teatralna |  filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Stanisław Dąbrowski

nie żyje
ur. 1889-03-24, Lwów
zm. 1969-01-09, Góra Kalwaria

Biografia

DĄBROWSKI Stanisław, właśc. Stanisław Alek­sander Spiegel (24 III 1889 Lwów - 9 I 1969 Góra Kalwaria k. Warszawy), aktor, reżyser, sce­nograf, dyrektor teatru. Był synem Antoniego Spieg­la, naczelnika urzędu pocztowego, i Wandy Micha­liny ze Spolskich, ojcem historyka teatru Jerzego Gota. Uczył się w gimn. w Rzeszowie i Jaśle, gdzie w 1908 uzyskał maturę. Następnie wyjechał do Wiednia i studiował prawo (1908-09) oraz uczę­szczał na wykłady z historii sztuki. Po powrocie do Lwowa, w 1909-10 nadal studiował prawo, a w 1910-12 pracował w Kasie Oszczędności miasta Jasła. Potem przygotowywał się do zawodu aktora pod kier. R. Żelazowskiego. Występować zaczął (od razu pod nazwiskiem D.) od pocz. sez. 1913/14 (od sierpnia 1913) w T. im. Słowackiego w Kra­kowie; grał role epizodyczne, np. Zana ("Dziady"), Jaśka ("Betleem polskie"), Freda ("Pigmalion"), Kurutę ("Kordian"); projektował też kostiumy do przedsta­wień, np. w 1913 do niezrealizowanej "Sonaty widm". W t. krak. występował do pocz. września 1914. Jesienią 1914 z zespołem t. lwow. przybył do Wied­nia, gdzie od grudnia t.r. do poł. kwietnia 1915 występował w T. Polskim pod dyr. L. Hellera, a także z teatrem tym był w Pradze, Bratysławie i Baden. Grał w tym zespole m.in. Staszka i Widmo ("Wesele"), Mariana ("Tamten"), Sędziego ("Sędziowie"), Szpekina ("Rewizor"), Bagatelkę ("Dom otwarty"); był także scenografem (m.in. projektował kostiumy do "Dam i huzarów", dek. i kostiumy do "W gołębniku", "Ślubów panieńskich"). Po wyjeździe Hellera pozostał z częścią zespołu w Wiedniu i 3 V 1915 wysta­wiono tu "Warszawiankę" (grał Starego Wiarusa). Po­tem przystąpił do organizowania w Wiedniu nowego zespołu pol., który pod dyr. jego i K. Bendy, pn T. Polski występował od 7 VIII 1915 w sali przy Johannesgasse 4 (na inaug. dano "Śluby panieńskie" w reżyserii obu dyr., a D. grał Albina). W teatrze tym był również scenografem. W pocz. października 1915 opuścił Wiedeń i wrócił do Krakowa, gdzie był w T. im. Słowackiego od 10 X t.r. do końca sez. 1915/16. W 1916 grał rolę Maksyma w krę­conym w Krakowie filmie niem.-pol. "Pod jarzmem tyranów" (Tyrannenherrschaft). Następnie występo­wał dorywczo w różnych teatrach i zespołach ob­jazdowych; okres ten (do 1919) nie jest wystarcza­jąco udokumentowany, wiadomości o D. są niepewne i mogą dotyczyć innych aktorów, którzy używali wówczas na scenie tego samego nazwiska. Był przez pewien czas w zespole D. Baranowskiego (1916 w Tarnowie), a także A. Olędzkiego w Kielcach (listopad 1916), potem w innych zespołach objazdowych na terenie Królestwa Polskiego. W pierwszej poł. 1919 był w Krakowie, rysował ilustracje do "Ilustrowanych Nowin Krakowskich". W paździer­niku i listopadzie 1919 występował w T. Drama­tycznym w Warszawie (m.in. jako Nowowiejski w Jesiennym wieczorem), a od grudnia 1919 do wiosny 1920 w T. Wielkim w Lublinie (np. Samuel w "Sędziach"). Od kwietnia 1920 występował w zespole pn. Teatr wojskowy frontu wschodniego Wojska Polskiego (inna nazwa Teatr frontowy III Armii); odcięty przy odwrocie wojsk pol. w Żytomierzu, pod koniec t.r. przedostał się do Polski. Od pocz. 1921 do końca sez. 1920/21 grał i projektował dekoracje w T. Bagatela w Krakowie. Od 1921 do 1927 działał w teatrach na Pomorzu. W sez. 1921/22 i 1922/23 był aktorem, reżyserem i scenografem (gł. projektował kostiumy) T. Narodowego w To­runiu; z teatrem tym w kwietniu i maju 1922 i w 1923 występował w objeździe w innych miastach na Pomorzu, m.in. w Gdańsku (1922). W sez. 1923/24 występował w T. Miejskim w Grudziądzu i okre­sowo nim kierował. Od 1 V 1924 powrócił do T. Miejskiego w Toruniu i pozostał w nim też w sez. 1924/25 jako aktor, reżyser i scenograf ("kierownik plastyki scenicznej"). Od października 1924 wykła­dał mimikę, charakteryzację i kostiumologię w stu­dium aktorskim założonym przy t. toruńskim. W sez. 1925/26 w Zjednoczonych T. Pomorskich (Miej­skich) Toruń-Bydgoszcz-Grudziądz był kier. artyst., reżyserem i aktorem T. Miejskiego w Grudziądzu, a od 1 III 1926, po utworzeniu zrzeszenia aktor­skiego pn. T. Miejskie Toruń-Grudziądz, dyr. sceny w Grudziądzu (przez cały ten sez. zespół z Gru­dziądza występował zarówno na scenie macierzystej, jak i w Toruniu). W sez. 1926/27 był aktorem i głównym reżyserem dramatu i komedii T. Miej­skiego w Toruniu, z którym wyjeżdżał na występy na Pomorze i w Poznańskie. W Toruniu i Grudzią­dzu reżyserował b. dużo, przede wszystkim wiele komedii i fars, a także: "Antychrysta" (1925), "Mazepę" (1926; sam grał rolę tyt.), "Marię Stuart" J. Słowa­ckiego (1926), "Warszawiankę" (1926; grał Chłopic­kiego), oraz z K. Bendą: "Irydiona" (1924), "Lilię Wenedę" (1925) - do obu opracował też scenografię i "Horsztyńskiego" (1927; grał rolę tyt.). Ponadto 3 VII 1926 na dziedzińcu ratusza toruńskiego wystawił wraz z Bendą "Hamleta", do którego opracował "plastykę symultaniczną sceny". W rec. z pierwszej poł.( 1. dwudziestych często wyrażano uznanie dla jego scenografii. Wtedy też zdobył, obok Bendy, pozycję lubianego amanta, choć grał również wiele ról zdecydowanie charakterystycznych H. Małkowska wspo- minała go z tych lat: "Ognisty brunet o płomiennych, czarnych oczach, ciemnych, gęstych brwiach, z fajką w troszkę złośliwie uśmiechających się ustach. Wysoki, zgrabny - cel westchnień pań z widowni", "pomimo, że zbliżał się do czterdziestki, z młodzieńczą łapczywością lubił dużo grać i podobały mu się wszystkie role". Najważniejsze z nich to: Pan Młody ("Wesele", 1921), Malvolio ("Wieczór Trzech Króli", 1922), Birbancki ("Dożywocie", 1922), Don Fernand ("Cyd", 1923), Jęzory Pasiukowski ("W małym dworku", 1923), Diabeł ("Diabeł", 1924), Albin ("Śluby panieńskie", 1925), Kolumna Wiedeński ("Małka Szwarcenkopf", 1926), Metternich ("Orlę", 1927), Car ("Kordian", 1927). W sez. 1927/28 i 1928/29 występował w T. Miejskim w Lublinie, gdzie od stycznia 1928 był też głównym reżyserem. Już w pierwszym sez. wystawił tu, w swej insc. i reż., "Nie-Boską komedię" (28 IV 1928 - było to pierwsze wystawienie w Lublinie; grał Hrabiego Henryka), a także m.in. "Horsztyńskiego" (grał rolę tyt.), a w sez. 1928/29 m.in.: "Irydiona" (także we własnej sce­nografii; grał Heliogabala), "Wyzwolenie" (grał Pre­zesa) i "Hamleta" (grał rolę tyt.). Inscenizacje te były nie tylko ambitne, lecz rzetelnie opracowane i o wysokim poziomie artyst.; szczególnie przedstawie­nie "Nie-Boskiej komedii" stało się ważnym wydarze­niem w dziejach sceny lubelskiej. W czasie pobytu w Lublinie współpracował w roku akademickim 1928/29 z Katolickim Uniw. Lubelskim (był lekto­rem dykcji). W tym okresie występował gościnnie (zapewne w lipcu 1928) w T. Polskim w Wilnie; grał w "Bajce o wilku", "Pannie Flute", "Magdalenkach", "Tajemnicy Makropulosa". W 1929 grał w sztuce "Najpiękniejsze oczy świata" w imprezie objazdowej M. Blochmana. W sez. 1929/30 (wg M. Gawareckiej dopiero na jego przełomie) zgłosił swą dymisję z t. lub., już jednak od jesieni 1929 pracował poza Lublinem. Występował w t. radiowym. Dla objaz­dowego T. Premier wyreżyserował "Wielki kram" (grał Boanergesa) i występował z nim m.in. w T. Miej­skim we Lwowie (5 X 1929) i T. Polskim w Poznaniu (4 XI t.r.). W drugiej poł. sez. 1929/30 i w sez. 1930/31 występował w T. Miejskim w Grodnie, gdzie także m.in. reżyserował "Lilię We­nedę", opracował scenografię "Wieczoru Trzech Króli" (grał Malvolia). Równocześnie współpracował z in­nymi zespołami, np. w lutym 1930 z aktorami warsz. grał w Płocku, a w styczniu 1931 z zespołem M. Balcerkiewicz w Cieszynie. W 1. późniejszych tylko niekiedy angażował się na cały sez. do teatrów stałych, raczej doraźnie brał udział (jako aktor i reżyser) w różnych imprezach objazdowych, m.in. od 1931 w objazdach organizowanych pod firmą Reduty. W 1932 współpracował z zespołem objaz­dowego teatru pod patronatem Związku Obrony Kre­sów Zachodnich i występował z nim m.in. w Płocku (luty, kwiecień). Od października 1932 do poł. sty­cznia 1933 był aktorem i kier. pracowni kostiumów T. Artystów w Warszawie; w kwietniu 1933 opra­cował dek. do "Carewicza" w warsz. T. im. Zapol­skiej. Na sez. 1934/35 zaangażował się jako aktor i główny reżyser dramatu do T. Miejskiego w Bydgoszczy; reżyserował m.in. "Mazepę" (grał Króla), "Zemstę", "Rozbitki", "Powrót posła", "Ich czworo", adap­tował na scenę i wystawił "Robinsona Cruzoe" i "Małego lorda". Następnie współpracował jako reży­ser i aktor z zespołami organizowanymi przez Re­dutę i uczestniczył w objazdach przez wiele mie­sięcy w 1935-37; odwiedził z zespołem Reduty wielokrotnie: Płock, Kielce, Radom, Siedlce, San­domierz, a także m.in. Wilno i Baranowicze (1935), Gdańsk i Bydgoszcz (1936), Przemyśl (1937); re­żyserował wówczas popularne komedie S. Kiedrzyń­skiego: "Raz się tylko żyje" (m.in. z okazji jubileuszu autora w T. Miejskim w Bydgoszczy, 7 VII 1936) oraz "Serce na wolności". W sez. 1937/38 należał do zespołu T. im. Orzeszkowej w Grodnie, a od maja do lipca 1938 znowu brał udział w objeździe Redu­ty. W sez. 1938/39 był w objazdowym T. Wołyń­skim w Łucku i Lublinie; w teatrze tym reżyserował m.in. w 1939 "Dziewczynę z lasu" (grał Wielorzec­kiego) oraz Urwisa; były to prawdopodobnie jego ostatnie prace reżyserskie i role. W czasie II wojny świat. pracował jako kelner w barze "Pod świateł­kami" (własność M. i F. Chmurkowskich) w Ra­dości k. Warszawy. Od 1942 prowadził też, przy współpracy H. i W. Małkowskich, tajne kursy dram. w Radości i Warszawie. Około 1943 przez kilka tygodni był więziony w Lublinie. W czasie okupacji niem. przede wszystkim pracował naukowo. Pasję historyka i kolekcjonera teatraliów ujawniał niemal od początków pracy w teatrze. Już w Wied­niu zaczął zbierać m.in grafikę o tematyce teatralnej. "Równolegle do pracy zawodowej uprawiał samo­dzielne studia i poszukiwania w zakresie historii teatru, tworząc znakomitą kolekcję (drugą co do znaczenia po zbiorach Rulikowskiego)" - pisał Z. Raszewski we Wstępie do "Słownika biograficz­nego teatru polskiego 1765-1965". Zmieniając często miasta, w których występował, "swe wolne chwile spędzał w archiwach i miejskich bibliotekach, stu­diował teatralne dokumenty i literaturę, nie pomijał ksiąg parafialnych, zapomnianych starych druków, rozproszonych afiszy i programów teatralnych" i "z rutyną zawodowego, świadomego metod poznaw­czych badacza historii teatru, w kolejnych rozpra­wkach, zawsze niewielkich objętościowo, rozsupły­wał prawdę o dziejach teatru" (E. Udalska). Stał się najwybitniejszym znawcą i historykiem pol. t. prowincjonalnego. Od 1924 publikował prace, do­tyczące nie tylko historii teatru, ale także sztuki, rzemiosła artyst. i etnografii. Ze szczególnym za­miłowaniem zajął się biografistyką teatr., zwłaszcza od 1. trzydziestych dwudziestolecia międzywojen­nego, gdy postanowił (wraz z M. Rulikowskim) napisać kompletny słownik ludzi teatru działających w Polsce od powstania sceny narodowej (sam ma­teriały do słownika zaczął zbierać już ok. 1928). W czasie II wojny świat. dwukrotnie utracił w Warszawie większą część swych zbiorów (we wrześ­niu 1939 i podczas powstania warsz.). Mimo tych strat jego kolekcja, zawierająca przede wszystkim fotografie, dokumenty (dużo rękopisów), pamiętniki, afisze i druki, wzbogacona po wojnie, stała się największym, pryw. archiwum teatr. w Polsce (zbio­ry te zakupiły w większości Bibl. Nar. i Muzeum Teatr. w Warszawie).

Po wojnie do pracy w teatrze nie wrócił. Od kwiet­nia 1945 wykładał historię sztuki w Studiu Dram. I. Galla w Krakowie, od 1946 do 1949 historię t. pol. i powszechnego w PWST w Łodzi, a od 1949 do 1956 w PWST w Warszawie. Równocześnie w 1950-60 był wykładowcą historii teatru i techniki teatr. w Państw. Lic. Techniki Teatr. w Warszawie. W 1948-49 współpracował jako kustosz z Instytu­tem Teatrologicznym prowadzonym przez M. Ru­likowskiego w Warszawie. Od 1955 był pracowni­kiem naukowym Zakładu Historii i Teorii Teatru Państw. Instytutu Sztuki (od 1959 IS PAN) i po­został tu na etacie do 1961. W czerwcu 1962 ob­chodził w IS PAN jubileusz pięćdziesięciolecia pra­cy teatr. i naukowej. Od 1960 ciężko chorował; w 1965 przeniósł się z Radości, gdzie mieszkał po wojnie, do Schroniska Artystów Weteranów Scen Pol. w Skolimowie; ostatni rok życia spędził w domu opieki społecznej w Górze Kalwarii. Byt członkiem zasłużonym SPATiF-ZASP. Po wojnie pracował niezwykle intensywnie. Publi­kował książki, dziesiątki artykułów, przede wszy­stkim jednak gorączkowo pracował nad najwięk­szym dziełem swego życia - "Słownikiem biogra­ficznym teatru polskiego". Materiały do niego, prze­ważnie źródłowe, gromadzone już w okresie mię dzywojennym, owoc wieloletnich poszukiwań na te­renie całej Polski w najrozmaitszych, często dawno zniszczonych lub niedostępnych zbiorach, w formie olbrzymiej (liczącej ok. 6 tysięcy pozycji) kartoteki pracowników pol. sceny, znalazły się w 1955 w Państw. Instytucie Sztuki. Do ostatnich chwil życia D. uzupełniał życiorysy aktorów i blisko współpra­cował z Redakcją w IS PAN przygotowującą "Słow­nik" do wydania.

Był inicjatorem wielu prac i książek o aktorach i t. polskim. Jego ogromna wiedza, oraz życzliwość i bezinteresowna hojność w udzielaniu informacji i udostępnianiu zbiorów, była znana w całej Polsce; stał się, szczególnie po wojnie, niemal "instytucją informacyjną" dla wszystkich, którzy zajmowali się historią teatru. "Każdy kto interesował się teatrem i historią sceny znajdował u niego pomoc, a młodzi badacze - opiekę" - pisał E. Szwankowski. Sam był autorem ok. 270 publikacji dotyczących historii teatru; wśród nich można wyróżnić trzy główne nurty: historia teatru miast, biografie aktorskie (książki, artykuły w prasie, hasła w "Polskim słow­niku biograficznym") i dzieje scen. sztuk teatr. (pub­likacje gł. w prasie, programach teatr. i książkowych edycjach dramatów). Do najważniejszych pozycji z pierwszego nurtu należą: "Teatr w Lublinie i teatry w Lubelskiem" (1860-1880) (Lublin 1929) i "Teatr hetmański w Białymstoku w XVIII w". (Białystok 1938); z drugiego: "Kazimierz Kamiński" (współautor R. Górski; Warszawa 1956), "Adolfina Zimajer" (War­szawa 1960), oraz "Jaracz" (druk w: "Teatr" 1950 nr 8-10); z trzeciego: "Fredro na scenie" (współautor R. Górski; Warszawa 1963). Opracował i wydał pamiętniki S. Krzesińskiego pt. "Koleje życia, czyli Materiały do historii teatrów prowincjonalnych" (Warszawa 1957), a przy współpracy R. Górskiego dwa tomy "Wspomnień aktorów 1800-1925" (War­szawa 1963). Już po śmierci D., osiem trudno do­stępnych jego prac dotyczących t. pol. doby Oświe­cenia, wydano w książeczce pt. "Aktorowie w po­dróży" (Warszawa 1969).

Bibl.: Almanach 1968/69; Ciesielski: Teatr pol. w Gdańsku; Dąbrowski: Aktorowie (Wstęp Z. Raszewskiego); Forma­nowicz; Hist. filmu t. 1; Jego siła (il.); Konarska-Pabiniak: Repertuar; Kwaskowski; Małkowska: Teatr; Michalik: Dzie­je t. w Krakowie t. 5 cz. 1; Ordyńska s. 115, 117, 119; Papee: Dziesięć lat; Skwarczyńska: Trzy opracowania (il.); E. Sławińska: Życie kulturalno-literackie Grudziądza w la­tach 1918-1939, Warszawa 1981; Słownik biograficzny te­atru polskiego 1765-1965, Warszawa 1973 (Wstęp Z. Ra­szewskiego); Stokowa: Wyspiański; Straus: Bibliografia źró­deł; Trzechlecie T. N. w Toruniu (il.); E. Udalska: Teatro­logia w Polsce w latach 1918-1939, Warszawa 1977 (il.); Warnecki; Warszawska szkoła teatralna. Szkice i wspo­mnienia, Warszawa 1991; WEP; Kur. Warsz. 1929 nr 272, 1930 nr 244; Pam. Teatr. 1962 z. 1 - poświęcony S. Dą­browskiemu (W. Filler: Stanisław Dąbrowski. Szkic do portretu; B. Lasocka: Z archiwum Stanisława Dąbrowskie­go; il.), 1968 z. 3 s. 390, 394, 395, 1973 z. 3-4 s. 420, 1980 z. 2 (Z. Krajewska: Teatralia Stanisława Dąbrowskie­go); Prz. Humanistyczny 1970 nr 1 s. 132-135, 138 (R. Ta­borski); Rocz. Lub. 1970 s. 137-139 (M. Gawarecka); Teatr 1969 nr 5 (E. Szwankowski; il.); Życie Lit. 1962 nr 35; Życie Warsz. 1969 nr 11, 12; Afisze i programy, IS PAN, MTWarszawa; Akta (tu fot.), IS PAN; Akta (tu fot.), ZASP; Kułaga: T. Bagatela; Wosiek: Teatry objazdowe.

Ikon.: W. Bartoszewicz: Portret, rys., tusz, 1950 i D. w grupie siedmiu osób Komisji Egzaminacyjnej dla kandyda­tów na aktorów, rys., tusz, 1950, Szkicownik z lat 1947-1951 - Bibl. Raczyńskiego, repr. W. Bartoszewicz: Piórem i piórkiem "Ibisa", Poznań 1982 (okładka); Fot. - Arch. Dok. Mech., IS PAN, ZASP.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1900-1980 t.II, PWN Warszawa 1994

Zdjęcia


Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.