teatralna | filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Edmund Wierciński

nie żyje
ur. 1899-02-19, Jurgów pow.wołkowyski
zm. 1955-09-13, Warszawa

Biografia

WIERCIŃSKI Edmund (19 II 1899 Jurgów po w. wołkowyski - 13 IX 1955 Warszawa), aktor, reżyser. Był synem Mieczysława W., inżyniera, i Ernestyny z Zieleniewskich, mężem aktorki i reż. Marii W. z Serkowskich (ślub 24 VII 1925). Kształcił się w szkole realnej w Wilnie i działał tu w amatorskim t. konspiracyjnej organizacji "Wyzwolenie". Po wybuchu I wojny świat. wyjechał z rodzicami na Syberię do Tomska, gdzie ukończył szkołę, a w 1916 rozpoczął studia prawnicze na uniwersytecie. Był wówczas współkierownikiem, re­żyserem i aktorem t. studenckiego tow. "Ognisko"; w 1917 wystawił tu m.in. "Dziady" i "Marię Stuart" J. Sło­wackiego. Od 18 VIII 1918 pracował w tomskiej dele­gaturze Polskiego Komitetu Wojennego. W rok później przydzielono go do instruktorskiej szkoły artyleryjskiej. Po kapitulacji oddziałów pol. przebywał kilka miesięcy w obozie jeńców w Krasnojarsku. Stąd przez Finlandię wrócił do kraju. Od marca 1921 studiował na Uniw. Warsz. prawo, a potem filozofię. Prowadził i wtedy t. studencki. Na początku sez. 1921/22 wstąpił z kilku członkami tego zespołu do koła adeptów Reduty. 6 X11921 debiutował w Reducie rolą Rafaela ("Bal­wierz zakochany"). W jesieni 1922 złożył aktorski egza­min eksternistyczny przed komisją ZASP. Przyjęty do zespołu, szybko przebywał stopnie redutowych "wta­jemniczeń". W 1924 objął "kierownictwo pracy" w Reducie. W 1925 przeniósł się z zespołem do Wilna. 17 III 1927 debiutował tu jako reżyser inscenizacją "Snu". Wkrótce opuścił jednak Redutę jako przywódca znacznej grupy buntowników, z którymi na sez. 1927/28 osiedlił się w T. Nowym w Poznaniu; był tu członkiem kolektywnego kierownictwa, aktorem i reżyserem, a w lecie 1928 kierował objazdem tego zespołu. W 1928-30 grał i reżyserował w T. Miejskich w Łodzi. W ciągu następnych lat związał się z tzw. kolektywem L. Schille­ra pracując - przez cały czas jako aktor i reżyser - w T. Miejskich we Lwowie (1930-31), T. Melodram w Warszawie (jesień 1931), powtórnie w T. Miejskich we Lwowie (pierwsza poł. 1932), T. Nowe Ateneum w Warszawie (1932-33). W sez. 1933/34 reżyserował dorywczo, w Warszawie w T. im. Żeromskiego, T. Ka­meralnym i w Instytucie Reduty, a także w objazdach Reduty. W 1934-39 pracował jako aktor i reżyser w teatrach TKKT. Gościnnie reżyserował wtedy w T. Miejskich we Lwowie (1936, 1939). Podczas okupacji niem. prowadził bazar książek w Cafe Bar uczestnicząc w wielu przedsięwzięciach konspira­cyjnych, takich jak: Rada Teatralna (był jej współorga­nizatorem), zespoły studyjne, audycje poetycko-muz. (organizował je wspólnie z żoną; w 1941-44 sto pięć­dziesiąt występów). W 1941 zachorował na płuca, od 1943 leczył się w Otwocku. Po II wojnie świat. nie występował już jako aktor. W sez. 1945/46 prowadził z B. Korzeniewskim przy T. Wojska Polskiego w Ło­dzi eksperymentalną Scenę Poetycką, zlikwidowaną w czerwcu 1946. W sez. 1946/47 reżyserował gościnnie w Krakowie i Katowicach; był także inspektorem artyst. ZASP, następnie reżyserem T. Polskiego w War­szawie (1947-48). W 1948 odnowiła mu się gruźlica płuc; leczył się wtedy w Tuszynku pod Łodzią, potem podjął pracę reżyserską w T. Dramatycznych we Wroc­ławiu (1949-52). Od 1952 do końca życia był reżyserem T. Polskiego w Warszawie. W 1954 był z zespołem T. Polskiego w Moskwie i w Leningradzie. Dwukrotnie wchodził w skład Naczelnej Rady Artystycznej ZASP, w ostatnich latach życia należał do prezydium SPATiF. Był zasłużonym pedagogiem: od 1934 wykładał w PIST i kontynuował tę działalność na tajnych zajęciach podczas okupacji niem.; w 1952-54 był dziekanem Wy­działu Reżyserskiego PWST w Warszawie. Za swoją twórczość dwa razy otrzymał Nagrodę Państwową: w 1951 II st., a w 1955 I stopnia. Miał wysoką, nieco sztywną postać, wychudłą twarz o murzyńskich wargach i mocno wyciętych nozdrzach, szare, płomienne oczy, wysokie czoło, głos niski, meta­liczny, wibrujący. W sumie dawało to sylwetkę frapu­jącą i mocno wrażającą się w pamięć, ale z odcieniem pewnej niesamowitości. Stąd też mimo talentu aktor­skiego w sztukach realistycznych nie odnosił sukcesów. Z blisko trzydziestu ról odegranych w Reducie ledwie kilka trzeba przypomnieć: Jana ("Judasz" K. Tetmajera), Ewangelistę ("Wielkanoc"), Huberta ("Turoń"), Geniusza ("Wyzwolenie"), Wernyhorę ("Wesele"), Don Fernanda ("Książę Niezłomny") i ekspresjonistycznego Zielonego Pajaca ("Sen"). Z tych tylko rola Ewangelisty objawiła w całej pełni osobliwy rodzaj jego aktorstwa: wcielał sugestywnie tylko idee lub posłanników idei. Dopiero wtedy jaśniała dziwnym blaskiem jego ascetyczna syl­wetka z obliczem Savonaroli. Dlatego też z późniejsze­go dorobku tylko dwie role W. zapisały się trwale w rozwoju t.: Doktor-Szatan ("Kordian") i Ksiądz Piotr ("Dziady").

Jako reżyser otrzymał solidną edukację zawodową w Reducie. Jego debiut reżyserski, inscenizacja "Snu", eksperyment o charakterze ekspresjonistycznym, był już jednak manifestacją jego dążności antyredutowych, ujawnionych jeszcze pełniej w Poznaniu, gdzie oprócz "Snu" W. wystawił jeszcze "Łyżki i księżyc" (1928) oraz "Metafizykę dwugłowego cielęcia" (1928). Jego dalsza ewolucja wykazała wzrost zainteresowań społecznych, dojrzewających we współpracy z Schillerem, widocz­nych już w Hinkemannie (1929), a potem w insceni­zacjach "Sprawy Dantona" (1931), "Sprawy Dreyfusa" (1931), "Czarnego Getta" (1932). Pociąg do eksperymentu artyst. przejawiał się jeszcze w inscenizacjach Szekspira ("Hamlet" - 1930, "Wieczór Trzech Króli" - 1931, "Sen nocy letniej" - 1932). W latach trzydziestych W. odcho­dził jednak od wszelkich skrajności, świadomie po­szukując syntezy swych wielostronnych doświadczeń. W TKKT powierzano mu przeważnie reżyserię sztuk realistycznych o wyraźnym rysunku psychologicznym. Była to dosyć ciasna specjalizacja, w której nie mógł się w pełni wypowiedzieć. Nie jest jednak przypadkiem, że właśnie w tym repertuarze stworzył wtedy kilka świetnych przedstawień, z których najbardziej podzi­wiano "Głupiego Jakuba" (1936), "Lato w Nohant" (1936) i "Obronę Ksantypy" (1939). Odznaczył się również w tym okresie jako reżyser radiowy opracowując m.in. "Bal zakochanych", "Orfeusza" A. Świrszczyńskiej, "Warsza­wiankę". "Mimo że nie reżyserował często, wyczuwał potrzeby mikrofonu, pracował nadzwyczaj starannie, z reżyserów nie związanych z radiem chyba najstaran­niej" (T. Byrski, "Pamiętnik Teatralny" 1973 z. 1/2). Podczas wojny doszedł do pełnej dojrzałości, co zna­lazło wyraz w inscenizacji "Elektry", która w 1946 otwar­ła, a jednocześnie zamknęła działalność Sceny Poetyc­kiej. O finale, w którym padły słowa "To się nazywa świtanie", E. Csató napisał w 1968: "Nigdy nie za­pomnę owej sceny i myślę, że ci co ją widzieli, też nie zapomną. W powojennej Łodzi, w pierwszych miesią­cach wolności, zabrzmiały te słowa jak sąd i nadzieja. Przedstawienie Elektry było manifestacją najwspanial­szego teatru, a jednocześnie przeżyciem moralnym o niezwykłej doniosłości i głębi". Te same ambicje, co w Łodzi, sprzymierzone z wysokim poczuciem odpo­wiedzialności przyniosły później we Wrocławiu znako­mitą inscenizację "Jak wam się podoba" (1951), a w War­szawie przedstawienia "Cyda" (1948), "Fantazego" (1948), "Horsztyńskiego" (1953) i "Lorenzaccia" (1955). "Wierciń­ski każdemu prawie z nich nadawał niespotykany dawniej w jego dziełach przepych wizualny, bogactwo kształtu, natężenie kolorów, a jednocześnie jeszcze bar­dziej oszczędnie i surowo prowadził ruch sceniczny, z jeszcze bardziej klasycznym umiarem rozwiązywał sceny zbiorowe, co w sumie nastrajało widza tak, że czuł się niejako postawiony przed obliczem patetycz­nego majestatu" (Csató). Cieszył się powszechnym szacunkiem, który zawdzięczał nie tylko swojej sztuce, ale także bezkompromisowej postawie moralnej i ideo­wej.

Bibl.: Edmund Wierciński 1899-1955 (Katalog wystawy), War­szawa 1956 (37 il.); EdS IX; E. Krasiński: Edmund Wierciński, Warszawa 1960 (33 il.); Krasiński: Teatr Jaracza; Kreczmar: Notatnik (il.); Listy Osterwy; Pam. teatr. 1968 z. 4 s. 532-539 (L. Schiller), 1972 z. 1 (listy W.); Teatr 1956 nr 1 (m.in. L. Schiller, K. Adwentowicz, T. Mikulski; tu il.), 14 (S. Srebrny), 1968 nr 5 (E. Csató; tu il.); Wiad. 1957 nr 4 (T. Terlecki); Ar­chiwum E. i M. Wiercińskich (listy, notatki, egzemplarze reży­serskie), IS PAN.

Ikon.: W. Dunin-Marcinkiewicz: W. jako Zielony Pajac (Sen), akw., 1927 i W. w roli, akw. - MTWarszawa; W. Dunin-Marcinkiewicz: W. jako Zielony Pajac (Sen), akw., 1927 - własność rodziny malarza; H. Czechowska: Portret, plakieta, brąz, 1958 - własność autorki; J.P. Janowski: Portret, rys., 1945, własność M. Wiercińskiej Warszawa; F. Krassowski: Port­ret, rys. 1946 - MTWarszawa; Jotes (J. Szwajcer): Portret, karyk., rys., repr. Teatr 1952 nr 7; J. Żebrowski: Portret, karyk.,rys., repr. Teatr 1953 nr 11; A. Stopka: Portret,karyk., rys., repr. A. Stopka: Twarzeitd.,Kraków 1959; A.M. Swinar-ski: Portret, karyk., rys. repr. A.Grodzicki, R. Szydłowski: Teatr w Polsce współczesnej, Warszawa 1963; Fot. pry w. i w rolach - IS PAN, MTWarszawa.

Nagrania: Rola (Bohater naszych czasów) - Teatr PR.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1765-1965, PWN Warszawa 1973

Zdjęcia


Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.