teatralna | filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Wilam Horzyca

nie żyje
ur. 1889-02-28, Lwów
zm. 1959-03-02, Warszawa

Biografia

HORZYCA Wilam, właśc. Wilhelm Henryk Hofitza (28 II 1889 Lwów -2 III 1959 Warszawa), reżyser, kierownik literacki, dyr. teatru. Był synem Edwarda H., urzędnika, i Klementyny z Drosenów. Jego rodzina wywodziła się z Czech. Najpierw uczył się w Husiatynie, do gimn. chodził we Lwowie i Stryju, gdzie zdał maturę w 1908. W 1908-14 studiował germanistykę na uniw. wiedeńskim. W 1914 wstąpił do Legionów Polskich. Z powodu choroby serca został przydzielony do służby sanitarnej, a w 1916 zwolniony. 26 VIII 1916 ożenił się ze Stanisławą Gozdecką. W 1917-18 był nauczycie­lem niemieckiego w gimn. we Lwowie. W 1918 przeniósł się do Warszawy. Początkowo pracował jako biblio­tekarz na Zamku. Od 1919 służył w wojsku, w Minister­stwie Spraw Wojskowych, w 1921 przeniesiony do re­zerwy w stopniu kapitana. Jednocześnie rozpoczął pracę lit. publikując swoje wiersze i recenzje. Należał do grupy ,,Skamandra", jego pióra był manifest ogłoszony w pierwszym zeszycie tego pisma (1920). W 1921 kierował wespół z J. Iwaszkiewiczem i E. Breiterem t. eksperymentalnym Elsynor, korzystającym z gościny T. Małego; m.in. wystawiono tu po raz pierwszy "Pragmatystów" S.I. Witkiewicza. W 1922-31 wykładał historię dramatu w Państw. Szkole Drama­tycznej; od 1929 był dyr. tej szkoły. Od listopada 1924 do sierpnia 1926 pracował w T. im. Bogusławskiego, w pierwszym sez. jako "sekretarz i dramaturg", w dru­gim jako współkierownik obok L. Schillera i A. Zelwe­rowicza. Od grudnia 1931 (przedstawienie inauguracyj­ne 16 I 1932) do czerwca 1937 był dyr. T. Miejskich we Lwowie (T. Wielki i T. Rozmaitości); od września 1937 zastępcą dyr., a faktycznie współkierownikiem T. Na­rodowego w Warszawie, w sez. 1937/38 z L. Solskim, w następnym z A. Zelwerowiczem; pracował w tym t. aż do jego zagłady podczas II wojny światowej. Po zamachu majowym sympatyzował z obozem sanacji. W 1930-35 był posłem na sejm z ramienia Bezpartyj­nego Bloku Współpracy z Rządem. Nie angażował się jednak w działalność ściśle polityczną. Jako dyr. t. lwow. zapraszał do współpracy L. Schillera, poma­wianego o bolszewizm, w 1936 udzielił sali teatr. otwar­cie lewicowej imprezie, jaką był zjazd pracowników kultury. W 1928-37 redagował miesięcznik ,,Droga", a w 1937-39 tygodnik ,,Pion" (wespół z J. Czechowi­czem i R. Kołonieckim). Nadto jako dyr. t. lwow. redagował czasopismo "Scena Lwowska". Wielokrot­nie wyjeżdżał za granicę: w 1925 do Czechosłowacji, w 1930 do Austrii, Włoch, Niemiec, Francji i Anglii, w 1933 do Hiszpanii i Francji, w 1936 do Grecji, Egip­tu, Syrii i Palestyny, w 1938 do Stanów Zjednoczonych. Podczas II wojny świat. przebywał przez kilka miesięcy we Lwowie. W 1940 wrócił do Warszawy. Tu pracował jako tłumacz w Zarządzie Miejskim oraz wykładał na tajnych kursach historię literatury i współreda­gował konspiracyjne pismo ,,Nurt" (1943-44). W 1944 po powstaniu warsz. przedostał się do Krakowa. Od marca do września 1945 był zastępcą dyr. T. im. Wys­piańskiego w Katowicach (dyr. K. Adwentowicz); od października 1945 do końca sierpnia 1948 dyr. T. Ziemi Pomorskiej w Toruniu (od września 1947 jednocześnie dyr. T. Miejskiego w Bydgoszczy); od września 1948 do lutego 1951 dyr. T. Polskiego w Poznaniu (w pierw­szym sez. t. ten miał filię w Gorzowie, a poczynając od drugiego sez. zespół objazdowy i trzy sceny w Pozna­niu). W sez. 1951/52 był zastępcą dyr. T. Narodowego w Warszawie; od kwietnia 1952 głównym reżyserem, a od sierpnia tego roku dyr. T. Dramatycznych we Wrocławiu. Zwolniony z tego stanowiska 3 IX 1953, zachował we Wrocławiu etat reżysera do wiosny 1955. Od kwietnia 1955 do końca września 1957 był reży­serem T. im. Słowackiego w Krakowie. Nadto reżyse­rował gościnnie: w Warszawie (1951, T. Współczesny), Olsztynie (1954) i Krakowie (T. Stary, T. Muzyczny, T. Młodego Widza). W grudniu 1956 wyjechał do Lubiany na festiwal Słoweńskiego T. Narodowego. Od października 1957 do końca życia był dyr. T. Na­rodowego w Warszawie. Zmarł po krótkiej chorobie w szpitalu, w trakcie prób swojej inscenizacji "Za kuli­sami" i "Miłości czystej u kąpieli morskich". Współtwórca doktryny pol. t. monumentalnego, ucho­dził za drugiego, obok L. Schillera, z jej najwybitniej­szych realizatorów. Sądził, że program t. monumental­nego zawarty jest w pewnych ogniwach pol. tradycji teatralnej. Najważniejsze z nich wymieniał w zgodzie z poglądami Schillera (działalność W. Bogusławskiego, "Lekcja XVI" A. Mickiewicza, twórczość pol. romantyków i S. Wyspiańskiego). W odróżnieniu od Schillera więk­sze znaczenie przypisywał jednak "Odprawie posłów greckich", twórczości CK. Norwida i T. Micińskiego. Swoje poglądy w tej dziedzinie wyraził w odczycie dla Polonii amer., wygłoszonym w 1938 i tegoż roku opubli­kowanym ("Pion" 1938 nr 51/52). Początkowo jego związki z t. ograniczały się do konsultacji i adaptacji tekstów (m.in. "Róży", "Samuela Zborowskiego"). Najważ­niejszym epizodem tej działalności była praca w T. im. Bogusławskiego, gdzie z jego inicjatywy Schiller po raz pierwszy w Polsce wystawił "Kniazia Patiomkina". Większy wpływ na życie teatr. zyskał od 1931. We Lwowie stworzył wówczas jeden z najciekawszych t. pol. kształtując ambitny repertuar, zapraszając do współpracy świetnych artystów. Na scenach lwow. ukazywały się wtedy: "Odprawa posłów greckich", "Dziady", "Sen srebrny Salomei", "Samuel Zborowski", "Ksiądz Marek", "Nie-boska komedia", "Powrót Odysa", "Wesele", "Wyzwolenie", sztuki W. Bogusławskiego, A. Fredry, G. Zapolskiej, T. Rittnera, K.H. Rostworowskiego, J. Szaniawskiego. Po raz pierwszy w Polsce odegrano "Kleopatrę" Norwida (19 XII 1933, w roli tyt. I. Eichlerówna). Na przemian z utworami pol. wystawiano dramaty Eurypidesa, W. Szekspira, P. Calderona, a z nowszych autorów G.B. Shawa (dziesięć sztuk), G.K. Chestertona, F. Marinettiego, L. Pirandella. Reżyserowali m.in.: L. Schiller ("Dziady", "Sen srebrny Salomei"), B. Dąbrowski, W. Radulski, E. Wierciński. Scenografia była dziełem A. Pro­naszki, W. Daszewskiego, O. Axera, ilustracja muz. - R. Palestra. Już po pierwszym sez. stwierdzono, że ,,można mówić o specjalnie lwowskim stylu kształto­wania rzeczywistości teatralnej" (S. Kawyn, "Wiado­mości Literackie" 1934 nr 7). H. oddziałał na krystali­zację tego stylu wydatnie, choć w stopniu nieraz trud­nym do ustalenia, jako inspirator, adaptator tekstów, inscenizator, dopiero później jako reżyser. Pierwszym utworem, który samodzielnie wyreżyserował, była "Czarna dama z sonetów" (22 III 1937). Uprawnień reży­serskich jeszcze wtedy nie miał, więc poddał się w Warszawie koniecznemu egzaminowi w PIST. Jego pracą dyplomową był wieczór jednoaktówek T. Rittne­ra, C.K. Norwida i J. Czechowicza w T. Narodowym (4 II 1939). Po wojnie nabył więcej doświadczenia reżyserskiego. W Toruniu, gdzie po raz drugi stworzył jeden z najciekawszych t. pol. wystawił samodzielnie dwadzieścia sztuk, więcej niż połowę wszystkich utwo­rów odegranych tam za jego dyrekcji. Nadal jednak korzystał z pomocy innych reżyserów, jak np. w wy­padku "Snu nocy letniej". Inscenizacja ta, jedno z najwybitniejszych osiągnięć artyst. H., miała trzy wersje: toruńską (30 III 1946), poznańską (23 X 1948) i wroc­ławską (15 1 1953). Za każdym razem H. występował jako inscenizator, a reżyserował wspólnie z L. Jabłonkówną. Styl H., wyraźnie już wtedy sprecyzowany, odpowiadał w głównych punktach jego programowi, często wyrażanemu w różnych odczytach i artykułach, głoszących odwrót od naturalizmu i psychologizmu, zalecających nawrót do tradycji misterium i moralitetu. Typowa dla jego inscenizacji bywała jedna dekoracja, złożona z niewielu elementów, wznoszonych zwykle na podestach, nieraz na tle jasnego horyzontu. Praw­dopodobieństwo odgrywało w wyglądzie tych deko­racji mniejszą rolę od funkcji kompozycyjnych czy symbolicznych; np. w "Śnie nocy letniej" w jego insceni­zacji las rósł na schodach, które stanowiły główne tło dla dworu ateńskiego i rzemieślników. Za przykładem Wielkiej Reformy chętnie stosował wyraźne zróżnico­wanie planów i poziomów; np. bogowie, szlachta i rzemieślnicy występowali w "Śnie nocy letniej" na róż­nych poziomach. Różne funkcje przestrzeni uwydatnia­ło jeszcze zmienne i różnokolorowe światło. Współpra­cował zwykle z wybitnymi scenografami, po II wojnie świat. m.in. z A. Pronaszką, W. Daszewskim, J. Ko­sińskim, L. Torwirtem. Unikał jednak przerostów scenografii, jak i tumultu scen zbiorowych, charakte­rystycznych dla L. Schillera. Twierdził, że najważniej­sze w t. jest słowo poety, bo dopiero ,,w świecącym powietrzu wiersza wszystko zmienia swą istotę". Gło­sił wierność autorowi, choć w rzeczywistości jego insce­nizacje bywały bardzo osobistymi interpretacjami wy­stawianych dzieł i na wizję autorską nakładały własną wizję inscenizatora. Faktem jest, że w trosce o wydo­bycie wszystkich walorów słowa zabiegał o grę oszczęd­ną w geście i w ruchu, przy czym zdarzało mu się, wedle jego własnych słów, ,,sięgać czasami do tak per­wersyjnego środka, jakim jest monotonia" (np. w "Orfe­uszu" A. Świrszczyńskiej, 21 IX 1946). Stosował zresztą i w grze aktorskiej daleko posunięte zróżnicowanie, np. w poszczególnych scenach albo grupach postaci. Do wybitnych osiągnięć H. zaliczano po II wojnie świat., poza "Snem nocy letniej", inscenizacje "Romea i Julii" (15 V 1947, II nagroda reżyserska na Konkursie Szekspirowskim) i "Hamleta" (19 X 1950); a także: "Za kulisami" (21 XII 1946, prapremiera; druga wersja 14 III 1959), "Fedry" (5 X 1949, w roli tyt. I. Eichle­równa; druga wersja 9 X 1957), "Księcia Homburgu" (25 X 1958). Nadto inscenizacje "Życia snem", "Profesji pani Warren", "Majora Barbary". Jego prace miewały opinie trudnych przedstawień. Niejednokrotnie też za­rzucano H., że jako dyr. t. za mało liczy się z przy­gotowaniem i gustem publiczności. W rzeczywistości dotyczyło to tylko niektórych inscenizacji, inne cieszyły się znacznym powodzeniem. W kołach teatr. zawsze bardziej ceniony jako inscenizator, mniej jako reżyser, w początku lat pięćdziesiątych został odsunięty na dalszy plan, co znosił z godnością. Wyrobił sobie jednak znaczny autorytet, czego wyrazem było powie­rzenie mu w 1957 dyr. T. Narodowego. W 1960 T. Ziemi Pomorskiej w Toruniu przemianowano na T. im. W. Horzycy.

Jego obfity dorobek eseistyczny obejmuje m.in. tomy: "Juliusz Słowacki" (Warszawa 1927), "Dzieje Konrada" (Warszawa 1930), "Aleksander Zelwerowicz" (Warsza­wa 1935). Pośmiertnie wydano tom jego szkiców i arty­kułów "O dramacie" (Warszawa 1969). Jako wydawca zasłużył się redagując Bibliotekę Dramatyczną "Drogi". H. był także dramatopisarzem. Sam ogłosił jednak tylko fragment dramatu "Wzniesienie księżniczki Salome" ("Skamander" 1928 z. 55). Podczas II wojny świat. napisał dramaty o Aleksandrze Wielkim, Cezarze i Wilsonie (wszystkie trzy spalone w 1944); po wojnie - dramat o Mozarcie, "Pożegnanie", ogłoszony pośmiertnie w ,,Dialogu" 1959 nr 7, wystawiony w Toruniu 8 VI 1968. Przełożył sześć utworów dram. m.in. "Magię" i "Śmierć Dantona".

Bibl.: EdS VI; Encyklopedia współczesna 1959 (A. Wróblew­ski); Horzyca (tu bibl. i il.); PSB X (S. Marczak-Oborski); K. Puzyna: To, co teatralne, Warszawa 1960 s. 11-15, 57-66; SWPP; Szczublewski: Artyści i urzędnicy; TE V; Pam. teatr. 1960 z. 1 (wypowiedź L. Schillera, zestawienie repertuaru t. lwowskich), 1965 z. 2 (listy H., wypowiedź I. Eichlerówny, ze­stawienie inscenizacji H.); Teatr 1959 nr 12, 1964 nr 20; L.Kuchtowna: Wilam Horzyca w T. Ziemi Pomorskiej w Toru­niu, praca doktorska, maszynopis, IS PAN; Z. Osiński: Insce­nizacje dramatów Wyspiańskiego w teatrze lwowskim Wilama Horzycy, praca doktorska, maszynopis, Uniw. im. Mickiewi­cza, Poznań; Z. Osiński: Teatr Miejski we Lwowie 1930-1937 (repertuar), maszynopis, IS PAN.

Ikon.: W. Bartoszewicz: Portret, akw., rys., 1949 - MT Warszawa; M. Turwid: Portret, rys., ok. 1947-zb. S. Ho­rzyco wej Warszawa, repr. barwna Arkona 1948 nr 10-12; Jotes [J. Szwajcer]: Portrety, karyk., rys., repr. Teatr 1952 nr 7, również J. Szwajcer: Ze wspomnień karykaturzysty, Wrocław 1960; E. Głowacki: Portret, karyk., rys., repr. Express wiecz. 1958 nr 275; Fot. - MTWarszawa.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1765-1965, PWN Warszawa 1973

Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.