teatralna |  filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Eugeniusz Poreda

nie żyje
ur. 1905-09-13, Warszawa
zm. 1972-06-17, Warszawa

Biografia

POREDA Eugeniusz Jan (13 IX 1905 Warszawa - 17 VI 1972 Warszawa), aktor, reżyser, scenograf, dyrektor teatru. Był synem Jana P., szewca, i Natalii z Rostkowskich, bratem śpiewaka Kazimierza P., mężem aktorki Hanny Bielskiej (ślub w 1948). Ukoń­czył warsz. gimn. W. Górskiego (był tam uczniem m.in. J. Cierniaka, z którym później ściśle współ­pracował) i wstąpił do Instytutu Reduty (1923-24). W sez. 1924/25 należał do zespołu T. im. Bogu­sławskiego kierowanego przez L. Schillera, a w nast. sez. był tam angażowany do poszczególnych ról. W sez. 1926/27 występował w Płocku w zespole M. Gołogowskiego i K. Wojciechowskiego, w 1927 grał sporadycznie w T. Polskim w Warszawie, tj sez. 1928/29 był w T. Polskim w Katowicach. W 1929-32 związał się z warsz. T. Ateneum, w którym był aktorem, reżyserem i scenografem. Równocześnie współorganizował Centralną Scenę Robotniczą TUR (kierował nią od 1931) oraz amat. Dzielnicowe Sceny Robotnicze, w repertuarze których znajdowały się insc. poezji W. Broniewskiego, S.R. Dobrowolskiego, A. Maliszewskiego, E. Szymańskiego. W 1932 złożył w Min. Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego memoriał w sprawie konieczności powołania robotniczego "teatru ruchomego". W 1932-33 współpracował z I. Solską w jej T. im. Żeromskiego. W 1933 przygotował w Spale, z okazji dożynek, wielkie widowisko plenerowe z młodzieżą wiciową ze wsi Glinnik; na kursie dla nauczycieli w Brześciu nad Bugiem wystawił "Dziady"; w Wejherowie (również na kursie nauczycielskim) zrealizował widowisko "Gody weselne", w Kralowej Woli, a nast. w warsz. Pomarańczami wystawił "Pieśń o życiu i chlebie" (z okazji I Zjazdu Polaków z zagranicy). W sez. 1933/34 był w zespole T. Narodowego w Toruniu, od września do grudnia 1933 pełnił tam funkcję głównego reżysera. We wrześniu 1934 wrócił do Warszawy, w T. Reduta wystawił własny utwór "Betlejki" i reżyserował przedstawienie dla dzieci "Cud na Powiślu". W sez. 1934/35 prowadził T. Comoedia przy ul. Karowej 18. Teatr borykał się z dużymi trudnościami finansowymi i kiedy właściciel sali zażądał wygórowanego czynszu gwarancyjnego, cały zespół z P. na czele rozpoczął strajk okupacyjny, który trwał sześć dni (14-20 IV 1935). Strajk przyniósł zespołowi duży rozgłos i niewielką dotację, która na krótko przedłużyła jego działalność - do 30 VII 1935. Jesienią 1935 P. grał i reżyserował w T. Ateneum. W lecie 1936 został mianowany dyr. Stołecznego T. Powszech­nego i prowadził go do wybuchu wojny. Teatr miał stałą siedzibę najpierw przy ul. Hipotecznej 2 (w salce przy dawnym T. im. Bogusławskiego), nast, w Domu Żołnierza Pol. na Pradze i realizował ideę ruchomego teatru przedmieść. Miał stałe sale na Woli, Mokotowie, Powiślu, Pradze i Powązkach, w których grał w określone dni tygodnia; docierał jeszcze do czterdziestu trzech sal na Bródnie, Pelcowiźnie, Targówku, Bielanach, Kole, Ursynowie, Żoliborzu, Ochocie, Okęciu. W 1939 około pięć­dziesiąt sal było obsługiwanych przez trzy zespoły. Sam P. nie ograniczał się do pracy w swoim teatrze; w 1938 w warsz. T. Wielkim reżyserował "Harna­siów"; przygotowywał też widowiska plenerowe, np. "Przekupka warszawska", czy "O roku ów" - z okazji rocznicy odzyskania niepodległości. W 1939 brali udział w obronie Warszawy, dostał się do niewoli, z której udało mu się zbiec. W okresie okupacji niem. był robotnikiem, nast. urzędnikiem Zarządu Miejskiego w Warszawie. Należał do AK, był ko­mendantem organizacji "Wawer" dla obwodu Stare Miasto. Prowadził też konspiracyjną działalność świetlicowo-teatr. oraz wzorcowy teatrzyk kukiełkowy o repertuarze publicystyczno-satyrycznym, zorganizowany przez komórkę teatr. Biura Informa­cji i Propagandy Okręgu Warsz. AK. Przygotowy­wał też akcję "Winkelried"; miała to być insc. IV sceny III a. "Kordiana" w katakumbach pod Katedrą św. Jana (w górnym kościele miało się w tym czasie odbywać nabożeństwo wieczorne). W listo­padzie 1942 na skutek aresztowań w organizacji "Wawra", akcja została zawieszona. W czasie oku­pacji niem. P. działał pod pseud.: Mateusz, Dąbro­wa, Miłek. Dnia 1 VI 1945 został powołany na stanowisko dyr. Miejskich T. Dramatycznych w Warszawie, objął je 7 VII 1945 i sprawował tę funkcję do końca sez. 1948/49. W skład tego kom­binatu teatr, wchodziły: T. Powszechny, Mały, Roz­maitości, Comoedia, Jaskółka, Scena Muzyczno-Operowa i Estrada Poetycka. Mimo ogromu pracy orga­nizacyjnej przy odbudowie życia teatr. Warszawy, P. zajmował się też reżyserią i scenografią. W 1949 został odwołany z dyrekcji, a Miejskie T. Drama­tyczne, mimo jego protestów, rozwiązane przez MKiS. Wyjechał z Warszawy i objął dyrekcję T. Miejskich (od 1 XII 1949 pn. T. Dramatyczne) w Częstochowie (sez. 1949/50-1950/51); zorganizował tam, obok scen Dużej i Kameralnej, trzecią: T. Powszechny, który prowadził działalność objazdo­wą. Przygotował też widowisko plenerowe "Sześć­dziesiąt lat walki klasy robotniczej o wolność i demokrację". W 1951 wrócił do Warszawy i przez pierwszą poł. sez. 1951/52 był kier. artyst. T. No­wego. W 1953-54 był dyr. warsz. oddziału AR-TOS-u; w sez. 1954/55 kier. artyst. T. im. Węgierki w Białymstoku, gdzie również zorganizował objaz­dową scenę pn. T. Powszechny. W 1956-58 pra­cował jako inspektor do spraw teatru w MKiS. Zaczął wówczas uruchamiać przy woj. Estradach objazdowe T. Powszechne: w Gdańsku, Szczecinie, Katowicach. Krótko (od 1 IV do 30 VI 1959) był dyr. T. Popularnego w Grudziądzu. W tym okresie niekiedy reżyserował gościnnie, m.in. w 1957 w T. Powszechnym Woj. Gdańskiego ("Mąż i żona", "Zem­sta"), 1960 w Operetce Śląskiej w Gliwicach ("Nowy Don Kiszot"), w warsz. T. Sensacji ("Pułapka na myszy"), w 1963 w Gdańskim Studiu Rapsodycznym ("Odyseja"). W 1960, gdy zlikwidowano działalność teatr. w Estradach, został zaangażowany przez E. Axera do warsz. T. Współczesnego i pozostał w tym zespole do końca życia. Występował rzadko (chorował na serce); w ciągu dwunastu lat zagrał osiem ról, takich jak: Dogsborough junior ("Kariera Artura Ui"), Baretzki ("Dochodzenie"), Ojciec ("Dwa teatry"), Józef ("Po górach, po chmurach"), Mąż Ma­ryny ("Potęga ciemności").

We wspomnieniach współpracowników pozostał ja­ko "wysoki, bardzo jasny blondyn o gorejących oczach, zjednujący sobie łatwo ludzi". "Duży talent aktorski, głos dźwięczny, wielka muzykalność, co przy jego wybitnych zdolnościach plastyka i sugestywności w przekazywaniu swych koncepcji arty­stycznych stwarzało utalentowanego reżysera. Wro­dzone zdolności organizacyjne i szybkość decyzji pozwoliły mu w trudnych warunkach na pracę te­atralną o szerokim zasięgu" (J. Błock). "Fascynująca indywidualność i wszechstronny talent. Potrafił wszy­stko. Malował, rzeźbił, śpiewał (b. piękny tenor), tańczył, reżyserował, inscenizował, projektował de­koracje i kostiumy" (J. Koecher).

W początkach działalności grał nieduże role, takie jak: Dworzanin IV ("Jak wam się podoba"), Marchand ("Napoleon w szlafroku"), Informator ("Wyzwolenie"), Symulant ("Przygody dzielnego wojaka Szwejka"), To­masz Biegunka ("Chory z urojenia"), Truffaldino ("Turandot"), Murarz I ("Zemsta"), Fikalski ("Dom otwarty"), Pan Emil ("Szkoła obłudy"). W latach trzydziestych poświęcił się realizacji swej idei teatru społecznego i rewolucyjnego, docierającego do najszerszych, naj­uboższych, najdalszych od kultury środowisk. Była to współpraca z T. Ateneum Jaracza, a także wy­stawione przez P. pełne rozmachu, wielkie wido­wiska plenerowe, oglądane nieraz przez parę tysięcy widzów, i ubogie w środki spektakle tworzone przez grupkę entuzjastów w przygodnych salach. Tu su­rowe warunki i wpływ lewicowej awangardy spra­wiły, że w swoich realizacjach doszedł szybko "do nowoczesnej, skrótowej formy odznaczającej się zmysłem kompozycji plastycznej"; np. w spektaklu "Daniel" przygotowanym z zespołem T. im. Żerom­skiego "inscenizacja Poredy stała się bodaj pierwszą u nas manifestacją teatru en rond, niezwykle po­mysłowo - jak na tamte czasy - zaproponowaną, co jednak nie zyskało wówczas uznania" (S. Mar-czak-Oborski). W sez. 1934/35 T. Comoedia przed­stawił repertuar oddający dobrze jego wizję teatru zaangażowanego społecznie. Po prem. "Uciekła mi przepióreczka" Boy napisał: "przedstawienie jakże byłoby po myśli Żeromskiego. Zebrała się garść ludzi młodych, odważnych, zaimprowizowali sobie teatr, wzięli sztukę szlachetną, trudną - i zagrali bardzo dobrze". Na tej scenie P. przedstawił de­biuty: S. Młodożeńca "Herod" i L. Kruczkowskiego "Kordian i cham" - to przedstawienie miało duże powodzenie u publiczności i silny odzew w prasie, uznanie zyskał P. jako reżyser i aktor (grał dwie role - Derkacza i Mochnackiego). Następne prem. to "Rekruci" i "Bohater naszych czasów" ("Daubmann"). Ostatnim spektaklem Comoedii było plenerowe przed­stawienie "Lilii Wenedy" w Spale (lato 1935). Dyrekcję "wypadowego" Stołecznego T. Powszechnego objął po I. Gallu, a rozmach jaki nadał tej działalności, świadczył o jego talencie organizacyj­nym. Teatr ten występował wszędzie: w zajezdniach tramwajowych i salach szkolnych, w barakach dla bezrobotnych, więzieniach i w zakładzie dla ocie­mniałych w Laskach, i co ważne, potrafił stworzyć własną publiczność: "na Powązkach - biedota ro­botnicza i bezrobotni, trochę rodzin podoficerskich i trochę inteligencji z kolonii nauczycielskiej; na Pradze - publiczność małomieszczańska, sklepika­rze, rzemieślnicy; na Marymoncie - arystokracja robotnicza, tramwajarze stateczni i krytyczni; na Narbutta - służące i drobna inteligencja" - pisano w 1938 w "Wiadomościach Literackich". Nie za­kładał jednak złego gustu tej widowni, przeciwnie, repertuar był ambitny i wartościowy, przeważała klasyka pol. (np. "Wesele", "Zemsta", "Śluby panieńskie", "Moralność pani Dulskiej", "Panna Maliczewska", "Dom otwarty"), z obcej grano takie sztuki, jak: "Lekarz mimo woli", "Szelmostwa Skapena", "Intryga i miłość", były też widowiska o charakterze ludowym ("Trój­ka hultajska", "Podróż po Warszawie", "Okrężne", "We­sele na Kurpiach") i obrzędowym ("Pastorałka", "Wiel­kanoc", "Betlejki"). "Teatr Powszechny był pierwszą, dłużej działającą sceną dla przedmieść Warszawy, wypraną ze szmiry, a także pierwszą, która zyskała tak szeroki teren działania i rezonans u widzów" (S. Marczak-Oborski).

Po wojnie, organizacyjny i społecznikowski talent P. wykorzystywany był tylko w pierwszych latach, kiedy organizował i odbudowywał warsz. teatry. Potem na przeszkodzie stanęły mu bariery polity­czne (został usunięty z PZPR, rehabilitowano go w 1957) i biurokratyczne. Mimo to uparcie tworzył objazdowe T. Powszechne, choć żaden z nich nie był trwały. S. Marczak-Oborski napisał o P.: "uczeń Cierniaka, Osterwy, Schillera i Jaracza. Wszech­stronnie uzdolniony, zajmował się dyrektorowaniem,

aktorstwem, reżyserią, scenografią, pisał scenariusze widowisk. Może to rozstrzelenie zainteresowań spra­wiło, że w żadnej z tych dziedzin nie osiągnął wyników na miarę swoich mistrzów". Był też pe­dagogiem - wykładał na kursach nauczycielskich oraz opracowywał i wydawał materiały insceniza­cyjne dla t. amat. i szkolnych.

Bibl.: Almanach 1971/72; Fik: 35 sezonów; Konarska-Pabiniak: Repertuar; Krasiński: Teatr Jaracza; Krasiński: Wara sceny; Kwaskowski; Lorentowicz: T. Polski; Marczak-Obor­ski: Teatr czasu wojny; Marczak-Oborski: Teatr 1918-39 (stąd cyt. i opinia Boya); Marczak-Oborski: Życie teatr. 1944-64; Nawrat: Repertuar; PSB t. 27 (T. Stankiewicz); Simon: Spis przedstawień Reduty; Słonimski: Gwałt; Sol­ska: Pamiętnik; Szczepkowska: 20 lat t. na Wybrzeżu; Szczublewski: Artyści i urzędnicy; Wodnarowie; Kierunki 1975 nr 3 (il.); Kur. Pol. 1979 nr 195 (J. Błock; il.); Kur. Warsz. 1929 nr 311, 332, 1930 nr 43, 79, 105, 235, 1931 nr 61, 1932 nr 133, 337, 1933 nr 79, 303, 1934 nr 356. 1935 nr 5, 22, 68, 123, 165, 1936 nr 271, 318, 1937 nr I 256, 1939 nr 254; Pam. Teatr. 1962 z. 2 s. 188 (B. Frankowska); Scena i Widownia Warsz. 1948 nr 5 (il.); Sł. Powsz. 1972 nr 154 (il.), 1985 nr 175; Teatr 1972 nr 15 (A. Maliszewski), 1981 nr 13 (S. Marczak-Oborski): Wiad. Lit. 1938 nr 52; Życie Warsz. 1957 nr 44, 1972 nr 147, 148; Afisze, MTWarszawa; Akta (tu fot.), ZASP; Akta, ZUS Warszawa; Garlicka: Życie teatr, przedmieść; Programy, IS PAN; Wspomnienie J. Koechera, mps w posiadaniu H. Bielskiej.

Ikon.: Jotes (J. Szwajcer): Dwa portrety: karyk., rys., repr. Teatr 1953 nr 2 oraz karyk., rys., repr. J. Szwajcer: Ze wspomnień karykaturzysty, Wrocław 1960; Fot. - Arek. Dok. Mech., PWST Warszawa, ZASP.

Film.: 1938 - Kościuszko pod Racławicami (f.); Fragm. kronik i materiałów film. z 1969-70, Arch. WFD.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1900-1980 t.II, PWN Warszawa 1994

Zdjęcia


Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.