teatralna | filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Stefan Jaracz

nie żyje
ur. 1883-12-24, Żukowice Stare/k Tarnowa
zm. 1945-08-11, Otwock

Biografia

JARACZ Stefan Kazimierz (24 XII 1883 Żukowice Stare pod Tarnowem - 11 VIII 1945 Otwock), aktor, reżyser, dyr. teatru. Był synem Jana J., nauczyciela wiejskiego, i Anny z Kwarcianych, bratem - Józefa Poremby, mężem -> Jadwigi J., ojcem aktorki Anny J. Do gimn. zaczął chodzić w Tarnowie. Prawdopo­dobnie już wtedy współpracował z pismem młodzieży socjalistycznej "Promień" (w 1902 ukazał się tu jego wiersz z cyklu: "Pieśni robotnicze"). Przypuszczalnie należał też do nielegalnego kółka młodzieżowego i z tego powodu musiał opuścić gimnazjum. Od 1901 uczył się w gimn. w Jaśle, ale maturę zdał w 1903 jako ekstern w Bochni (z poprawką zdaną na jesieni w gimn. św. Jacka w Krakowie). Już jako uczeń przejawiał zainteresowania teatralne. Ok. 1898 uczestniczył w im­prezach artyst. we wsi Krzyż, gdzie uczył jego ojciec. Wiosną 1902 grał Nosa i Dziennikarza w szkolnym przedstawieniu "Wesela" w Jaśle. 27 VII 1902 reżysero­wał w Krzyżu "W Dąbrowie Górniczej" i grał Górnika. Po maturze studiował na Uniw. Jagiell. prawo, histo­rię sztuki, polonistykę i przyrodę zarabiając na życie jako korektor w socjalistycznym dzienniku "Naprzód" (ogłosił tu również anonimowo swój wiersz "Chrystus"). Po dwóch semestrach przerwał studia i wstąpił do T. Lu­dowego w Krakowie. Debiutował anonimowo 15 IX 1904 w roli Opryszka ("Karpaccy górale"). Na afiszu jego nazwisko zaczęło się ukazywać od 1 X 1904. W maju 1905 zaangażował się do zespołu t. pozn., występującego wtedy w Krynicy, i grał potem w t. w Poznaniu do 1907. Następnie odbył roczną służbę w wojsku austr., a jesienią 1908 zaangażował się do t. łódz., gdzie występował do 1911; ogółem odegrał tu ok. dziewięćdziesięciu ról, m.in. po raz pierwszy Frania ("Szczęście Frania") i Jakuba ("Głupi Jakub"). W 1911 przeniósł się do Warszawy. 31 V 1911 wystąpił tu gościnnie w T. Bagatela w roli Napoleona ("Bóg wojny"). 27 IX 1911 ożenił się z aktorką Jadwigą Daniłowicz-Strzelbicką. Od jesieni 1911 był aktorem T. Małego (gdzie także reżyserował), od lipca 1913 pracował jako aktor w T. Polskim. W 1915 przymuso­wo ewakuowany do Rosji, występował w Moskwie najpierw w ,,działówce", potem w zespole B. Szczur­kiewicza, a od marca 1916 w T. Polskim (dyr. A. Szyf­man). Tegoż roku przeniósł się do Kijowa, gdzie grał przez dwa sez. w T. Polskim, a od maja 1918 w Nowym T. Polskim stanowiącym zalążek przyszłej Reduty. W sierpniu 1918 wrócił do Warszawy. Należał wów­czas do aktorów, którzy zainicjowali założenie ZASPu. W 1918-21 pracował w T. Polskim. Od września 1921 występował w Reducie. W ciągu dwóch sez. odegrał tu osiem ról, m.in. Judasza ("Judasz" K. Tetmajera), którego uważał ,,za szczytowy punkt swego życia aktorskiego". W lutym i marcu 1923 występował gościnnie w T. Miejskim w Łodzi. W sez. 1923/24 należał do zespołu T. Rozmaitości w Warszawie, a w ciągu następnych trzech sez. (1924-27) T. Naro­dowego. W czerwcu i lipcu 1925 grał gościnnie w T. No­wym w Poznaniu.

Był już wtedy nałogowym alkoholikiem, popadał w depresje (w listopadzie 1926, podczas pobytu w Pa­ryżu, próbował popełnić samobójstwo), zrywał przed­stawienia, wywoływał skandale popadając w konflikty z dyrektorami t. i ZASPem. Wobec szczególnego na­tężenia choroby, spowodowanego przejściami oso­bistymi, na sez. 1927/28 nikt nie chciał go w Warsza­wie zaangażować. W marcu 1927 występował gościn­nie w T. Polskim w Poznaniu, a w maju i czerwcu w T. Wielkim we Lwowie, gdzie pragnął się osiedlić na stałe, jednak bez skutku (19 VI tuż przed przedsta­wieniem, już ucharakteryzowany, uciekł z t.; poszuki­wanie i odnalezienie zaginionego zajmowało przez pewien czas całą prasę polską). Z tego kryzysu wydo­była go intensywna praca na prowincji, zaczęta w październiku 1927 w zespole, który zorganizował H. Cud-nowski. W ciągu sez. 1927/28, podróżując specjalnie wynajętym wagonem, zespół ten występował w dzie­więćdziesięciu miastach, m.in. w Poznaniu, Bydgoszczy, Toruniu, Gdańsku, Krakowie i Lwowie, wystawiając "Szczęście Frania" z J. w roli tytułowej. W pierwszej poł. 1928 J. odbył jeszcze drugi objazd; grał Krumbacka "Samson i Dalila"), m.in. w kwietniu 1928 w T. Wielkim we Lwowie. W lipcu, sierpniu i wrześniu już sam grał w T. Narodowym w Warszawie. Od grudnia 1928 do lipca 1929 występował w T. Reduta w Wilnie (uczestni­cząc także w objazdach tego t.); od 10 VIII do 21 X 1929 w T. Polskim w Warszawie, od 26 X 1929 do 28 II 1930 w T. im. Słowackiego w Krakowie, od 13 VI do września 1930 znowu w T. Polskim w Warszawie. Ogromne powodzenie tych występów pozwoliło mu założyć własny t. w Warszawie.

Latem 1930 skompletował zespół, z którym osiedlił się na Powiślu w T. Ateneum. Umowę ze Związkiem Zawodowym Pracowników Kolejowych (właścicielem lokalu) oraz Tow. Uniwersytetów Robotniczych (które patronowało temu przedsięwzięciu) podpisał z datą 9 XII 1930 podejmując się prowadzić t. "przeznaczony w pierwszym rzędzie dla warstw robotniczych i pra­cowników umysłowych, poza tym zaś dla szerokiego ogółu publiczności" (w sez. 1930/31 współdyr. byli Z. Chmielewski i J. Dziewoński). Przedstawienia zainau­gurował 25 IX 1930 "Zemstą" w reżyserii Z. Chmielew­skiego. Sam grał w tym przedstawieniu Rejenta. W sez. 1932/33 zespół, częściowo rozbity, uzupełniła grupa aktorów przybyłych ze Lwowa z L. Schillerem, który wszedł do dyr. teatru. W ciągu dwóch następnych sez., poróżniwszy się z Schillerem, J. występował ze swym zespołem na innych scenach: w sez. 1933/34 w T. Nowa Komedia na Karowej, a w sez. 1934/35 w T. Aktora na Mokotowskiej (tu współdyr. byli M. Zimińska i K. Benda). We wrześniu 1935 wrócił do opróżnionego Ateneum i odtąd już występował tam ze swym zespołem do wybuchu II wojny światowej. Ogółem jego t. dał pięćdziesiąt premier wystawiając w nowatorski sposób komedie Moliera ("Szkoła żon", "Świętoszek", "Chory z uro­jenia"), Fredry ("Zemsta", "Damy i huzary", "Pan Geldhab"), liczne sztuki innych klasyków pol. i współczesne utwory o wyrazistej wymowie społecznej i politycznej. Większość sztuk wyreżyserowała S. Perzanowska, J. tylko dwie (trzecią wspólnie z Perzanowską); nato­miast wiele grał w swym t., ogółem ponad trzydzieści ról na bez mała trzysta ról odegranych w ciągu całego życia. Pięciokrotnie ruszał ze swym zespołem na wy­prawy po całej Polsce: latem 1931, 1934 i 1935 oraz wiosną i latem 1936 i 1937. Nadto występowano w Łodzi (wrzesień 1933) i w Krakowie (lipiec i sierpień 1938).

W tym okresie znów popadł w konflikt z ZASPem, tym razem jako dyr. t., i 12 XI 1934 został skreślony z listy członków. Spór zażegnano; świadectwem tego była uroczystość trzydziestopięciolecia jego pracy arty­stycznej. Jubileusz ten odbył się 1 VII 1935 w T. Wiel­kim na przedstawieniu pt. "Trzy wieki dworu polskiego" obejmującym po jednym akcie "Zemsty", "Turonia" i "Ro­dziny". J. grał wówczas role Rejenta, Szeli i Lekcickiego. W kwietniu 1936, już jako pełnoprawny członek Związku, wygłosił na Nadzwyczajnym Walnym Zjeździe Delegatów jeden z podstawowych referatów na temat pracy aktora.

Jego popularność, bardzo dużą, utwierdzały jeszcze role film. (w 1912-36 nakręcił dwadzieścia sześć fil­mów) i radiowe. Jego tyt. kreacja w trzyczęściowym słuchowisku "Obrona Sokratesa" (1938) była pierwszym, wielkim sukcesem aktorskim w dziejach pol. radia; audycję trzeba było powtórzyć, J. otrzymał osiemset listów od radiosłuchaczy.

We wrześniu 1939 schronił się w Lublinie, gdzie w paź­dzierniku zaczął występować w T. Miejskim w rolach Henryka ("Lekkomyślna siostra") i Szaruckiego ("Majster i czeladnik"). Jednak jeszcze w tym samym miesiącu Niemcy zamknęli t., a J. wrócił do Warszawy, gdzie występował już tylko jako recytator w "Cafe Jaracz" uczestnicząc także w audycjach poetyckich dla szkół i organizacji podziemnych. Aresztowany 1 IV 1941 w związku z zamachem na Igo Syma, wywieziony do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu (nr 13 580). Zwolniony po sześciu tygodniach, ciężko chory na gruźlicę gardła i częściową głuchotę, mieszkał odtąd pod Warszawą, kolejno w Wawrze, Świdrze i Otwocku, uczestnicząc w pracach tajnej Rady Teatralnej. Po wy­zwoleniu Lublina przybył tu 5 IX 1944 pragnąc wziąć udział w organizowaniu życia teatralnego. Powróciwszy wkrótce do Otwocka napisał już tylko obszerny list, odczytany na pierwszym po wojnie Walnym Zjeździe ZASP, zwany odtąd "Testamentem Jaracza". W ty­dzień później zmarł, uroczyście pochowany w War­szawie.

W legendzie, która już za życia go otoczyła, przetrwał jako nieugięty obrońca postępowego t. artystycznego. W rzeczywistości w swych walkach ze Związkiem i dyrekcjami t., prowadzonych także w prasie (gdyż chętnie wypowiadał się w słowie i w piśmie), niejedno­krotnie dawał się ponosić temperamentowi. Jako dyr. Ateneum położył duże zasługi prowadząc t. w ciężkich warunkach. Nie był to wprawdzie wymarzony t. dla mas, wywierał wszakże pewien wpływ na inteligencję i trwale zapisał się w rozwoju pol. inscenizacji. Tu jednak J. dzielił swe zasługi z S. Perzanowską; sam nie był wybitnym reżyserem. Najwyżej wzniósł się jako aktor pomimo niesprzyjających okoliczności, w ciągłej walce z samym sobą.

W porównaniu z J. Osterwą i K. Junoszą-Stępowskim miał nieporównanie gorsze warunki zewnętrzne. Niski (164 cm), krępy, "o dosyć długich rękach", miał jednak od tamtych więcej siły, którą imponował już jako Kaliban ("Burza", 1913), potem w tyt. roli w "Judaszu" K. Tetmajera (1922, 1929), jako Szela ("Turoń", 1923, 1935). Jego głos, niski, szorstki, chrapliwy, był silny i dobrze wyszkolony. Oczy brązowe, ciemne, "opalizujące jak u Murzyna" (I. Gall) miał niewielkie, ,,ale błyski, którymi mógł miotać, były fascynujące, spojrzenie przeszywało partnera i elektryzowało wi­dza" (J. Kreczmar). Wedle M. Dąbrowskiej ,,pewne je­go spojrzenia spode łba, pewne mruknięcia zachrypnię­tego głosu, pewne niedostrzegalne prawie ruchy ciężkawej, wymownej ręki czy kanciastego ramienia miały władzę po prostu magiczną nad uczuciami widzów". Wróg wszelkiej afektacji, wniósł do pol. aktorstwa "coś z chłopskiej wstydliwości i obawy uzewnętrznia­nia uczuć" (B. Korzeniewski). Jego gra bywała oszczęd­na w ekspresji, ale często dosadna, co szczególnie uderzało w sztukach klasycznych, obrosłych dostojną patyną; po jego kreacji w "Świętoszku" (1938) Boy z uznaniem pisał o "pochrząkiwaniach rozgrzanego knura". Sztuką charakteryzacji zainteresował się dość późno, na dobre w latach trzydziestych. Do portre­tów historycznych, znamiennych dla aktorstwa Juno­szy, w zasadzie nie aspirował, wyjąwszy Napoleona, którego grał z upodobaniem w pięciu różnych sztu­kach ("Piękna Marsylianka", 1907; "Madame Sans Gene", 1912, 1934; "Napoleon i Józefina", 1912; "Bóg wojny", 1909, 1911; "Szopka warszawska", 1914) i w dwóch fil­mach. Największą sławę przyniosły mu postacie współczesne, jak np. Jakub ("Głupi Jakub", 1911), Franio ("Szczęście Frania", 1910); obie na nowo opracowane w T. Polskim, Jakub 1920, Franio 1919. Dalej: Smugoń ("Uciekła mi przepióreczka", 1925), Siewski ("Uśmiech losu", 1926), Skid ("Artyści", 1930), Frank Moran ("Ulica", 1930), Pan Brotonneau "Pan Brotonneau", 1935), Pro­fesor Junek ("Ludzie na krze", 1937). Wiele z tych ról długo utrzymywało się w jego repertuarze, czasem przez dłuższy czas bez przerwy, jak np. Franio w ob­jeździe z 1927-28; na występach gościnnych widywały je wszystkie większe miasta Polski. Każda z nich miała swe własne piętno, jednak wedle zgodnej opinii świadków indywidualność J. górowała w nich nad rysunkiem autorskim. W jego interpretacji byli to ludzie nie tyle odtrąceni przez los, ile "poza los, poza historię, wyzuci z dobrodziejstwa rozumienia sensu cierpienia" (B. Ko­rzeniewski). Było to ujęcie tak sugestywne, że z całej galerii powstawała jakby jedna, samodzielna kreacja J. w wielu odmianach, z dominującą nutą "bezsensu krzywdy". Dopiero w latach trzydziestych nabrała ona akcentów buntowniczych; pokora prostego czło­wieka stała się wówczas w grze J. "podstępna i drwią­ca". Dotyczy to zwłaszcza słynnych ról Szwejka ("Przygody dzielnego wojaka Szwejka", 1930) i Voigta ("Kapitan z Koepenick", 1932). Cierpki, kostyczny, J. nie ograniczał się jednak do ukazywania ludzkiej sła­bości. W jego namiętnej naturze, wciąż wahającej się między buntem a zwątpieniem, tkwiła również potrze­ba wiary w lepsze właściwości człowieka, a wśród jego ról zdarzały się takie arcydzieła, jak Wellwyn ("Gołębie serce", 1931), wcielenie "mądrej dobroci". Pośmiertnie wydano zbiór jego ważniejszych artyku­łów "O teatrze i aktorze"(Warszawa 1962).

Bibl.: Cudnowski (il.); EdS VI; Krasiński: Teatr Jaracza (il.); W. Mart [W. Marymont]: Stefan Jaracz, Warszawa 1935; PSB X (W. Natanson); Listy Osterwy; Szczublewski: Reduta; Ste­fan Jaracz, opr. red. S.W. Balicki i H. Vogler, Kraków 1950; S. Straus: Stefan Jaracz, Warszawa 1956 (31 il.); J. Szaniaw­ski: W pobliżu teatru, Kraków 1956 s. 147-161; Szczublewski: Żywot Osterwy; K. Wroczyński: Wspomnienia o Stefanie Ja­raczu, Warszawa 1950; Dialog 1971 nr 2 (H. Szletyński); Pam. teatr. 1961 z. 1 (B. Korzeniewski i H. Szletyński; tu il.), 1965 z. 1 (E. Krasiński), z. 2 (E. Krasiński), z. 3/4 (S. Pigoń), 1967 z. 1 (Wywiad z J.), 1970 z. 4 (M. Prosińska); Teatr 1950 nr 8-10 (S. Dąbrowski, L. Schiller, J. Tuwim, M. Dąbrowska, H. Szle­tyński, T. Trzciński, I. Schillerowa, M. Dulęba, S.W. Balicki; tu il.), 1955 nr 15 (S. Perzanowska, A. Grzymała-Siedlecki, K. Borowski, E. Bonacka, M. Melina; tu il.), 1960 nr 15 (I. Gall, J. Hoppe, J. Kreczmar; tu il.).

Ikon.: K. Krzyżanowski: Portret, olej, ok. 1917, repr. M. Treter: Konrad Krzyżanowski, Warszawa 1926; T. Pruszkowski: Portret, olej, repr. Tyg. ilustr. 1926 nr 24; Z. Czermański: Portret, karyk., olej, ok. 1927, repr. fot. IS PAN; T. Waśkowski: J. jako Szwejk (Przygody dzielnego wojaka Szwejka), akw., 1930 -MHKraków; S.I. Witkiewicz: Portret, pastel, 1934 - własność S. Hiża Warszawa; S.R. [Stanisław Rzecki?]: J. jako Szela (Turoń), pastel, 1935 - MTWarszawa; A. Rafałowski: Portret, olej, repr. Wiad. lit. 1937 nr 28; M. Berezowska: Portret, akw., 1940 - własność S. Perzanowskiej Warszawa; H. Krajewska: J. w dziesięciu rolach, olej, 1962, repr. Stolica 1963 nr 45; W. Dunin-Marcinkiewicz: Portret, akw. - włas­ność rodziny malarza; O. Niewska: Portret, rzeźba, gips, ok. 1936 - MTWarszawa; S. Rzecki: Portret, rzeźba, gips, po 1945 - Ministerstwo Kultury i Sztuki Warszawa; J. Puget: Portret, rzeźba, gips i brąz, ok. 1952 - MNWarszawa; S. Si­kora: Portret, rzeźba, brąz, ok. 1952 - T. Ateneum Warsza­wa; W. Kotulski: Portret (maska), gips, ok. 1957 -MTWar­szawa; NN: J., rzeźba z piaskowca na grobie w Alei Zasłużo­nych, Cmentarz Powązkowski Warszawa; K. Dąbrowska: J. jako Smugoń (Uciekła mi przepióreczka), rys.; 1925 - MT Warszawa; K. Lasocki: J. jako Smugoń (Uciekła mi przepió­reczka), Teka autolitografii K. Lasockiego, Warszawa 1925; S. Węgrzyn: J. jako Siewski (Uśmiech losu), rys., 1928 - MT Warszawa; J.Szperber: Portret, lit., 1930 -Bibl. Jagiell. (Ga­binet Rycin); Z. Pronaszko: Portret, rys., 1930 - Bibl. Jagiell. (Gabinet Rycin); W. Dunin-Marcinkiewicz: Portret, rys., 1935 - MTWarszawa; W. Dunin-Marcinkiewicz: Portret, rys., 1936 - własność rodziny malarza; T. Kulisiewicz: J. w Oświęcimiu, rys., 1952 - MTWarszawa; W. Lam: J. jako Siewski (Uśmiech losu), akwaforta - własność A. Jaraczówny, drugi egzemplarz u S. Perzanowskiej Warszawa; Fot. pry w. i w rolach - IS PAN, MTWarszawa, Państw. Muzeum w Oświęcimiu, T. Ateneum Warszawa.

Film.: 1928 - Pan Tadeusz; 1932 - Księżna Łowicka; 1934 - Młody las; 1936 - Jego wielka miłość, Pan Twardowski, Ró­ża; 1945 - Testament Jaracza (film dokumentalny, WFD, sygn. F. 15). Nagrania: Recytacja - Arch. Dok. Mechanicznej.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1765-1965, PWN Warszawa 1973

Zdjęcia


Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.