Adolf Dymsza

nie żyje
ur. 1900-04-07, Warszawa
zm. 1975-08-20, Góra Kalwaria

Biografia

DYMSZA Adolf, właśc. A. Bagiński (7 IV 1900 Warszawa - 20 VIII 1975 Góra Kalwaria k. War­szawy), aktor, reżyser. Był synem kolejarza Adolfa i Matyldy Bagińskich, mężem tancerki Zofii z Olech­nowiczów (ślub w 1928), ojcem aktorki Anity Dym­szówny. Po ukończeniu szkoły pracował w kance­larii rejenta. Prawdopodobnie od 1918 występował w półamat. T. im. Staszica w Warszawie. Następnie, wg jego własnych wspomnień i relacji L. Sempo­lińskiego, próbował występów na scenach prowin­cjonalnych, m.in w T. Miejskim w Grodnie. Od maja do września 1919 występował w warsz. t. Miraż; był tam także inspicjentem. Po odbyciu służ­by wojskowej (razem z Sempolińskim) w pułku pn. Dzieci Warszawy, przez kilka lat nie miał stałego zatrudnienia. Grał epizody w niemych filmach (pier­wszą większą rolą był Wojtuś Grzęda w filmie "Miłość przez ogień i krew", 1924), uczył tańca w jednej z warsz. szkół tańca towarzyskiego. Sam wygrał nawet tzw. maraton tańca (trwający czter­dzieści osiem godzin) w Cyrku przy ul. Ordynac­kiej. W lutym 1921 debiutował w warsz. t. Qui Pro Quo; wystąpił wtedy w skeczu Hotel Wantz; nie uzyskał jednak stałego engagement. W kwietniu 1921 grał w t. Miraż, w 1924 w "Wielkiej rewii humoru" w t. Stańczyk. W lecie 1925, wg informacji T. Wittlina, został zaangażowany do Qui Pro Quo, gdy dyr. tego kabaretu J. Boczkowski "zobaczył go jako wodzireja na dancingu w cukierni Zakopiań­skiej przy Saskim Ogrodzie". W Qui Pro Quo wystąpił niebawem w monologu "Dziwak, czyli Teofil Winegret" i spotkał się z wielkim uznaniem. Z ze­społem Qui Pro Quo był związany do 1931. Często uczestniczył w występach gościnnych zespołu, m.in. we Lwowie (lipiec 1926, luty i lipiec 1927, czerwiec i lipiec 1929). Pobyt w tym teatrzyku nazwał po latach swoją "wielką szkołą aktorską". Pisał: "po­znałem rzemiosło, nauczyłem się szacunku dla sztu­ki, sceny i starszych kolegów. A przede wszystkim dyscypliny pracy i punktualności" ("Dymek z papie­rosa" s. 457). Szybko stał się jednym z najpopular­niejszych aktorów rewiowych. Recenzje podkreślały jego "giętki, rozwijający się bujnie talent". Według T. Boya-Żeleńskiego D. był "coraz nieopisańszy w swoich akrobacjach komicznych" (Pisma t. 23 s. 586). W 1931-33 grał w t. Banda (w sez. 1931/32 na scenie T. Małego) i z zespołem tego teatru gościnnie w Łodzi. Od sierpnia do grudnia 1933 występował w t. Rex, w styczniu 1934 w t. Cy­ganeria. Potem wyjechał (luty-kwiecień 1934) z własnym zespołem na gościnne występy; grano m.in. w Sosnowcu, Kaliszu, Lwowie, Przemyślu, Radomiu, Płocku, Tarnowie, Rzeszowie. Na sez. 1934/35 i 1935/36 został zaangażowany do teatrów TKKT w Warszawie. Na scenie T. Polskiego zagrał w 1934 Feliksa ("Rozkoszna dziewczyna", reż. J. War­necki) i Dudkę ("Sen nocy letniej", reż. L. Schiller). W roli Dudki wprowadził "gagi i tricki rodem z kabaretu", jednak wg J. Kreczmara "wielki talent tego komika sprawił, że mieściły się one doskonale w konwencji amatorskich prób teatrzyku ateńskich rzemieślników". W 1935 w T. Letnim wystąpił w roli Kalchasa ("Piękna Helena" M. Hemara); wg A. Słonimskiego był "bardzo śmieszny" a wg Boya-­Żeleńskiego bawił widownię "rozkosznymi gierka­mi" i "osiągnął maksimum sukcesu w kupletach trzeciego aktu" (Pisma t. 26 s. 19); występował w 1935 także jako Fikalski w "Domu otwartym" oraz w 1938 w komedii "Ty to ja"; o grającym w niej D. pisał B. Korzeniewski: "imponuje opanowaniem środków aktorskich"; "wspaniale wyrazista mimika twarzy przeważnie nieruchomej i zasmuconej, jest niezmiernie wstrzemięźliwa i dlatego silna i pewna, dykcja przystająca jak ulał do wartości uczuciowej słowa - wszystko to stanowi o rzadkiej dynamice komizmu". W sez. 1936/37 był w zespole t. Cyrulik Warszawski; grał m.in. tyt. rolę w komedii "Kariera Alfa Omegi"; występował w niej także gościnnie w Krakowie (30 XI-4 XII 1936). W kwietniu i maju 1937 grał Buchaltera Kosa ("Podwójna buchalteria") w T. Wielkim we Lwowie, a w czerwcu w T. Bagatela w Łodzi. We wrześniu 1937 występował w warsz. t. Wielka Rewia. Od sez. 1937/38 do wybuchu II wojny świat. należał do zespołu t. Małe Qui Pro Quo. Często jednak grał gościnnie, np. w T. Letnim (w komedii "Nie trzeba było mnie prze­jechać", 1938), w Wielkiej Rewii, w T. Narodowym (Mrozik w "Weselu Fonsia", prem. w sierpniu 1939); w 1939 występował gościnnie w T. Miejskim w Częstochowie. W czasie okupacji niem. występował w jawnych t. warsz.: Komedia, Niebieski Motyl, Nowości, Rozmaitości Jar, Maska, Miniatury. Po zakończeniu wojny za występy te został zawieszony w prawach aktorskich (do 31 XII 1945) przez sąd weryfikacyjny ZASP-u. Wrócił na scenę w styczniu 1946, jednak do 1951 nie mógł występować w Warszawie. W 1946-48 należał do zespołu T. Sy­rena w Łodzi; występował też dorywczo w t. łódz. Gong i Osa. Grał m.in. w rewii "Dymsza, humor i Ska"; w rec. z tego przedstawienia E. Csató napisał: "Jeden Dymsza umie wygrać wszystko, co się w roli zawiera, a nawet wygrać znacznie więcej z właściwą sobie siłą komizmu, ostrego, andrusow­skiego, chwilami nawet ordynarnego, ale zawsze pełnego wdzięku, który dobrze znamy od lat". Je­sienią 1948 brał udział w dwudziestodniowym tour­nee zespołu T. Ortyma, występującego m.in. w Skier­niewicach, Pabianicach, Gorzowie Wielkopolskim, Szczecinie, Świdnicy. W sez. 1948/49-1950/51 na­leżał do zespołu T. Powszechnego w Łodzi; nadal współpracował z T. Osa. W T. Powszechnym za­grał Strasza ("Rozbitki") i Nieśmiałowskiego ("Klub kawalerów"). Od sez. 1951/52 do przejścia na eme­ryturę (1 IV 1973) był w zespole T. Syrena w Warszawie. Brał udział w występach gościnnych tego teatru w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie (1959). W T. Syrena grał m.in. role: Pedra Apriori ("Jego ekscelencja"), Mariusza ("Pani prezesowa"), Ty­tusa ("Bliźniak"), Iwana Głotowa ("Szklane wesele"), występował też w licznych programach rewiowych. Reżyserował programy: "Rym-cym-cym" (1956), "Sza­fa gra" (1964), "Bliźniak" (1967). Ostatni okres ży­cia spędził w Domu Opieki Społecznej w Górze Kalwarii.

Według wspomnień T. Wittlina był to "krępy je­gomość o dużej głowie, szerokich barach, ramionach boksera i krótkich nogach, którymi szybko przebie­ra". A. Słonimski w 1936 pisał o D.: "jest młody, silny, muzykalny, ma potężny głos i wspaniałe mięśnie". Wszyscy podkreślali jego niepowtarzalną vis comica. W 1966 A. Marianowicz stwierdzał: "on jak zechce, oczkiem tylko mrugnie, nóżką eks­centrycznie zabalansuje i - król groteski dziś je­szcze zapędzi w kozi róg każdego ze swoich ry­wali". "Grał brwiami, każde ich drganie wywoły­wało na widowni śmiech. A to wszystko podszyte było niezwykłym wdziękiem, który uszlachetniał na­wet ryzykowne chwyty" (J. Jurandot). Równocześ­nie zwracano uwagę na doskonałe opanowanie rze­miosła: "aby osiągnąć tak wysoki gatunek parody­styczny musi panować nad wszystkimi środkami gry scenicznej" (Słonimski). T. Boy-Żeleński pisał, że komizm D. "jest przy całej swej ekscentryczności bardzo dyskretny, bardzo kameralny" (Pisma t. 26 s. 268). Był "ulubieńcem Polski, komikiem całą gębą, świetnym aktorem komediowym, niezrówna­nym imitatorem" (K. Krakowski). Według L. Sem­polińskiego stworzył "jedną tylko postać, ale wręcz znakomitą, Dodka, warszawskiego cwaniaka, na wzór amerykańskich komików, jak Charlie Chaplin, Buster Keaton czy Harold Lloyd". K. T. Toeplitz konkludował: "Był on być może jednym z niewielu aktorów polskich, którzy potrafili dać nie tylko w swojej sztuce ale i w całej swej postaci, sylwetce życiowej i artystycznej, portret klasy, warstwy spo­łecznej, czasu. Dymsza jako fenomen społeczny był tworem przedwojennej Warszawy, jej synonimem. Stworzona przez niego postać Dodka mieściła w sobie wszystkie cechy, które składały się na portret ludowej kultury wielkomiejskiej okresu po odzy­skaniu niepodległości i u progu kryzysu, żyjącej w aurze europejskich ambicji i realnej nędzy", "stwo­rzył postać warszawskiego cwaniaka, a więc przed­miejskiego lumpa, żyjącego powietrzem i z lekkim sercem znoszącego meandry losu". Był także wybitnym aktorem film.; przed II wojną świat. zagrał 28 ról; w okresie powojennym wystąpił w ośmiu filmach; w 1967 zagrał też w filmie produkcji ZSRR - "Arena". O D. i jego aktorstwie nakręcono dwa filmy krótkometrażowe: L. Perskie­go "Mój teatr" (1960) i J. Łomnickiego "Pan Dodek" (1971). W 1979, już po śmierci D., w T. Syrena zrealizowano program pt. "Wielki Dodek", poświęcony jego pamięci. Był autorem wspomnień z okresu występów w Qui Pro Quo, zamieszczonych w zbio­rze "Dymek z papierosa" (Warszawa 1959).

Bibl.: Almanach 1974/75; Boy: Pisma t. 23 s. 586, t. 26 s. 19, 268, 692; Csató: Interpretacje; Dymek z papierosa (m.in. wspomnienia D. na s. 456-476 oraz jego karyk.; il.); Hist. filmu t. 1, 2 (il.), 3-5; Janicki: Film pol.; Je­wsiewicki: Materiały; Kaszyński: Teatr łódz.; Korzeniewski: Spory; Krasiński: Warsz. sceny (il.); Kreczmar: Drugi no­tatnik; Krakowski: Warszawka (il.); Lorentowicz: T. Polski (il.); Osiński: Repertuar; Rendez-vous z Syreną (il.); Mar­czak-Oborski: Teatr 1918-39; Sempoliński: Druga potowa (il.); Sempoliński: Wielcy artyści (il.); Słonimski: Gwałt; WEP; Wierzyński: Wrażenia; Wittlin: Ordonówna; Ekran 1978 nr 19; Kur. Warsz. 1919 nr 224, 231, 1921 nr 57, 100, 1927 nr 91, 1931 nr 308, 1933 nr 162, 1934 nr 12, 220, 1935 nr 12, 105, 162, 217, 1936 nr 180, 243, 1937 nr 23, 117, 250, 315, 1938 nr 62, 138, 1939 nr 68, 102, 148, 220; Pam. Teatr. 1963 z. 1-4 s. 173, 177, 189, 191, 193, 195, 197, 199, 1965 z. 2 s. 181; Przewodnik Wido­wiskowy 1929 nr 1; Scena 1975 nr 11 (il.), 1976 nr 1, 4 (L. Sempoliński); Teatr 1975 nr 19 (J. Jurandot, K.T. Toeplitz; il.); Tyg. Powsz. 1975 nr 35; Akta, ZASP; Gawlik: T. Letni w Łodzi; Afisze, programy (m.in. opinia A. Ma­rianowicza w programie: 20 lat Teatru Syrena, Warszawa 1966), IS PAN.

Ikon.: F. Topolski: Portret, przed 1935 - własność rodziny Warszawa, repr. Świat 1956 nr 23; S. Norblin: Portret D. w stroju ambasadora, olej - MTWarszawa; Jotes (J. Szwaj­cer): Portret, karyk., rys., repr. Tyg. Ilustr. 1930 nr 41; F. Topolski: D., karyk., plakat, 1934 - Muzeum Plakatu Wilanów (Oddział MNWarszawa), repr. Polska 1975 nr 6; Z. Tolkacew: Portret, rys. węglem, 1947 - Bibl. Nar. (Zakład Zbiorów Ikonograficznych); F. Topolski: Portret D. w meloniku, repr. fot. - T. Syrena Warszawa; J. Że­browski: D. w programach rewiowych, dwie karyk., rys., repr. Express Wiecz. 1956 nr 150, 275; J. Żebrowski: D. jako Felice Sciesciamocca (Pan Vincenzio jest moim ojcem), karyk., rys., repr. Express Wiecz. 1957 nr 137; J. Zaruba: Portret, karyk., rys., repr. J. Jurandot: Dzieje śmiechu, War­szawa 1961; S. Ibis-Gratkowski: Portret, karyk., rys., tusz, repr. S. Ibis-Gratkowski: Piórkiem "Ibisa", Łódź 1973; E. Ałaszewski: Portret, karyk., rys., tusz, repr. Magazyn Pol. 1974/XII; J. Żebrowski: Portret D. w stroju torreadora, ka­ryk., rys., repr. Rendez-vous z Syreną, Warszawa 1981; J. Mucharski: Portret D. w starszym wieku, karyk., rys., oł.- Bibl. Nar. (Zakład Zbiorów Ikonograficznych); A. Wa­silewski: Portret, karyk., rys., przed 1975 - MKWarszawa; S. Arabski: Portret, karyk., rys., tusz, repr. J. Urbankiewicz: Szmerek na widowni, Łódź 1984; Fot. - Arch. Dok. Mech., Bibl. Nar., IS PAN, MTWarszawa, ZASP.

Film.: 1929 - Policmajster Tagiejew (f.); 1930 - Janko Muzykant (f.), Moralność pani Dulskiej (f.), Niebezpieczny romans (f.); 1933 - Dwanaście krzeseł (f.), Każdemu wolno kochać (f.), Prokurator Alicja Horn (f.), Romeo i Julcia (f.); 1935 - ABC miłości (f.), Antek policmajster (f.), Wacuś (f.); 1936 - Dodek na froncie (f.); 1937 - Niedorajda (f.); 1938 - Paweł i Gaweł (f), Robert i Bertrand (f.); 1939 - Sportowiec mimo woli (f.); 1949 - Skarb (f.); 1953 - Sprawa do załatwienia (f); 1955 - Irena do domu (f.); 1956 - Nikodem Dyzma (f.); 1959 - Cafe pod Minogą (f); 1960 - Mój teatr (d.); 1962

- Mój stary (f); 1971 - Pan Dodek (f.); Fragm. kronik i materiałów film. z 1947-70, Arch. WFD; Materiały - Archiwum TV Warszawa.

Nagrania: Role, wypowiedzi okolicznościowe - Arch. Dok. Mech., Red. Dok. Inf. PR; Piosenki - Pol. Nagrania.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1900-1980 t.II, PWN Warszawa 1994

Zdjęcia


Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.