teatralna | filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Wanda Siemaszkowa

aktorka, nie żyje
ur. 1867-12-30, Lipowa
zm. 1947-08-06, Żarnowiec

Biografia

SIEMASZKOWA Wanda Felicja Katarzyna, z Sier­pińskich (30 XII 1867 Lipowa k. Kobrynia - 6 VIII 1947 Żarnowiec), aktorka, reżyser, dyr. teatru. Była córką Feliksa Sierpińskiego i Emilii z Prenierów, żo­ną-> Antoniego S. Uczyła się w gimn. w Łomży, skąd przeniosła się do Warszawy. Tu dopełniała wykształce­nia na pensji H. Czarneckiej i brała lekcje gry aktor­skiej u J. Kotarbińskiego. 8 X 1887 debiutowała pod nazwiskiem panieńskim w t. krak. w roli Helenki ("Dzi­wak"). W Krakowie pracowała przez sześć sez., z przer­wą od marca 1891 do sierpnia 1892. 3 VI 1888 wyszła w Krakowie za aktora A. Siemaszkę i odtąd występo­wała pod nazwiskiem męża. W 1893-94 była aktorką t. lwowskiego. Od początku grudnia 1894 powtórnie pra­cowała w t. krakowskim. W 1897 udała się do Warsza­wy i debiutowała w WTR: 20 XII jako Salomea ("Harde dusze"), a 22 XII Lucyna ("Ucieczka"). Nie została jednak zaangażowana i wróciła do Krakowa. Powtórnie de­biutowała w WTR w 1899: 8 V jako Klara ("Śluby pa­nieńskie"), 10 V Helena ("Przed ślubem") i 14 V Salomea ("Harde dusze"). Tym razem skutek był pomyślny: tylko do końca 1899 S. grała jeszcze w Krakowie, po czym przeniosła się do Warszawy, od stycznia 1900 zaangażo­wana do WTR. Niezadowolona z warunków pracy, w maju tego roku rozstała się jednak ze stolicą i wróciła do Krakowa, gdzie występowała do maja 1902. 27 V 1902 dała pożegnalne przedstawienie w Krakowie, powtórnie zaangażowana do WTR, gdzie pracowała tym razem przez dwa sezony. Na występy gościnne wyjeżdżała w tym okresie i do innych miast, m.in. do Lublina (marzec 1888), Poznania (marzec, kwiecień, maj 1890; luty 1898; grudzień 1899), Sosnowca (listo­pad, grudzień 1901; grudzień 1902; styczeń 1903), Lwowa (grudzień 1901), Łodzi (styczeń, luty 1902; sty­czeń 1903), Częstochowy (kwiecień 1902). 28 V 1904 dała pożegnalne przedstawienie w WTR i od­tąd przez dwa lata występowała tylko gościnnie: w t. łódz. (29 V- l VI 1904; 19 XI 1904 -1 I 1905), krak. T. Miejskim (4 - 15 VI 1904), krak. T. Ludowym (luty 1905), lwow. T. Miejskim (12 I - 6 V 1905), z zespołem łódz. w warsz. Filharmonii (lato 1905 i 1906). W 1905 utworzyła własny zespół, który od 18 X do grudnia tego roku działał początkowo pod dyr. S., potem pod dyr. S. i J. Puchniewskiego. Zespół ten występował m.in. w Mińsku Litewskim, Pińsku, Wilnie, Grodnie, Kow­nie, Brześciu Litewskim. Od 1 IX 1906 była ponownie aktorką t. lwow.; z zespołem tego t. występowała rów­nież w Wiedniu (1910) i Paryżu (1913). Nadto sama często wyjeżdżała na gościnne występy. W 1910 była na występach w Zagrzebiu. W 1914 odbyła wielkie tour­nee jako recytatorka (Wiedeń, Praga, Tabor, Berlin). W marcu 1911 występowała w Łodzi, w grudniu 1911 w objeździe z T. Artystycznym, od 11 IV do 11 V 1912 w T. im. Słowackiego w Krakowie, od 22 do 28 II 1913 w T. Polskim w Kijowie, 25 V i 15 VI 1914 w T. Pol­skim w Warszawie, od 20 V do 12 VI 1916 w T. im. Słowackiego w Krakowie.

W 1918-20 znowu należała do zespołu wędrownego, z którym występowała m.in. w pierwszej poł. 1919 w Czę­stochowie, Piotrkowie, Sosnowcu, Dąbrowie Górniczej, Płocku, Włocławku. Gościnnie grała w tym czasie w Łodzi (lipiec 1919; marzec, kwiecień 1920), Warszawie (październik 1919 w T. Letnim, listopad 1919 w Redu­cie), Lublinie (maj 1920). Jesienią 1920 objęła dyrekcję T. Miejskiego w Bydgoszczy i prowadziła ją przez dwa sezony. Potem znów występowała gościnnie: w Wilnie (październik, listopad, grudzień 1922; marzec 1923), w Warszawie (kwiecień 1923 w T. Polskim; listopad 1923 w T. Rozmaitości), Lwowie (luty, marzec 1924 w T. Małym). W 1924-26 na zaproszenie Polonii gościła w Stanach Zjednoczonych występując na "wieczorach artystyczno-deklamacyjnych"; w Chicago zorganizowa­ła wówczas własne "Studio". W lipcu 1926 występowała w T. Miejskim w Grudziądzu, potem w objeździe, m.in. w Toruniu, Bydgoszczy, Brześciu Litewskim. W maju i lipcu 1927 występowała gościnnie, w 1927-29 stale grała i reżyserowała w T. Miejskich we Lwowie. W sez. 1929/30 występowała w tyt. roli Mirli Efros: od 2 IX do 24 II z własnym zespołem w T. Elizeum w Warsza­wie, w 1929 i 1930 gościnnie w T. Miejskich w Wilnie, w listopadzie 1930 w Łucku. W sez. 1930/31 była dyr. T. Popularnego im. Bogusławskiego w Poznaniu, od września 1931 kierowała zrzeszeniem aktorów lwow. po ogólnopolskim strajku aktorów. Od stycznia 1932 do sierpnia 1935 była po raz trzeci aktorką t. lwow.; w tym czasie występowała jednak i w innych miastach: od 14 IV do 12 V, 24 i 28 VII 1934 oraz od 30 III do 22 IV 1935 gościnnie w T. im. Słowackiego w Krako­wie, w pierwszej poł. 1935 uczestniczyła w objeździe T. Ziemi Pomorskiej. Od jesieni 1935 do wybuchu II woj­ny świat. pracowała w katowickim T. Polskim wy­stępując z zespołem tego t. także w innych miejscowoś­ciach Śląska. W 1939-41 grała w Polskim T. Drama­tycznym we Lwowie. Po zajęciu Lwowa przez wojska niem. odsunęła się od t.; mieszkała wtedy w Wieliczce. Od października 1945 do 1947 przez dwa sez. była dyr. T. Ziemi Rzeszowskiej w Rzeszowie. Czterokrotnie obchodziła jubileusze: 12 V 1927 czterdziestolecia pracy artyst. w roli Rudomskiej ("Ponad śnieg") w T. Wielkim we Lwowie. Następnie: we Lwowie (1932), Krakowie (1934) i Katowicach (1939). Występowała w pol. fil­mach, m.in. "O czym się nie mówi", "Śmierć za życie" (1924). Była członkiem zasłużonym ZASP. Już w początkach swojej kariery w Krakowie zyskała przychylne przyjęcie. W rolach podlotków i naiwnych nie miała groźnych konkurentek. Oczarowała widownię urodą: kształtna, szczupła, z subtelnym profilem i pięk­ną głową, miała gruby warkocz spływający niemal do samych stóp, głos donośny o metalicznym brzmieniu; dzięki lekcjom J. Kotarbińskiego wcześnie i wszech­stronnie opanowała sztukę recytacji. W Krakowie wiele zawdzięczała przykładowi Antoniny Hoffmann, ra­dom A. Siemaszki i S. Koźmiana. Za pierwszego poby­tu w tym mieście grała m.in. Puka ("Sen nocy letniej"), Klarę ("Zemsta"), Krystynę Drohojowską ("Pan Woło­dyjowski"), Jessykę ("Kupiec wenecki"), Elizę ("Skąpiec"), Helenę ("Pan Damazy"), Helenę ("Grube ryby"), Agnieszkę ("Szkoła kobiet"). W zespole J. Gliksona jej talent nie mógł się jednak rozwinąć, a w 1893 spotkała ją nawet pierwsza klęska: nie zaangażowano jej do nowego te­atru. Półtoraroczny pobyt na scenie lwow. był swoistym zadośćuczynieniem; tutaj wyraźniej sprecyzował się rodzaj jej uzdolnień. Kiedy w 1894 wróciła do Krakowa, witano ją jako aktorkę niemal wybitną. Kolejni dyrek­torzy krak. dopomogli jej teraz w odnalezieniu właści­wej drogi. T. Pawlikowski pierwszy dostrzegł u S. dys­pozycje tragiczne i trafnie ją obsadzał. J. Kotarbiński wydatnie rozszerzył jej repertuar romantyczny i moder­nistyczny. Za obu dyrekcji grała także wiele ról nijakich, w komedyjkach i melodramatach, wywołując narzeka­nia krytyki na marnowanie swego talentu. Ale i w sztukach drugorzędnych miewała wielkie role, sięgające nieraz wyżyn tragizmu. Do wybitnych kreacji S. zali­czano wówczas Salomeę ("Harde dusze"), Nieznajomą ("Urzędowa żona"), Paolę ("Turniej"), Bertę ("Figurantka"), Lucynę ("Ucieczka"), Margrabinę ("Odrodzenie"), Janinę ("Czerwona toga"). Natomiast z siedmiu postaci szekspi­rowskich jedynie Julia ("Romeo i Julia") zyskała rozgłos, a Viola ("Wieczór Trzech Króli") - pochwały. W kome­diach Moliera występowała rzadko, choć doskonała była jako Eliza ("Skąpiec"). W obcym repertuarze daw­nym zdobyła też uznanie rolami Małgorzaty ("Faust"), Katarzyny ("Burza" A.N. Ostrowskiego), Doni Marii ("Ruy Blas"). Gorzej wiodło się jej w komediach A. Fredry (głośna polemika wokół Klary w "Ślubach panieńskich"), podobnie w utworach K. Zalewskiego czy M. Bałuc­kiego, nie lepiej w sześciu sztukach G. Zapolskiej, wy­jąwszy Annę ("Tamten"). Jej wygląd, temperament, styl, który już się wyraźnie zarysował, nie dawały się pogo­dzić z dawnymi konwencjami dram.., gasły w zetknięciu z kostiumem historycznym. Dlatego w utworach J. Sło­wackiego udawały jej się tylko te role, które mogła in­terpretować modernistycznie: Amelia ("Mazepa") i Judy­ta ("Ksiądz Marek"). Największym atutem S. było idealne współbrzmienie jej gry z nowymi tendencjami w twór­czości dramatycznej. Była pierwszą wybitną aktorką Młodej Polski; jej rywalki (S. Wysocka, I. Solska, M. Przybyłko-Potocka) dopiero dorastały. W cyklu ka­pitalnych ról zawarła cały program nowego aktorstwa, wyrażała przeżycia, ucieleśniała nastroje buntowniczego pokolenia. Jej "szalenice" obejmowały bodaj wszystkie typy postaci młodopolskich: ekstatyczną Julkę ("W sie­ci"), namiętną Młynarkę ("Zaczarowane koło"), Irenę ("Zło­te runo"), rozmaite sylwetki symboliczne, demoniczne czy patologiczne. Była pierwszą aktorką, która wybiła się w dziełach S. Wyspiańskiego, jako Maria ("Warsza­wianka") i Panna Młoda ("Wesele"). W Krakowie zapo­czątkowała również swoją galerię postaci ibsenowskich (popisowa rola tyt. w "Heddzie Gabler") występując także w dramatach G. Hauptmanna, H. Sudermanna, H. Heijermansa, G. d'Annunzia.

W początkach XX w. była u szczytu sławy, która jednak nie przyniosła spodziewanych owoców w WTR, gdzie nowe prądy docierały później, trafiając na oporny grunt. Mimo entuzjastycznych głosów młodej krytyki (m.in. S. Brzozowskiego) pierwsze półrocze 1900 spę­dziła w WTR niemal bezczynnie, za drugim nawrotem również kapryśnie i niezbyt często obsadzana. Grała wówczas m.in. Albinę ("Dramat Kaliny"), Olgę ("Dla szczęścia"), Julię ("Ostatnie spotkanie"). Skłócona z rywal­kami i dyrekcją, zaczęła prowadzić na poły koczowni­czy tryb życia, który jej z czasem wszedł w nawyk. Ponowną stabilizację przyniósł dopiero drugi pobyt we Lwowie (1906-18), gdzie L. Heller zapewnił S. stanowisko pierwszej aktorki. W ciągu tego okresu ani razu nie grała w błahej sztuce, natomiast z reguły otrzymywała pierwsze role w repertuarze klasycznym i modernistycznym. Powiększyła wtedy swój repertuar o tyt. role Lady Makbet i Balladyny, nadto Joanny ("Dziewica Orleańska"), Jewdochy ("Sędziowie"), Pallas ("Noc listopadowa"), Salome ("Uczta Herodiady"). Grała również nowe role w dramatach G. d'Annunzia, S. Przybyszewskiego czy J. Żuławskiego. Przede wszy­stkim jednak utrwaliła swą sławę "pierwszej ibsenistki polskiej" grając osiem nowych ról w utworach tego pisarza, m.in. Rebekę West ("Rosmersholm"), Norę ("No­ra"), Hildę Wangel ("Budowniczy Solness"), Agnieszkę ("Brand"). Wróciła także do roli Heleny Alving ("Upiory"), którą po raz pierwszy grała w Łodzi w 1904. W okresie dwudziestolecia międzywojennego początko­we sez. zmarnowała. W Bydgoszczy była pierwszym dyr. stałego t. pol. i zasłużyła się wystawiając mnóstwo dzieł pierwszej rangi, m.in. "Dziady", "Księdza Marka", "Wesele", liczne komedie Fredry. Nie wykazała jednak talentu kierowniczego, nie umiała pozyskać sobie pub­liczności. Jako aktorka dopiero w następnych latach otwarła nową fazę swojej twórczości, w rolach matek bohaterskich i patetycznych, jak np. Paulina Parisot ("Ziemia nieludzka"), Pani Cagle ("Słońce wschodzi"). Pod­czas trzeciego pobytu we Lwowie dorzuciła do nich kilka nowych kreacji, takich jak: Gospodyni ("Wesele"), Dziadówka ("Miłosierdzie"), Matka ("Niespodzianka"). Za dyr. W. Horzycy prócz matek tragicznych, jak np. Pani Tabret ("Święty płomień") grała także role komedio­we, m.in. Panią Dobrójską ("Śluby panieńskie"). W czasie wędrówek z lat trzydziestych chętnie występowała w tyt. roli w "Moralności pani Dulskiej". Po II wojnie świat. była jeszcze w Rzeszowie b. czynnym reżyserem i po raz ostatni wystąpiła tu w rolach dwóch sławnych ma­tek: jako Wdowa ("Balladyna") i Pani Tabret ("Święty płomień"). Na pamiątkę zasług S. dla tej sceny nazwano t. rzeszowski jej imieniem (1957). Była autorką szkicu "U progu moich wspomnień teatralnych" (druk. "Wspomnie­nia aktorów", Warszawa 1963).

Bibl.: Czterdzieści pięć lat pracy scenicznej i obywatelskiej Wandy Siemaszkowej (1887-1932), Lwów 1932 (il.); EdS VIII; K.E. [K. Estreicher]: Wanda Sierpińska, Kraków 1900 (odb. z Czasu); Grzymała-Siedlecki: Pawlikowski (il.); Hahn: Shakespeare w Polsce; Jubileusz 50-letniej pracy artystycznej Wan­dy Siemaszkowej, Katowice [1939; tu il.]; E. Krasiński: Wanda Siemaszkowa, Warszawa 1963 (bibl. w przypisach; 33 il.); Pajączkowski: Teatr lwow. (il.); Sobański: Teatr pol. na Śląsku (il.); Solski: Wspomnienia (il.); EMTA 1900 nr 3 (K. Estrei­cher; tu il.); Pam. teatr. 1967 z. 1 s. 18; Teatr 1947 nr 9 (arty­kuły S. Dąbrowskiego, K. Wroczyńskiego; także il.); Wiad. teatr. 1927 z. 18 (numer poświęcony S.).

Ikon.: S. Janowski: S. jako Anna (Tamten), akw., 1898 - MH Kraków; S. Wyspiański: S. jako Panna Młoda (Wesele), dwa pastele, 1901 -MNKraków (en face), Muzeum Górnośląskie Bytom (profil); K. Stabrowski: S. jako Hilda West (Mocarz), olej, 1904, repr. barwna Malarstwo polskie 1.1, Warszawa 1908 s. 25; W. Dunin-Marcinkiewicz: S. jako Mirla Efros, akw., 1932 -MTWarszawa; B. Barbacki: Portret, olej, 1934 - Muzeum Nowy Sącz; F. Długosz: Portret, olej, 1944 - MT Warszawa; W. Dunin-Marcinkiewicz: Portret,olej, repr. fot. - zb. rodziny malarza; J. Stabrowska: S., gips, 1909, repr. Świat 1909 nr 50; NN: S., medal, brąz, 1964-MTWarszawa; S. Fabijański: Portret (tbl. Grupa artystek teatru krakowskiego), rys., 1893 - MTWarszawa; A. Kamieński: S. jako Janina (Cień), rys., 1903 - MTWarszawa; K. Sichulski: Portret, ka-ryk., rys., ok. 1917, repr. K. Sichulski: Karykatury współczes­ne, Kraków [b.r.]; J.P. Janowski: Portret, rys., 1945 - SPATiF. Fot. pryw. i w rolach - Bibl. Nar. (Zakład Grafiki), IS PAN, MHKraków, MTWarszawa, SPATiF.

Film.: 1938 - Za zasłoną.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1765-1965, PWN Warszawa 1973

Zdjęcia


Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.