teatralna | filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Ada Sari

nie żyje
ur. 1886-06-29, Wadowice
zm. 1968-07-12, Ciechocinek

Biografia

SARI Ada, także Adela, właśc. Jadwiga Leontyna Scheuer, Schayer, Szayer, Szajer (29 VI 1886 Wa­dowice - 12 VII 1968 Ciechocinek), śpiewaczka. Była córką adwokata Edwarda Szayera (do 1889 Scheuera) i Franciszki z Chybińskich. Dzieciństwo spędziła w Starym Sączu. Uczyła się w gimn. w Cieszynie, potem na pensji sióstr Bożej Miłości w Krakowie, gdzie miała zajęcia muz. i zaczęła kształ­cić głos. W 1905-07 uczyła się śpiewu w Wiedniu, w studiu hrabiny Pizzamano i w maju 1906 lub 1907 wystąpiła na koncercie galowym w tyt. roli w "Lalce" E. Audrana, uzyskując pierwszą pochlebną recenzję w wiedeńskiej prasie. W 1907-09 studio­wała śpiew u A. Rupnicka w Mediolanie. Debiu­towała w maju 1909 w rzymskim Teatro Nazionale jako Małgorzata w "Fauście", recenzenci zwrócili uwagę na jej świeży, miły głos i swobodę sceniczną. W sez. 1909/10 śpiewała nadal w Rzymie (Nedda w "Pajacach"), a także w Teatro San Carlo w Neapolu i w Aleksandrii (m.in. partię Santuzzy w "Rycersko­ści wieśniaczej" pod batutą kompozytora); w sez. 1910/11 w Teatro dal Verme w Mediolanie (m.in. partie Matyldy w "Wilhelmie Tellu" i Elzy w "Lohengrinie") i w wielu miastach wł., jak Triest, Bolonia, Piacenza, Florencja, Werona, Wenecja, Genua, a także w Madrycie i Lizbonie; w sez. 1911/12 śpie­wała m.in. we Florencji w Teatro Politeama Fiorentino (Gildę w "Rigoletcie") i w Brescii (Julię w "Romeo i Julii" Ch. Gounoda). W 1912 przyjechała do Polski; występowała w Krakowie: 4, 6, 7 II na koncertach operowych, 12 VIII z Chórem Aka­demickim z okazji VIII Kongresu Esperantystów. Od stycznia do maja 1914 z grupą wł. artystów, z M. Battistinim na czele, występowała w Rosji (Petersburg, Kijów, Moskwa, Odessa). Po raz pier­wszy śpiewała na scenach pol.: 28 IV 1914 w T. Wielkim w Warszawie (Gilda w "Rigoletcie"), 7, 10, 28, 30 V i 2 VI w T. Miejskim we Lwowie, a 21-23 VII t.r. z operą lwow. w Krakowie. Następnie odbyła tournee po całych Włoszech z zespołem doborowych solistów; śpiewała Rozynę ("Cyrulik se­wilski"). Wybuch I wojny świat. zastał ją w We­necji; jako poddana austr. musiała opuścić Włochy. W 1915 przyjechała do Wiednia, a nast. do kraju. W 1916 śpiewała partie Olimpii, Giulietty i Antonii ("Opowieści Hoffmanna") w Stanisławowie (8 IV) i t.r. występowała z zespołem opery lwow. w Kra­kowie (22, 23 i 25 VII); w sez. 1916/17 wystę­powała gościnnie w T. Miejskim we Lwowie, je­sienią 1917 w T. Wielkim w Warszawie (Kon­stancja w "Uprowadzeniu z seraju", Rozyna w "Cy­ruliku sewilskim"), w marcu 1919 koncertowała w Krakowie.

Po powrocie do Włoch w 1919, nastąpiło dziesięć najświetniejszych lat w jej karierze; rosła ilość wy­stępów w Lizbonie, Paryżu, Londynie. Na pocz. 1922 śpiewała w Barcelonie, Madrycie, Neapolu, Wenecji. Jesienią 1922 odniosła wielki sukces w partii Rozyny w Teatro Carcano w Mediolanie - zaproponowano jej wtedy występy w La Scali. Na przeł. 1922 i 1923 była w Lizbonie, wiosną 1923 w Londynie i Paryżu. W Teatro alla Scala w Me­diolanie wystąpiła 12 V 1923 w partii Królowej Nocy w "Czarodziejskim flecie" pod batutą A. Toscaniniego. Jesienią 1923 koncertowała w Anglii, Szkocji i Irlandii, w 1924 w Monachium, Berlinie, Hamburgu i Norymberdze, wiosną 1925 w Norwe­gii. Latem 1925 z grupą wł. solistów z Teatro alla Scala wyjechała do Ameryki Południowej; śpiewała Gildę, Violettę w "Traviacie" w Boliwii (La Paz) i Rozynę w Argentynie (Tucuman); sama S. śpiewała ponadto w T. Colon w Buenos Aires. W 1926 występowała w Paryżu, Budapeszcie, Sztokholmie, w 1927 m.in. w Pradze i ponownie w Paryżu (Concerts Colonne i Lamoureux). W marcu 1928, po występach w Pradze, wyjechała do Nowego Jorku i dała recital w Carnegie Hall, zimą 1928-29 wy­stępowała ponownie w Nowym Jorku, a także w Chicago, Detroit, Michigan, Buffalo, Cleveland, Waszyngtonie, Filadelfii i in. miastach USA, a także Kanady. Rok 1929 przyniósł występy w Berlinie, Sztokholmie, Uppsali, 1930 tournee po Czechosło­wacji i Bałkanach (Praga, Bratysława, Brno, Za­grzeb, Belgrad, Sofia, Konstantynopol, Ateny), a potem występy w Niemczech, Holandii i Szwajcarii. W 1931 zimą odbyła tournee po Skandynawii, Wę­grzech, Bułgarii i Jugosławii, a wiosną uczestniczyła w Monte Carlo w wydarzeniu muz., jakim było wykonanie "Szeherezady" M. Rimskiego-Korsakowa, w transkrypcji operowej; śpiewała w niej partię tytułową. W 1931 wróciła do kraju i zamieszkała w Krakowie.

W okresie 1919-31 często przyjeżdżała do Polski i występowała gościnnie w wielu pol. miastach; w Krakowie: m.in. 31 X 1921 na otwarcie sez. ope­rowego, z zespołem opery lwow. (lato 1924), w przedstawieniach Krak. Tow. Operowego (jesień 1926), z zespołem operowym T. Polskiego z Ka­towic (lipiec 1927), z operą lwów. (marzec, sierpień 1930) i na koncertach (styczeń i marzec 1926, czerwiec 1928, koniec 1929). W Warszawie: w T. Wielkim (kwiecień, maj 1924; czerwiec 1928 i 1929; 21, 23, 25 III i 18, 23 V 1930; 19, 21 II 1931) i na koncertach (pocz. 1926, 20 V 1927). W T. Wielkim we Lwowie (przeł. 1925/26, wrzesień 1928 i 1929, marzec i czerwiec 1930, maj 1931); w T. Wielkim w Poznaniu (23, 25 IX 1926; 4 IV 1927; 25, 29 V 1930; 7, 8 II, 31 V, 4 VI 1931); w Katowicach, w zespole operowym T. Polskiego (w sez. 1926/27, 1927/28, 1929/30); w Łodzi koncer­towała 20 V 1927, w końcu 1929 i pocz. 1931; w lipcu 1926 z Krak. Chórem Akademickim śpie­wała w rodzinnym Starym Sączu. We wrześniu 1931 otworzyła sez. reaktywowanej opery Krak. Tow. Operowego; śpiewała partie Gildy, Rozyny, a w grudniu Łucji ("Łucja z Lammermooru"). Współpracowała z tym zespołem do końca sez. 1933/34; wystąpiła w siedemdziesięciu trzech spektaklach, śpiewała czołowe partie w siedemnastu prem., m.in. Norinę ("Don Pasquale"), Małgorzatę ("Faust"), tyt. w "Lakme", potrójną partię w "Opowieś­ciach Hoffmanna", Mimi ("Cyganeria"), Elżbietę ("Tannhauser"). Nadal koncertowała za granicą; w końcu 1931 była w Szwecjii, Norwegii i Czechosłowacji, w 1932 w Jugosławii i na Węgrzech, 1933 w Monachium, gdzie inaugurowała cykl mistrzowski "Weltberuhmte". W kraju występowała gościnnie w T. Wielkim w Warszawie (21 II 1932), w Poznaniu (1932; 7, 10 V i 6, 8 XII 1933), w Katowicach i Cieszynie (pocz. 1934), Bydgoszczy (16 III 1934). Od jesieni 1934 mieszkała w Warszawie; w sez. 1934/35 i 1935/36 często śpiewała w T. Wielkim najsłynniejsze swoje partie operowe (Gilda, Małgo­rzata, Lakme), a nawet wystąpiła w operetce (Liza w "Krainie uśmiechu", 3 III i 4 IV 1935). We wrześ­niu 1936 i w styczniu 1937 miała cykl występów w operze lwow. ("Faust", "Opowieści Hoffmanna", "Cy­rulik sewilski", "Dama pikowa"), potem występowała we Włoszech. Około 1938 zaczęła udzielać lekcji śpiewu. W styczniu i lutym 1939 występowała we Lwowie; każdego roku parokrotnie śpiewała w Kra­kowie.

W latach okupacji niem. prowadziła w Warszawie konspiracyjne studio operowe. W Krakowie śpie­wała partię Rozyny w kilku spektaklach "Cyrulika sewilskiego" (prem. 22 V 1941; wznowienie 4 II 1942), wystawionych na scenie Starego T. za apro­batą okupanta. Po powstaniu warsz. była w obozie w Pruszkowie, nast. przedostała się do Krakowa. Po wojnie występowała w Operze Dolnośląskiej we Wrocławiu ("Rigoletto", 3-5 V 1946) i Operze Tow. Przyjaciół Opery w Krakowie ("Cyrulik sewilski", 1946); do 1947 brała udział w koncertach. W 1945-47 była pedagogiem w PWSM w Krakowie; od 1947 w PWSM w Warszawie (tu uzyskała tytuł prof.); współpracowała też z Państw. Średnią Szkołą Muzyczną nr 1. Dnia 7 XII 1957 w Operze warsz. obchodziła jubileusz pięćdziesięciolecia pracy artystystycznej. Od 1 III 1958 do 4 X 1959 była korepetytorem solistów w Operze warszawskiej. W 1962, od kwietnia do września, przebywała w USA na zaproszenie towarzystwa The Ring of Schools Art w Kalifornii; w Petaluma pod San Francisco pomagała w organizowaniu wydziału wokalnego. Dnia 6 VI 1966 obchodziła w warsz. T. Wielkim jubileusz osiemdziesięciolecia urodzin i sześćdziesięciolecia pracy artystycznej. Na pocz. 1968 prze­szła zawał serca, zmarła podczas kuracji w Cie­chocinku.

Nazywano ją "królową koloratury", porównywano z legendarnymi śpiewaczkami przeszłej epoki, jak A. Patti i M. Malibran. Jej sopranowy głos fascy­nował: "pełny w brzmieniu, soczysty, posiada swą zdecydowaną, szlachetną barwę, niesie w przestrzeni z precyzją i mocą"; "koloratura należy do fenome­nalnych z natury, a jest rozwinięta wszechstronnie w technice do ostatecznych granic sprawności. Stac­cata łatwe, lekkie, szybkie, migają przed słuchacza­mi jak błyskawice" (A. Dobrowolski). B. Kaczyński określił ten głos jako "duży, typu lirico-spinto, o niewiarygodnej łatwości technicznej oraz pewnym i tak rzadko spotykanym u dramatycznych koloratur il sopracutto Fa, które artystka miała okazję de­monstrować w "Cyruliku sewilskim". Niewysoka i pulchna, z uśmiechem pełnym dziew­częcego wdzięku, nie miała najlepszych warunków scenicznych. Zeszczuplała w 1928 po powrocie z Ameryki, nosiła się wtedy wytwornie i wyglądała atrakcyjnie. Miała w swym repertuarze ponad trzy­dzieści partii, zarówno lirycznych, jak i wymaga­jących pewnej dozy dramatyzmu, np. Małgorzatę ("Faust"), Santuzzę ("Rycerskość wieśniacza"), Violettę ("Traviata"). Światową sławę przyniosły jej partie koloraturowe, z których najczęściej i najdłużej śpie­wała dwie: Gildę ("Rigoletto") i Rozynę ("Cyrulik se­wilski"). Różnorodny repertuar wykonywała jedynie w swym pierwszym okresie wł. (1909-13) i w Krakowie (1931-34), na ogół zaś występowała w kilku tylko partiach (oprócz wspomnianych wyżej, w "Łucji z Lammermooru" i "Lakme"). Dłużej, choć nie na stałe, związana była ze scenami operowymi Krakowa i Warszawy. Całą jej karierę wypełniały występy gościnne, toteż interpretowane przez nią partie nie miały charakteru teatr. ról, ale stawały się pokazem wokalnego mistrzostwa słynnej prima-donny. M. Gliński stwierdzał wręcz, że "walory czysto wokalne tej artystki znacznie przewyższają jej kwalifikacje sceniczne", a W. Szeliga po jej występie w "Marcie" zauważył: "gorzej było z grą aktorską", "akcenty minoderii przez p. Sari stoso­wane nie wywierały wrażenia miłego". Bardzo czę­sto występowała na koncertach i po nich miała najlepsze rec.; w programach zamieszczała zawsze dużo pieśni polskich.

Była doskonałym pedagogiem, wykształciła ponad sto śpiewaczek i śpiewaków, wśród nich wielu wy­bitnych. Aktywnie działała w Stowarzyszeniu Pol. Artystów Muzyków, założyła Koło Seniorów SPAM. Jej imię nosi konkurs wokalny odbywający się w Starym Sączu.

Bibl.: Almanach 1967/68; Formanowicz; C. Gatti: II teatro alla Scala 1778-1963, Milano 1964; Jasiński: Na prze­łomie; Jasiński: Koniec epoki; B. Kaczyński: Dzikie orchidee, Warszawa 1984 s. 94-110 (il.); Kański: Mistrzo­wie (il.); Korolewicz-Waydowa (il.); Kraków muz. 1918- 39 (il.); S. Lachowicz: Muzyka w okupowanym Krakowie, Kraków 1988; La musica. Dizionario II, Torino 1971; Łoza: Czy wiesz; Opera Wrocł. 1945-70 s. 26; W. Panek: Kariery i legendy, Warszawa 1984; Polacy w historii i kulturze krajów Europy Zachodniej. Słownik biograficzny, Poznań 1981; Riemann; H. Seeger: Opern Lexikon, Berlin 1978; Sempoliński: Wielcy artyści; SMP; Sobański: Teatr Pol. na Śląsku; Świtała; WEP (il.); J. Życzkowski: Gaudeamus igitur, Kraków 1977; Dz. Kij. 1914 nr 47; Dz. Peters. 1914 nr 1106, 1113 (il.), 1124 (il.), 1129, 1138, 1159, 1163, 1177 (il.), 1197, 1204; Express Wiecz. 1966 nr 30; Kur. Stan. 1916 nr 1552; Kur. Warsz. 1914 nr 117, 1917 nr 243 (A. Dobrowolski), 1921 nr 149, 1924 nr 122, 355, 1925 nr 341, 1928 nr 22, 39, 133, 160, 263, 1929 nr 232, 1930 nr 80, 81, 94, 134, 155, 1931 nr 49, 1932 nr 52, 1934 nr 300, 1935 nr 87, 88, 1936 nr 264, 1937 nr 26, 29, 1938 nr 4, 1939 nr 34, 63; Muzyka 1925 nr 4-5,1926 nr 2, 3, 6, 11-12, 1927 nr 5, 6 (M. Gliński), 1928 nr 3, 6, 10, 11, 12, 1929 nr 1, 3, 4, 1930 nr 1, 3, 4, 1931 nr 2, 3, 4-6, 11-12, 1932 nr 1-2, 3-4; Prz. Teatr, i Kinematogr. 1921 nr 33, 1922 nr 8; Ruch Muz. 1968 nr 16 (il), 1973 nr 13, 21 (B. Kaczyński), 24; Scena i Szt. 1909 nr 5; Śpiewak 1929 nr 4, 1937 nr 12; Teatr 1968 nr 16 (I. Kellner); Warszawski Dziennik Narodowy 1935 nr 173 (W. Szeliga); Życie Warsz. 1966 nr 30 (il); Afisze, IS PAN; Akta, SPAM; Akta, T. Wielki Warszawa (tu imię Adela); Korespondencja S. w posiadaniu B. Kaczyń­skiego; Prosnak: T. Wielki; Teczka osobowa S., MTWarszawa (sygn. D. 588 III).

Ikon.: NN: Portret - postać Muzy z lirą, kamień, ok. 1958, repr. Świat 1968 nr 30; B. Rychter-Janowska: Portret, pastel, 1909 - MTWarszawa; NN: S. jako Rozy na (Cyrulik sewilski), olej, 1945 - MTWarszawa; NN: Portret, karyk. - zb. B. Kaczyńskiego Warszawa, repr. Express Wiecz. 1977 nr 5; J. Łupina: Portret, karyk., rys., tusz, przed 1983 - własność autora Warszawa; Fot. - Arch. Dok. Mech., MTWarszawa.

Film.: Materiały - Archiwum TVWarszawa.

Nagrania: Arie, pieśni - Arch. Dok. Mech., MTWarszawa, Pol. Nagrania, Red. Dok. Inf. PR.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1900-1980 t.II, PWN Warszawa 1994

Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.