teatralna | filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Antoni Fertner

nie żyje
ur. 1874-05-23, Częstochowa
zm. 1959-04-16, Kraków

Biografia

FERTNER Antoni Dezyderiusz (23 V 1874 Często­chowa - 16 IV 1959 Kraków), aktor, reżyser, dyr. teatru. Był synem Teofila F. i Eleonory z Pleszyńskich, mężem -> Heleny Pawłowskiej. Po ukończeniu gimn. studiował w Wyższej Szkole Handlowej im. L. Kronenberga w Warszawie. Studiów jednak nie ukończył i przeniósł się do Klasy Dykcji i Deklamacji przy Warsz. Tow. Muzycznym. Był uczniem m.in. H. Grubińskiego i W. Rapackiego (ojca). Jeszcze jako uczeń wystąpił w epizodzie służącego w obrazie dram. "Nad ranem" (granym jako część składowa koncertu). W 1894 występował na prowincji, m.in. w Lublinie, Puławach, Miechowie, Słomnikach, Proszowicach (być może m. in. w zespole J. Górnickiego). Po powrocie do Warszawy przez pół roku był urzędnikiem Izby Obrachunkowej. W 1895 ukończył szkołę dram. i został zaraz zaangażowany na okres letni do warsz. t. ogr. Wodewil (dyr. M. Wołowski); grał wówczas m.in. Szewca ("Madame Sans Gene"). W 1895-99 wy­stępował w zespole M. Wołowskiego w Łodzi. W 1899 wyjechał z zespołem A. Zimajer na trwające blisko rok tournee do Rosji (m.in. Petersburg, Moskwa, Kamień­skoje, Jekatierynosław). Po powrocie do kraju zaanga­żował go M. Gawalewicz do warsz. T. Ludowego; debiutował tu 30 V 1901 w roli Jojnego ("Małka Szwarcenkopf"). W 1902-15 występował w zespole farsy i operetki WTR na scenie T. Nowości (także w T. No­wym, T. Letnim i T. Małym). W 1906 występował w kabarecie "Sub Iove" w Dolinie Szwajcarskiej. W 1908 wystąpił w pierwszym pol. filmie "Antoś pierwszy raz w Warszawie". W 1911 wraz z J. Krzewińskim, W. Rapackim (synem) i J. Zagrodzkim założył spółkę filmową; w produkowanych filmach F. grał główne role, m.in. w "Dniu kwiatka" (1911), "Antku kombinatorze" (1913). W 1913 był wraz z J. Zagrodzkim właścicielem kinematografu "Oaza" w Warszawie. W 1915 wyjechał do Rosji i był tam do końca I wojny światowej. Przez dłuższy czas występował w Kijowie w T. Polskim (dyr. F. Rychłowski), potem w zespołach pol., m.in. w Pe­tersburgu, Moskwie, Homlu. W 1915-17 wystąpił w ok. trzydziestu ros. komedyjkach film., nakręconych w wy­twórni A.A. Chanżonkowa i w wytwórni "Lucyfer" (m.in. "Antosza zgubił gorset", "Antosza tyje", "Antosza ły­sieje", "Antosza u wróżki"), stwarzając bardzo popularną postać Antoszy i zyskując miano "rosyjskiego Maxa Lindera".

Po przyjeździe do Warszawy występował w T. Letnim (sez. 1918/19), w T. Bagatela (1920), a od jesieni 1920 w T. Polskim i T. Małym. Wielkim jego sukcesem stała się wtedy rola Mrozika ("Wesele Fonsia"). 7 VI 1923 obchodził w T. Polskim jubileusz dwudziestopięciolecia pracy aktorskiej w roli Leona Vannaire ("Zdobycie twierdzy"). Przyjęty został wówczas do grona członków zasłużonych ZASP. W 1923-26 pracował jako aktor i reżyser T. Letniego, a w 1923-25 był dyr. tej sceny. W sez. 1926/27 wraz z M. Ćwiklińską firmował jako dyr. T. Ćwiklińskiej i Fertnera (kierowany faktycznie przez J. Boczkowskiego i S. Majdego) i występował tam. Po upadku imprezy wrócił na sez. 1927/28 do T. Letniego, w sez. 1928/29 należał do zespołu Reduty (Wilno i objazdy), a w 1929-33 wystę­pował ponownie w warsz. T. Letnim. W 1933-39 nie miał stałego engagement, występował okresowo na scenach warsz.: w T. Rozmaitości przy ul. Kredy­towej (grudzień 1933), w T. Letnim (sez. 1934/35, 1936, 1937), w T. Małym (sez. 1934/35), w T. Ateneum w komedii muz. "Mądra mama" (maj 1935), w Wielkiej Rewii (sez. 1935/36, 1938), w Operetce przy ul. Ka­rowej (jesień 1936), w T. Narodowym (1938). 30 I 1931 obchodził jubileusz trzydziestopięciolecia pracy aktor­skiej; wystąpił wtedy w roli Artura ("Noc sylwestrowa"). Wyjeżdżał na występy gościnne m.in. do Lublina (1921), Sosnowca (1923), Grodna (1924), Wilna (1925 T. Polski), Poznania (1926, 1929 T. Polski), Lwowa (1927, 1928, 1930 T. Mały), Bydgoszczy (1927 T. Miej­ski), Krakowa (1932, 1934 T. im. Słowackiego), Łodzi (1933 T. Popularny), Radomia (1933 T. im. Że­romskiego), Katowic (1935 T. Polski). Występował też z ogromnym powodzeniem w wielu filmach polskich. Najpopularniejsze postaci stworzył w filmach: "Jaśnie pan szofer" (1935), "Ada, to nie wypada", "Papa się żeni" (1936) i "Zapomniana melodia" (1939). Podczas okupacji niem. w czasie II wojny świat. w 1940-44 występował i reżyserował w warsz. t. jaw­nych: Niebieski Motyl, Złoty Ul, Wodewil i Nowości. Po II wojnie świat. znalazł się w Krakowie. W 1945 występował w imprezach objazdowych i w progra­mach estradowych, w sez. 1945/46 w T. Kameralnym TUR (także w T. Gong w Łodzi), a od 1947 do 1955 w Państw. T. Dramatycznych (w T. im. Słowackiego i w Starym Teatrze). 2 III 1954 obchodził jubileusz sześćdziesięciolecia pracy artyst. w T. im. Słowackiego (wystąpił w roli Argana - "Chory z urojenia"). Ostatnią jego rolą był Prof. Orliński ("Maturzyści" - prem. 14 V 1955). W 1958 obchodził jubileusz pięćdziesięciolecia jako pierwszy pol. aktor filmowy. Należał do najpopularniejszych pol. aktorów kome­diowych pierwszej połowy XX w.; był ulubieńcem publiczności, szczególnie warszawskiej. Rozśmieszał widza już swoim wyglądem: miał niewielką, korpu­lentną figurę i okrągłą "bobasowatą" twarz, rozjaśnio­ną szerokim, beztroskim uśmiechem lub skrzywioną kokieteryjnie w zabawnym grymasie. Nie lubił się charakteryzować ani przebierać; własny wygląd uczy­nił zasadniczym tworzywem granych przez siebie postaci. W każdej roli był "Fertnerem"-jowialnym grubaskiem, umiejącym ze sprytem i humorem radzić sobie z ludźmi i ze światem. L. Schiller nazwał go "absolutem humoru" i "demonem komizmu, wszelki pedantyzm rozbrajającym"; L. Solski twierdził, że "po Żółkowskim żaden z aktorów nie ma takiej siły komicznej". Grał przeszło pięćset ról, prawie wszystkie w farsie i lekkiej komedii. Największe sukcesy odnosił w sztukach T. Brandona, G. Feydeau, G.A. Caillaveta i R. de Flersa. Słynne role: Lord Boberley ("Ciotka Karola"; rolę tę grał ok. pięciuset razy), Alfred Lebrunois ("Panna służąca"), Albert ("Kawiarenka"), Jerzy Bullains ("Osiołkowi w żłoby dano"), Ksiądz ("Papa"), Baltazar ("Powrót"), Dick ("Tajemniczy Dżems"), Hrabia de Latour-Latour ("Zielony frak"), Mumuche ("Pan naczelnik... to ja!"), Napoleon ("Bitwa pod Waterloo"), Ernest Ricetti ("Cierpki owoc"), Hamelbein ("Zmartwie­nia pana Hamelbeina"), Cudzik (Cudzik i spółka"), Naskardżian ("Ormianin z Beyruthu"). Po 1945 grał m.in. Doktora Gadarina ("Ostrożnie! Świeżo malowa­ne"), Pawła Alberta Lenoir ("Archipelag Lenoir"), Kwaskiewicza ("Ciężkie czasy"), Gzymsika ("Romans z wo­dewilu"), Nonancourta ("Słomkowy kapelusz"). Z postaci fredrowskich grał tylko Papkina ("Zemsta") i Smakosza ("Przyjaciele"), z molierowskich - Argana ("Chory z uro­jenia"). Role te nie przyniosły mu jednak żywszego uznania. W pamięci współczesnych i w tradycji pol. t. pozostał jako mistrz farsy. "Kto go nie widział w farsie - pisał A. Grzymała-Siedlecki - (...) ten nie ma wyobrażenia, co to jest farsa". Napisał i tuż przed śmiercią zdążył przygotować swoje pamiętniki pt. "Podróże komiczne" (oprac. J. Bober), wyd. Kraków 1960.

Bibl.: Banaszkiewicz, Witczak; EdS V (tu bibl.; Fertner (il.); Filler: Melpomena; Grzymała-Siedlecki: Świat aktorski (il.) Jewsiewicki: Materiały; Jubileusz 60 lat pracy artystycznej An­toniego Fertnera (program okolicznościowy T. im. Słowackie­go), Kraków 1954 (12 il.); Koller: Gawędy (il.); Lorentowicz: T. Polski; Łoza: Czy wiesz I (il.); Okręt s. 373; Rocz. artyst.-lit., Łódź 1899 s. 28; Sto lat Starego Teatru; T. Polski 1913-23 s. 74 (L. Schiller); Dz. zach. 1954 nr 54; Echo Krakowa 1954 nr 20; EMTA 1895 nr 27; Film 1954 nr 10; IKC 1931 nr 24; Pam. teatr. 1963 z. 1-4 (A. Wysiński s. 189, 192, 193); Scena pol. 1931 z. 3; SI. powsz. 1959 nr 92; Teatr 1954 nr 4, 1959 nr 19 (il.); Życie Warsz. 1954 nr 50 (J. Leszczyński); Afisze i programy, IS PAN, MTWarszawa; Straus: Repertuar 1914-15.

Ikon.: Z. Nirnstein: F. właściciel kinematografu "Oaza", karyk., rys., repr. Świat 1913 nr 46; K. Sichulski: Portret, rys., karyk., repr. Sztuki Piękne 1931 nr 3; W. Bartoszewicz: Portret, rys., 1948, repr. J. Koller: Gawędy; B. Cudzich: F. ja­ko Kwaskiewicz (Ciężkie czasy), karyk., rys., 1952 - MHKraków; A. Stopka: Portret, karyk., rys., repr. Teatr 1953 nr 10; D. Boguszewska-Chlebowska: F. w rolach, trzy rys., 1954 - MHKraków; Fot pryw. i w rolach - MTWarszawa, IS PAN, Muzeum im. Mickiewicza Warszawa, Bibl. Jagiell., Bibl. Ossol.

Film.: 1932 - Romeo i Julcia; 1935 - Antek policmajster, Jaśnie pan szofer; 1936 - Ada, to nie wypada, Będzie lepiej, Fredek uszczęśliwia świat, Papa się żeni; 1937 - Książątko, Ułan księcia Józefa; 1938 - Gehenna, Robert i Bertrand, Za­pomniana melodia; 1939 - Włóczęgi.

Nagrania: Fragmenty ról (Chory z urojenia, Ciężkie czasy, Romans w wodewilu, Żywa chronologia); Utwory satyryczne, wywiady - Arch. Dok. Mechanicznej; Sceny komiczne, mo­nologi, dialogi - MTWarszawa; Fragmenty ról (Chory z uro­jenia, Ciężkie czasy. Romans z wodewilu) - Teatr PR; Mo­nologi, melorecytacje, skecze - Red. Muz. PR.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1765-1965, PWN Warszawa 1973

Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.