teatralna |  filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Jerzy Leszczyński

nie żyje
ur. 1884-02-06, Warszawa
zm. 1959-07-09, Warszawa

Biografia

LESZCZYŃSKI Jerzy Józef (6 II 1884 Warszawa - 9 VII 1959 Warszawa), aktor, reżyser. Był synem -> Bolesława L. i -> Honoraty L. z Rapackich, mężem Izydory z Schillerów, używającej pseud. scen. Anna Belina (ślub 28 VI 1905 w Krakowie), później aktorki Leokadii Pancewicz (ślub 18 XII 1924 w Warszawie). Do szkoły chodził w Krakowie, potem w Warszawie, gdzie mieszkał z rodzicami od 1895. Uczęszczał do Klasy Dramatycznej przy Warsz. Tow. Muzycznym, ale jej nie ukończył, ponieważ bez zgody kierownictwa szkoły organizował przedstawienia z udziałem swych kolegów (m.in. w Siedlcach). Debiutował w małej roli w czerwcu 1902 w warsz. t. ogr. Bagatela jako aktor zespołu H. Grabińskiego, z którym wyjechał na na­stępny sez. do Łodzi. 9 VI 1903 debiutował w WTR w roli Zdzisia Komornickiego ("W odmęcie"), ale nie został zaangażowany i wyjechał z Warszawy. 22 VIII 1903 wystąpił po raz pierwszy w t. krak. jako Rycerz ("Bolesław Śmiały"); zaangażowany na stałe, pracował tu przez dziewięć sezonów. W 1910 występował gościn­nie w T. Nowym w Warszawie. W 1912 został zaanga­żowany przez A. Szyfmana i uczestniczył w objeździe jego zespołu odwiedzając m.in. Kijów, Mińsk Litewski i Petersburg; od 29 I 1913 do końca sez. 1913/14 wy­stępował z tym zespołem w nowo otwartym T. Pol­skim w Warszawie. Wybuch I wojny światowej zastał go w Sopocie, skąd przez Berlin przedostał się do Krakowa. Od grudnia 1914 do stycznia 1916 grał w krak. T. im. Słowackiego. Od 1916 stale występował w Warszawie: w T. Polskim (pierwsza poł. 1916, 1918-21, 1922/23, 1924/25, 1926-31). T. Letnim (1916-17, 1926), T. Rozmaitości (1917-18), T. Komedia (1924), T. Narodowym (1925/26, 1931-34), od 1934 na scenach TKKT. W tym okresie wyjeżdżał również na występy gościnne, m.in. do Krakowa (1916, 1921, 1925, 1930 - T. im. Słowackiego), Katowic (1925) i Lwowa (1926). Podczas II wojny świat. wystąpił w jednej roli w T. Miasta Warszawy, ale zorientowawszy się w jego charakterze więcej z t. jawnymi nie współpracował i był kelnerem w kawiarni "U aktorek". Po powstaniu warsz. znalazł się w Krakowie i już od marca 1945 występował w T. im. Słowackiego. W 1946 był na występach gościn­nych w T. Wojska Polskiego w Łodzi i w T. im. Wy­spiańskiego w Katowicach. W sez. 1947/48 występował w T. Powszechnym TUR i T. im. Słowackiego w Kra­kowie, potem w Warszawie: w sez. 1948/49 w T. Roz­maitości, a od 1949 do końca życia w T. Polskim. W 1954 wyjeżdżał z zespołem T. Polskiego na występy gościnne do Moskwy i Kijowa, a w 1955 z zespołem krak. T. im. Słowackiego do Paryża. Dwukrotnie obchodził jubileusze, oba w Warszawie: 19 X 1933 trzydziestolecia, a 12 VII 1952 pięćdziesięciolecia pra­cy scenicznej. Występował w kilku filmach, a w 1956 przygotowano film dokumentalny o nim. Wysoki, świetnie zbudowany, smagły brunet o wro­dzonym wdzięku i niepowszedniej elegancji, szybko się wybił w t. krak. w rolach amantów. "Tak piękny jak on mógł być tylko Wilde lub Douglas" - wspo­minał L. Schiller. "Był dla nas królem i wyrocznią mody". W młodości żywo interesował się najnowszy­mi zdobyczami realizmu, co łączono z wpływem jego dziadka, W. Rapackiego. Pierwszą wybitną rolą, jaką odegrał w t. krak., był oryginalnie ujęty Pan Młody w "Weselu" (1905). Za swego mistrza uważał wówczas K. Kamińskiego, "choć akceptował tylko cząstkę jego wspaniałej doktryny realistycznej" (L. Schiller). Charakteryzował się z umiarem, kult stylu równoważył w nim zainteresowania charakte­rologiczne; tę cechę przypisywano z kolei wpływowi jego rodziców.

Nie był tak wszechstronny jak jego ojciec. "Demoniczność nie leży w jego naturze" - orzekł K. Irzy­kowski ujrzawszy w jego wykonaniu Mefista ("Faust"), choć w całości rolę ocenił pozytywnie: L. miał jego zdaniem "ów humor wyższości, którym Goethe ob­darzył swego diabła". Z temperamentu aktor komedio­wy, podbił Warszawę w 1913 rolą Bardosa ("Zabobon, czyli Krakowiacy i Górale"). Ta kreacja dała mu w sto­licy popularność: "ogłupiałam z zachwytu nad młodym Jerzym Leszczyńskim" - napisała o niej M. Dąbrow­ska ("Warszawa naszej młodości", Warszawa 1954, s. 58). Jednak jeszcze tego samego roku zaskoczył publiczność warsz. świetną rolą Marka Antoniusza ("Juliusz Cezar"). Tu wyzyskał atuty, z których słynął potem do końca życia: piękny głos, świetną dykcję, poczucie frazy, rytmu i plastyki, imponującą sylwetkę "z głową jak z posągu stojącego na Kapitolu" (L.H. Morstin). Odtąd cieszył się opinią aktora o bardzo szerokiej skali. W istocie odnosił sukcesy w nader różnorodnych rolach, jak np. Wysocki ("Noc listopadowa"), Mulej ("Książę Niezłomny"), tyt. role w "Koriolanie" i "Cyranie de Bergerac" (za tę otrzymał franc. Legię Honorową), a jednocześnie jako znakomity amant farsowy. Do najlepszych ról komediowych L. należały: Zbyszko ("Moralność pani Dulskiej") i Figaro ("Wesele Figara"). Różnorodne były także jego sukcesy po II wojnie świat.: Wistowski ("Grube ryby"), Król ("Mazepa"), Łęcki ("Lalka").

Od dzieciństwa wzrastał w kulcie Fredry. "Fredrę, a zwłaszcza "Zemstę" - wyznał w pamiętniku - umia­łem wcześniej niż pacierz". Jako aktor gorliwie pod­trzymywał ten kult, walcząc o czystość stylu fredrow­skiego, wypowiadając się wielokrotnie w tej sprawie w mowie i w piśmie. Uchodził też za jednego z naj­lepszych znawców wiersza w komediach Fredry. Sam mówił go wg określenia Boya "brylantowo", powszech­nie uważany za jednego z najlepszych wykonawców Fredry. Jego dorobek obejmował w tej dziedzinie piętnaście ról. W niektórych komediach zmieniał role w miarę upływu lat, jak np. w "Zemście", w której grał kolejno Wacława, Papkina i Cześnika. Jego naj­słynniejszą kreacją fredrowską był Gucio ("Śluby panieńskie"), grany po raz pierwszy w T. Rozmaitości (1917), potem w T. Narodowym (1926), T. Małym (1929), po raz ostatni w T. Narodowym (1936), "z nie­porównaną werwą oraz ową maestrią w podaniu każdej frazy, która wywołuje raz po raz oklaski"; było to, jak twierdził Boy, zdumiewające "skojarze­nie pustoty i uczucia, wykwintu i tężyzny, refleksji i ognia". Trzykrotnie sam reżyserował "Śluby panień­skie": w 1926 w T. Narodowym, w 1947 w krak. T. Po­wszechnym i w 1950 w T. Ziemi Opolskiej. Na swoim jubileuszu w 1933 wystąpił po raz pierwszy w roli Cześnika ("Zemsta"). Grał ją też kilkakrotnie po II woj­nie świat. (m.in. w 1945 i 1955 w Krakowie). Frag­menty swych wspomnień publikował w czasopismach, a także w książce "Z pamiętnika aktora" (Warszawa 1958).

Bibl.: Boy: Pisma t. V, Warszawa 1956; EdS VIII; Fredro na scenie; K. Irzykowski: Recenzje teatralne, Warszawa 1965; Kotarbiński: Ze świata ułudy s. 100, 272; Leszczyński (il.); Lorentowicz: T. Polski s. LXIII; PSB XVII (Z. Jabłoński), Schiller: Teatr ogromny; TE II; W. Zawistowski: Teatr war­szawski między wojnami, Warszawa 1971 s. 326-330; Dz. pol. 1955 nr 76 (wywiad z J.L.), Stolica 1957 nr 12 (wywiad z L.; tu il.); Teatr 1952 nr 11 (m.in. artykuły A. Szyfmana, R. Ordyńskiego, A. Grzymaly-Siedleckiego; też il.), 1960 nr 4 (m.in. artykuły L.H. Morstina, H. Szletyńskiego; też il.), nr 15 (J. Kreczmar); Trybuna Ludu 1959 nr 191 (S.W. Balicki): Trybu­na rob. 1959 nr 170 (Z. Hierowski, B. Mierzejewski).

Ikon.: S.J. Kozłowski: Portret, karyk., akw., 1915 - MTWarszawa; K. Sichulski: L. jako "Zuzanna w kąpieli", karyk., akw., 1916, repr. Sztuki Piękne 1931 nr 3; K. Stabrowski: L. w kostiumie Stańczyka, olej - MNWarszawa; K. Sichulski: Portret, olej, 1932 - MTWarszawa; W. Bartoszewicz: L. jako Don Diego (Cyd), akw., 1954-MTWarszawa; K. Frycz: Portret, rys., 1905 -Bibl. Jagiell. (Gabinet Rycin); H. Barwiński: Portret, karyk., rys., ok. 1910, repr. - MTWarszawa; NN: Portret, karyk., rys., repr. Almanach, Lwów 1911 s. 135; H. Tom: Portret, karyk., rys., repr. - MTWarszawa; K. Si­chulski: Portret, karyk., rys., 1917, repr. Solski: Wspomnie­nia; E. Głowacki: L. jako Kielbik (Polityka), karyk., rys., repr. Tyg. ilustr. 1919 nr 45/46; S. Brzozowski: Portret, karyk., rys.- MHKraków; J.P. Janowski: Portret, rys., 1945 - SPA TiF; K. Dejunowicz: L. jako Hetman Kossakowski (Horsztyński), rys., 1954, repr. - MTWarszawa; M. Kilarski: Port­ret, rys. - Bibl. Ossol.; K. Frycz: L. w roli (Eros i Psyche), autolit., 1904, Teka Melpomeny; Fot. pryw. i w rolach - IS PAN, MTWarszawa, SPATiF.

Film.: 1928 - Pan Tadeusz; 1933 - Dzieje grzechu, Szpieg w masce; 1934 - Córka generała Pankratowa; 1936 - Barba­ra Radziwiłłówna; 1937 - Dyplomatyczna żona, Halka; 1939 - Żona i nie żona; 1948 - Ulica Graniczna; 1956 - Jerzy Leszczyński (film dokumentalny, WFD, sygn. F. 449); 1959 - PKF nr 29 A: pogrzeb J.L. i fragmenty Zemsty; 1966 - Go­dzina teatru (film dokumentalny, WFD, sygn. F. 1283). Nagrania: Fragmenty ról (Juliusz Cezar, Mazepa, Grube ryby, Marcowy kawaler, Cyrano de Bergerac, Poskromienie złośnicy, Mizantrop, Panna mężatka, Wielki człowiek do małych intere­sów, Wyrok Zeusa, Śluby panieńskie, Horsztyński, Fortel pana Zagłoby, Dwa nadzwyczaj prawdziwe zdarzenia, Zemsta, Sąd Ozyrysa), fragmenty prozy, recytacje, wypowiedzi okolicznoś­ciowe - Teatr PR; Fragmenty ról (Cyrano de Bergerac, Juliusz Cezar, Horsztyński), recytacje, wypowiedzi okolicznościowe - Arch. Dok. Mechanicznej.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1765-1965, PWN Warszawa 1973

Zdjęcia


Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.