teatralna | filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Karol Borowski

nie żyje
ur. 1886-12-27, Warszawa
zm. 1968-07-07, Warszawa

Biografia

BOROWSKI Karol, właśc. K. Billauer, Bilauer (27 XII 1886 Warszawa - 7 VII 1968 Warszawa), reżyser, aktor, kierownik artyst. i dyrektor teatru. Był synem Michała Billauera, sztukatora, i Eleonory Aleksandry z Goldbergów, krawcowej, bratem - Zofii Węgierkowej, mężem - Janiny Martini, właśc. J. Mikołajczyk (od ok. 1948). Klasę Dram. przy Warsz. Tow. Muz. ukończył w 1907. Debiutował 25 VIII 1907 w T. Miejskim w Krakowie jako Maska XVIII w "Wyzwoleniu". W sez. 1907/08 zagrał tam ok. 20 niewielkich ról. L. Solski miał wówczas powiedzieć: "na Pańskiej twarzy od razu widać wszystkie błędy partnerów. Pan będzie reżysero­wał". Grał w Krakowie m.in. Studenta ("Mściciel"), Sługę ("Meleager"), Baltazara ("Romeo i Julia"), Mie­szka II ("Krakus"). Wystąpił też dwukrotnie jako Po­eta w "Weselu". Zaangażowany przez A. Zelwerowi­cza do Łodzi, grał tam w 1908-10 szereg mniej­szych i większych ról, m.in. Poetę ("Wesele"), Szczęs­nego ("Horsztyński"), Clarence'a ("Ryszard III"). Dub­lował W. Nowakowskiego w roli tyt. w praprem. insc." Irydiona". Zdaniem krytyki potrzebował "bar­dzo czujnej opieki reżyserskiej" ("Rozwój" z 18 IX 1908). Latem 1909 wraz z zespołem t. łódz. wy­stępował w objeździe (Kalisz, Kutno, Łowicz, To­maszów, Piotrków, Częstochowa, Lublin, Radom i Sosnowiec). W sez. 1910/11 i 1911/12 grał w T. Polskim w Poznaniu, a 1912/13 w Wilnie i z t. wil. w Mińsku Litewskim i Kownie (maj 1913). W Wilnie debiutował jako reżyser ("Odrodzenie" z M. Frenklem - styczeń 1913, komedia "Poeci się żenią" - 6 II 1913). W sez. 1913/14 był w Lublinie, gdzie po odejściu A. Lelewicza kierował teatrem od lutego do maja 1914. Był wówczas "niezwykle czynny od początku sezonu" (S. Kruk). Grał m.in. Ferdynanda ("Intryga i miłość") i Rodryga ("Cyd"); obie te sztuki reżyserował, a także wiele ówczes­nych nowości, jak: "Łódź kwiatową", "Lekarza na roz­drożu", "Lilie", "Cyganerię warszawską", "Człowieka z budki suflera". Jako reżyser wykazywał "wielką pra­cowitość, sumienność i nade wszystko, wysoką kul­turę artystyczną" (S. Kruk). Gorzej mu się wiodło jako aktorowi, np. jego Rodrygowi zarzucano "ton zbyt łzawy, łkający" (G. Doliński). W lutym i marcu 1915 był z zespołem Zelwerowicza w Piotrogrodzie, od kwietnia t.r. w zespole M. Przybyłko-Potockiej w Wilnie i w objeździe po Rosji. W 1915 został zaangażowany do T. Polskiego w Warszawie. W 1915-17 zagrał tam kilkanaście nie­wielkich ról, takich jak: Strach ("Kordian"), Kogut ("Niebieski ptak"), Tomasz ("Dziady"), Fenton ("Wesołe kumoszki z Windsoru"). Pierwszą jego pracą reży­serską w Warszawie był "Manekin" (13 XI 1916) i odtąd reżyserował coraz częściej. Grał rzadziej (m.in. Lekarza w "Nie-Boskiej komedii"), w 1919-20 wystąpił też parokrotnie w T. Małym; o roli Chri­stophera Wellwyna w "Gołębim sercu", J. Lechoń pisał: "Pan Borowski ma głos z natury nie kame­ralny, ostry i niesforny, nie umie rąk trzymać przy sobie". W tym okresie porzucił aktorstwo; odtąd występował z upodobaniem jedynie w nagłych za­stępstwach, odgrywał wtedy swe role "z niesłycha­nym przejęciem" (J. Walden) i poświęcał im wiele uwagi. W 1916-31 reżyserował w T. Polskim 76 sztuk (ilość prem. w tym okresie - 220), a w T. Małym - 30. Oceniając pierwszy okres (do 1923) działalności reżyserskiej B., L. Schiller pisał: "realizm w rozmaitych odmianach stał się ulubio­nym tematem jego dociekań reżyserskich". "Mniej wdzięczna, bo mniej efektowna i rozproszona w powszednim repertuarze działalność reżyserska Bo­rowskiego zostawiła trwały ślad w "Gołębim sercu", "Związku atletów", "Paryżance" i "Rosmersholmie", w których to sztukach, stosując metody psychologi­czne, stworzył silne w wyrazie i przekonywające przekroje życia" (Schiller: "Na progu teatru"). W T. Polskim reżyserował przede wszystkim sztuki współczesne, pol. i obce, w tym praprem. "Polityki" (1919), "Białej rękawiczki" (1921), "Zmartwychwstania" (1922), oraz pierwsze sztuki A. Słonimskiego i M. Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej: "Murzyn warszawski" (1928), "Lekarz bezdomny" (1930) i "Szofer Archibald" (1924), a także prem. pol. wielu sztuk tłumaczo­nych. Z ważnych przedstawień wymienić należy jeszcze: "Wiele hałasu o nic" (1920), "Kupca wenec­kiego" (1921), "Dantona" R. Rollanda (1924; uważał go za najlepszą swoją pracę teatr.), "Artystów" (1929) i "Szwejka" (1930) - obie z głośnymi kreacjami S. Jaracza, "Cara Pawła I" (1926, wielka rola K. Ju­noszy-Stępowskiego) oraz "Wielki kram" (prem. świa­towa - 14 VI 1929). Po raz pierwszy w Warszawie wystawił sztukę S.I. Witkiewicza; z grupą pn. El­synor (krótkotrwałą sceną eksperymentalną przy T. Polskim) dał 29 XII 1921 w sali T. Małego pra­prem. "Pragmatystów". Reżyserował też, w burzli­wych okolicznościach, "Wariata i zakonnicę" wraz z "Nowym Wyzwoleniem" (T. Mały, 28 V 1926). Wy­stawiał sztuki Jewreinowa, Shawa, Wilde'a, Crom­melyncka oraz wiele lekkich komedii i fars pol. i tłumaczonych: Ruszkowskiego, Kiedrzyńskiego, Krżywoszewskiego, Caillaveta i Flersa, Henneąuina, Verneuilla, Montgomery'ego, Molnara. "Robił dosłow­nie wszystko. A robił dobrze i sprawnie" (J. War­necki). Był "prawą ręką Szyfmana i współtwórcą tradycji tej sceny" (J. Maśliński). Opuścił T. Polski w 1931 podczas kryzysu ekonomicznego i związa­nych z nim konfliktów w środowisku teatr. (strajk aktorów). W sez. 1931/32 był z ramienia ZASP-u kier. artyst. T. Miejskiego w Łodzi (wraz z T. Ka­meralnym i T. Letnim w Parku im. Staszica). Re­alizował ambitny repertuar o zabarwieniu społecz­nym i politycznym, wystawił m.in. "Operę za trzy grosze", "Azefa", "Wieczór Trzech Króli", "Pana Geld­haba" (we własnej reż.), "Przedmieście" i "Śledztwo" (reż. J. Walden), "Pieśniarzy ghetta" i "Dybuka" (reż. A. Marek), "Sprawę Dreyfusa" (reż. E. Wierciriski) oraz "Mieszkanie Zojki" (reż. Z. Ziembiński). Sytuację finansową teatru miały ratować dość liczne sztuki komediowe i sensacyjne, wystawiane przeważnie na scenie kameralnej i letniej. W 1932-34 był w ze­spole T. Miejskich w Warszawie; reżyserował w T. Narodowym, Nowym i Letnim, m.in. "Most", "Ke­ana", "Zemstę", "Marię Stuart" F. Schillera. Od kwietnia do września 1934 był przewodniczącym zrzeszenia aktorów T. Miejskich. Od 1934 pracował na scenach TKKT, od 1936 w T. Narodowym. Reżyserował także w T. Polskim, Małym, Nowym, Letnim i go­ścinnie w Buffo. Był jednym z trzech (obok A. Zel­werowicza i E. Chaberskiego) "najczynniejszych re­żyserów wielkich scen stołecznych" (S. Marczak-­Oborski).

Oprócz współczesnych sztuk rozrywkowych, reży­serował m.in. "Poskromienie złośnicy", "Cyda", "Ludwika Xl", "Dowód osobisty", "Ależ to nie na serio", "Wieczór Trzech Króli", "Księżyc w żółtej rzece", "Lśniący Stru­mień". Ostatnią prem. T. Narodowego przed wojną było "Wesele Fonsia" w jego reż. (11 VIII 1939). Reżyserował także gościnnie w Poznaniu (m.in. "Cy­rana de Bergerac" - T. Polski 1929, "Pierwszy legion" - T. Nowy sez. 1935/36), Katowicach (1936 i 1937, m.in. "Powrót mamy"), Bydgoszczy ("Śluby panieńskie", 1936), Wilnie (1936 i 1937, m.in. "Święty płomień", "Wesele Figara"), Łodzi (1937 i 1938, m.in. "Profesję pani Warren", "Cyrana de Bergerac") i we Lwowie (m.in. "U mety", 1938). Zajmował się pracą pedag.: w 1923-25 wykładał w Warszawie grę scen. w Oddziale Dram. Konserwatorium, w 1926 ucze­stniczył w Zjeździe Nauczycielstwa Teatralnego, w sez. 1931/32 zorganizował kurs dla aktorów przy T. Miejskim w Łodzi. Od 1934 wykładał grę scen. i prowadził seminaria reżyserskie w PIST; opieko­wał się warsztatami studentów reżyserii. Współpra­cował z filmem, m.in. w 1933 opracował scenariusz do "Dziejów grzechu" i dialogi do "Pod Twoją obronę". Podczas okupacji niem. ukrywał się w Skolimowie, Chylicach, Stefanowie i Marysinie. Tłumaczył z języka ros. książki o teatrze (nie zostały wydane). Jego przekład "Pracy aktora nad sobą" K.S. Stani­sławskiego z komentarzami I. Filozofówny krążył wówczas "po wszystkich komórkach teatru podziem­nego i szkoły, był jedynym wartościowym podrę­cznikiem gry aktorskiej" (Schiller: "Teatr ogromny"). Od 15 IX do 31 XII 1944 kierował Wydz. Teatral­nym Resortu Kultury i Sztuki PKWN w Lublinie. Od lutego 1945 do sierpnia 1946 był kier. artyst. T. Miejskiego w Lublinie; reżyserował m.in. "Lek­komyślną siostrę", "Artystów", "Ziemię nieludzką" i "Nadzieję"; prowadził też studio aktorskie przy teatrze. W sez. 1946/47 był w T. Polskim w Poznaniu, gdzie reżyserował m.in. "Rewizora", "Dwa teatry", "Wie­le hałasu o nic". W 1947 "Rewizora" powtórzył w T. Śląskim w Katowicach. W 1947 wrócił do War­szawy; już w maju t.r. reżyserował w T. Polskim "Wilki i owce". W sez. 1947/48 wystawił w Miejskich T. Dramatycznych m.in. " Chorego z urojenia" (T. Rozmaitości) i "Dom kobiet" (T. Comoedia). W pier­wszej poł. 1948 reżyserował gościnnie w Krakowie "Dom pod Oświęcimiem" (Stary T.) i "Obronę Ksan­typy" (T. im. Słowackiego), a jesienią t.r. w Łodzi w T. Powszechnym "Nadzieję" i "Lwa na placu" (wy­stawił go też w grudniu 1948 w T. Dolnośląskim we Wrocławiu). W pierwszej poł. 1949 w Warsza­wie w T. Polskim i Kameralnym reżyserował "Wro­gów" i "Wiosnę w Norwegii", jesienią t.r. w Białym­stoku "Moskiewski charakter", a w Bydgoszczy "Ma­zepę". W marcu 1950 wystawił gościnnie "W pewnym mieście" w Starym T. w Krakowie. Od kwietnia 1950 był kier. artyst., a od sez. 1950/51 do 30 IV 1955 także dyr. T. Powszechnego w Warszawie. Reżyserował tu 15 sztuk, m.in. " Pana Geldhaba", "Moskiewski charakter", "Mirandolinę", "Imieniny pana dyrektora". Okres jego dyrekcji oceniany był jako niezbyt może atrakcyjny, ale na dobrym i wyrów­nanym poziomie artystycznym. W repertuarze zna­lazły się rzadko grywane, bądź zapomniane sztuki, m.in. "Synalek szlachecki" (w reż. B.), "Zagubiony list" (w reż. B. oraz T. Chmielewskiego), "Ruchome pia­ski" (w reż. J. Słotwińskiego). W 1954 reżyserował też gościnnie w Rzeszowie i Białymstoku. Po po­wrocie A. Szyfmana do T. Polskiego w 1955, zna­lazł się tam po raz ostatni; reżyserował zaledwie trzy sztuki: "Rozbitków" i "Achillesa i panny" (1956) oraz "Kowala, pieniądze i gwiazdy" (1957). Reżyse­rował też w Białymstoku (1955, 1956), Gnieźnie (1956), Rzeszowie (1957), Krakowie ("Orzeł dwu­głowy", T. im. Słowackiego 1957), Gdańsku ("Cyd", 1957), a w 1958 w Zielonej Górze i Jeleniej Górze. W 1958-60 był dyr. i kier. artyst. T. im. Jaracza w Łodzi. Zaprosił wtedy do współpracy lit. J. Kotta, próbował nowych interpretacji sztuk klasycznych ("Lekkomyślna siostra" i "Uciekła mi przepióreczka", obie we własnej reż.), wprowadził na scenę nie gra­nego od 1814 "Świętoszka zmyślonego" J. Baudouina (reż. wspólnie z S. Łapińskim). Sukces odniosło przedstawienie "Wojny i pokoju" (1959, reż. wspólnie z J. Waldenem). W 1959-61 był wykładowcą i prorektorem do spraw teatru PWSTiF w Łodzi; przygotował tam dwa przedstawienia dyplomowe: "Uczone białogłowy" i "Ciotunię". Po odejściu na eme­ryturę reżyserował gościnnie, m.in. "Pierwszy dzień wolności", "Wilki i owce" w Częstochowie (1960-61) oraz "Osobliwe zdarzenie" w T. 715 w Łodzi (1961). W 1962 wycofał się z działalności teatralnej. W sierpniu 1957 obchodził w Sopocie jubileusz pięć­dziesięciolecia pracy artyst., a 17 III 1967 w T. Polskim w Warszawie sześćdziesięciolecia pracy i 80 rocznicę urodzin. Poświęcono mu wówczas osob­ny numer "Kalendarza Teatru Polskiego" 1966/67. W ZASP-ie był w 1926 członkiem Sekcji Pedag., w 1944 przewodniczącym Sądu Koleżeńskiego; od 1961 - członkiem zasłużonym. Sporadycznie dru­kował artykuły o tematyce teatr. i wypowiadał się w ankietach, m.in. "Przeglądu Warszawskiego" (1925 z. 42), "Po prostu" (1957 nr 13), "Polityki" (1959 nr 43), "Teatru" (1962 nr 5). W rękopisie pozostawił wspomnienia z lat okupacji. Jako reżyser dysponował b. sprawnym warsztatem. "Opracowywał całość i każdą rolę, każdy jej szcze­gół z osobna. I to niezależnie od literackiej wartości sztuki" (J. Warnecki). Nie dawał się "skusić żadnym ekstrawagancjom reżyserskim" (J. Parandowski) i starał się być "zawsze wierny autorowi i oddany aktorowi" (K. Rudzki). Cechowała go "pracowitość, obowiązkowość i punktualność" (J. Walden). Znał się doskonale na rzemiośle aktorskim, "był wirtuo­zem sztuki obsadzania ról" (E. Csató) i zdradzał "pasję pedagoga na próbach" (H. Małkowska), gdzie był wymagający, czasem porywczy i zawsze "nie­ustępliwie wymagał bezbłędnej dykcji" ( Małkow­ska). Jego repertuar cechowała wielka różnorodność, od sztuk awangardowych po drugorzędne farsy, choć wyraźnie przeważały współczesne i klasyczne sztuki o charakterze realistycznym. Wyróżnić należy, rzad­ką przed wojną, skłonność do sztuk ros.: "Dzieci Waniuszyna" (1917), "To, co najważniejsze" (1923), "Wiera Mircewa" (1923), "Okręt sprawiedliwych" (1925), "Car Paweł I" (1926), "Rewizor" (1929), "Iwan Groźny" (1932), "Ten, którego biją po twarzy" (1933). A po wojnie m.in.: "Wilki i owce", "Wrogowie", "Ożenek", "Rewizor", "Panna bez posagu", "Synalek szlachecki", "Niespokojna starość". Uważano go za specjalistę od tego repertuaru. Największe sukcesy odniósł przed wojną w T. Polskim i T. Narodowym, kiedy "umiał doskonale utrafić w gust i zainteresowania widowni" (S. Marczak-Oborski), choć "niejednokrotnie jego wysiłki rozpraszały się w powszednim, użytkowym repertuarze" ( Warnecki). Ambicje dyrektorskie ujawniły się najwyraźniej podczas obu pobytów w Łodzi, choć i warsz. T. Powszechny solidnie pro­wadzony w epoce socrealizmu uznawano za "teatr niedoceniony" (J. Sokołowski).

Bibl.: Almanach 1967/68; Czempiński: Teatry w Warszawie s. 147, 236-237 (il.); Dąbrowski: Na deskach t. 2; Degler: Witkacy; Fik: 35 sezonów; Formanowicz; Hist. filmu t. 2; Iwaszkiewicz: T. Polski; Jego siła; Koczanowicz: s. 129-132; Korzeniewski: Spory; E. Krasiński: Teatr Polski Ar­nolda Szyfmana 1913-1939, Warszawa 1991 (il.); Krasiński: Warsz. sceny; Kruk: Życie teatr.; Lechoń: Świat teatru; Lipiec: Zelwerowicz i scena łódz.; Lorentowicz: T. Polski s. XLV; Łoza: Czy wiesz; Marczak-Oborski: Teatr 1918-39 (tu cyt.; il.); Marczak-Oborski: Życie teatr. 1944-64; Na­wrat: T. Pol. w Katowicach; J. Parandowski: Kiedy byłem recenzentem, Warszawa 1963; 15 lat lub. t. 1944-59; Schil­ler: Na progu teatru; Schiller: Teatr ogromny; 75 lat T. Pol. w Poznaniu s. 388, 391; Słonimski: Gwałt; T. pol. 1890-1918, zabór ros. (il.); T. przy ul. Cegielnianej; Wal ­den: Cztery i pół s. 106-146; WEP; Wierzyński: Wrażenia; Wilski: Szkolnictwo; Wysiński: ZASP; Dialog 1967 nr 5 (K. Rudzki); Express Wiecz. 1967 nr 64 (wywiad z B.); Głos Pol. 1915 nr 6; Kal. T. Pol. 1966/67 nr 4 (E. Szwan­kowski); Kamena 1968 nr 16 (M. Bechczyc-Rudnicka); Kron. Warsz. 1971 nr 2, 3 (S. Marczak-Oborski); Kur. Litew. 1912 nr 216, 1913 nr 20, 90; Kur. Por. 1936 nr 105 (wywiad z B.); Pam. Teatr. 1969 z. 3 s. 281-290; Prz. Kult. 1954 nr 9 (J. Sokołowski, J. Timoszewiez); Sł. Powsz. 1959 nr 104 (wywiad z B.); Stolica 1967 nr 11 (J. Warnecki); Świat Teatr. 1912 nr 1; Teatr 1913 z. 1 s. 15, 1954 nr 7 (J. Macierakowski), 1967 nr 6 (E. Csató, H. Małkowska), 1968 nr 16 (J. Warnecki; tu cyt.); Trybuna Ludu 1949 nr 300 (wywiad z B.); Ziemia Lub. 1915 nr 19 (G. Doliński); Życie Lit. 1968 nr 33 (M.A. Styks, właśc. J. Maśliński); Życie Warsz. 1967 nr 66; Afisze, programy, wycinki prasowe, IS PAN, MTWarszawa; Akta (tu fot.), kartoteki, ZASP; Archiwum B. (m.in. korespondencja i dokumenty oraz album na trzydziestopięciolecie pracy reżyserskiej) - MTWarszawa (sygn. D. 572 I, D. 87 III, D. 529 III, D.497 IV); G. Kostrzewa-Zorbas: Karol Borowski (1944-1968), mps IS PAN; Rymkiewicz: T. Po­wszechny; Straus: Repertuar 1914-15, 1915-16; Wywiad z B., IS PAN.

Ikon.; NN: Portret, rys., tusz - własność pryw. Warszawa; Jotes (J. Szwajcer): Portret, karyk., rys., repr. Teatr 1952 nr 7 i J. Szwajcer: Ze wspomnień karykaturzysty, Wrocław 1960; I. Knothe: Portret, rys., 1957 - T. Polski Warszawa (depozyt MTWarszawa); Fot. - Arch. Dok. Mech., Bibl. Nar., IS PAN, MTWarszawa, ZASP.

Film.; Materiały film. z 1967 (jubileusz B.), Arch. WFD; Materiały - Archiwum TV Warszawa.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1900-1980 t.II, PWN Warszawa 1994

Zdjęcia


Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.