Kulis". Wybór jej artykułów wydano w tomie "Teatr przyszłości" (Warszawa 1973). Dzięki swej wszechstronnej działal­ności zdobyła sobie ogromny autorytet w środowisku teatr.; była członkiem zasłużonym ZASP i wielokrot­nie była wybierana do jego Rady Artystycznej.

Bibl.: K. Bielski: Most nad czasem, Lublin 1963 s. 211-218; EdS IX; J. Iwaszkiewicz: Stanisława Wysocka i jej kijowski teatr Studya, Warszawa 1963; Jewsiewicki: Materiały; E. Kozikowski: Między prawdą a plotką, Kraków 1961; J. Kydryń­ski: Uwaga, gong, Kraków 1962 s. 23-30 (il.); Ordęga, Terlec­ki; S. Papce: Stanisława Wysocka, Poznań 1930 (10 il.); I. Schiller: Stanisławski (il.); Schiller: Teatr ogromny; TE I; Z. Wilski: Stanisława Wysocka, Warszawa 1965 (wykaz ról; bibl. w przypisach; 33 il.) Wspomnienia aktorów (m.in. wspom­nienie W.; tu il.); Listy z Teatru 1948 nr 27 (H. Szletyński); Pam. teatr. 1956 z.4 (B. Korzeniewski, M. Rulikowski; tu il.), 1962 z. 1 (I. Schiller; tu il.), 1970 z. 3 (Z. Wilski; tu il.); Teatr 1959 nr 2 (W. Hańcza; tu il.); Akt urodzenia nr 281/1877 z pa­rafii Panny Marii, USC Warszawa-Śródmieście; Akt ślubu nr 22/1896-97 z parafii w Raciążku, USC Ciechocinek; Listy W. do M. Feldmanowej. Bibl. Ossol.; Listy W. do J. i L. Ko­tarbińskich, IS PAN; Z. Wilski: Życie i działalność artystyczna Stanisławy Wysockiej, maszynopis pracy doktorskiej, IS PAN.

Ikon.: A. Karpiński: Portret,pastel, ok. 1910 - MHKraków; W. Roguski: W. jako Bona (Królewski jedynak), repr. Teatr 1951 nr 4/5; V. Hofman: W. jako Alcesta (Alcesta), olej, 1925 - Muzeum E. Zegadłowicza Gorzeń; W. Dunin-Marcinkiewicz: Portret, olej, 1932 - PWST Warszawa; K. Laszczka: Portret, gips i terakota, ok. 1904- MNWarszawa, MTWarszawa, MH Kraków; J. Szczepkowski: Portret, gips - MHKraków; NN: W., kukiełka z Zielonego Balonika - MHKraków; J. Wysoc­ki: Portret, medal, 1930 - zb. J. Ochlewskiej Warszawa; K. Frycz: W. jako Klaudia (Dzieci Waniuszyna), karyk.,lit., 1904, Teka Melpomeny; K. Frycz: Portret, karyk., rys. - zb. J. Och­lewskiej Warszawa; H. Barwiński: Portret, karyk., rys., repr. Almanach, Lwów 1911; H. Barwiński: Portret, karyk., rys., 1913 - MHKraków; W. Roguski: Portret, karyk., rys., repr. A.M. Swinarski: Karykatury poznańskie, Poznań 1929; W. Dunin-Marcinkiewicz: Portret, karyk., rys., 1932 - MTWar­szawa; W. Bartoszewicz: Portret, rys., repr. Koller: Gawędy; Fot. pryw. i w rolach - IS PAN, MHKraków, MTWarszawa, SPATiF, zb. 1. Gota Kraków, zb. J. Ochlewskiej Warszawa.

Film.: 1935 - Jaśnie pan szofer; 1936 - Trędowata; 1937 - Dziewczęta z Nowolipek, Dziewczyna szuka miłości, Halka, Ludzie Wisły; 1938 - Druga młodość, Gehenna, Granica, Ko­biety nad przepaścią, Wrzos; 1939 - Czarne diamenty, O czym się nie mówi, Włóczęgi.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1765-1965, PWN Warszawa 1973

Zdjęcia


Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.