teatralna |  filmowa | telewizyjna | radiowa | zawodowa | nagrody | odznaczenia | multimedia

Aleksander Zelwerowicz

nie żyje
ur. 1877-08-14, Lublin
zm. 1955-06-18, Warszawa

Biografia

ZELWEROWICZ Aleksander Gustaw (14 VIII 1877 Lublin - 18 VI 1955 Warszawa), aktor, reżyser, dyr. teatru. Był synem Aleksandra Z., komisarza sądowego, i Bronisławy z Rydzewskich, mężem aktorki Krystyny Z., ojcem aktorki Heleny Z. Uczęszczał w Warszawie do gimn. ale z VI klasy wydalono go z "wilczym biletem" za bywanie w t. ogródkowych. Po zdaniu matury w ros. gimn. w Orle studiował potem w Wyższej Szkole Hand­lowej im. Kronenberga, a jednocześnie w Klasie Dykcji i Deklamacji przy warsz. Tow. Muzycznym; tę ukoń­czył w 1897. Za jego debiut uchodzi przygodny występ w roli Lokajczuka ("Komedia omyłek"), odegranej 10 VI 1896 w warsz. Cyrku z zespołem t. łódzkiego. Dłuższy czas występował podobno w Dolinie Szwajcarskiej w amatorskim zespole Tow. Miłośników Sceny. W 1898-99 studiował nauki społeczne na uniw. genewskim. Ba­wiąc w Warszawie na wakacjach, dał się latem 1899 zwerbować do t. łódzkiego. Był aktorem tego t. w sez. 1899/1900 i występował z nim latem 1900 w warsz. t. ogr. Wodewil. Od jesieni 1900 zaangażował się do t. krak. i odtąd pracował tu przez osiem sez. jako aktor, a w ostatnich sez. także jako reżyser. Występował rów­nież w tym okresie w innych miastach, m.in. w 1903 w Cieszynie, a przypuszczalnie i w Grodnie. Od czerwca do sierpnia 1904 kierował grupą aktorów krak. na występach gościnnych w Zakopanem. Latem 1905 i 1906 występował gościnnie w warsz. t. w Filharmonii, a od 9 do 18 IV 1907 w Poznaniu. W sez. 1908/09 z ramienia łódz. Tow. Teatralnego był dyr. T. Victoria w Łodzi i występował ze swoim zespołem także w pobliskich osadach fabrycznych (Zgierz, Pabianice), niekiedy w odległych miastach, np. w Kaliszu, w marcu 1909 w Petersburgu, a w grudniu 1909 w warsz. Filharmonii. W nocy z 5 na 6 V 1909 T. Victoria spłonął. Z. zorganizował wówczas przed­stawienia na dochód zespołu w T. Wielkim (14-19 V), a następnie ruszył w objazd do Kalisza, Kutna, Łowi­cza, Tomaszowa, Piotrkowa, Częstochowy, Lublina, Radomia i Sosnowca. Sez. 1909/10 otworzył w Łodzi 23 X w przerobionym na t. magazynach przy ul. Cegielnianej (obecnie T. im. Jaracza). W tym czasie popadł w konflikt z Tow. Teatralnym. W styczniu 1910 odbył podróż do Moskwy. Przez pewien czas nosił się z myślą przejścia na scenę ros., poniechał tego zamiaru, w marcu 1910 złożył jednak kierownictwo t. łódz. i wyjechał na występy gościnne do Lwowa. Potem występował w T. im. Słowackiego w Krakowie (4-10 VI) i powtórnie we Lwowie (15 VI - 30 VII). Wobec ustępstw Tow. Teatralnego odnowił z nim współpracę jako dyr. t. łódz. w sez. 1910/11. W marcu 1911 był z zespołem łódz. na występach gościnnych w Kijowie. Czwarty sez. jego dyrekcji został przerwany na samym początku, gdyż 24 X 1911 spłonął t. przy ul. Cegielnianej. Przez miesiąc występował wtedy ze swymi aktorami w T. Wielkim. Na resztę sez. 1911/12 zaangażował się z częścią zespołu - sam jako aktor i główny reżyser - do T. Zjednoczonego w Warszawie. Latem 1912 współpracował z zespołem K. Hoffmana w Połądze.

Następnie zaangażował się do nowo powstającego T. Polskiego w Warszawie. Jesienią 1912 uczestniczył w wyprawie zespołu do Rosji, 29 I 1913 wystąpił na inauguracyjnym przedstawieniu w Warszawie w roli Eutychiana ("Irydion") i pracował tu przez dwa sez., wy­jeżdżając w końcu z zespołem na występy do Kijowa (24 X-1 XI 1914). W 1914-15 występował w t. .pol., w Kijowie uczestnicząc w występach tego t. w Żyto­mierzu, Berdyczowie, Humaniu i Winnicy. W lutym i marcu 1915 występował gościnnie ze zorganizowanym przez siebie Tow. aktorów dramatycznych w Peters­burgu. W kwietniu gościł w Wilnie, stamtąd wrócił do Warszawy i zaangażował się do T. Powszechnego, po miesiącu przeniósł się do T. Polskiego i pracował tu przez dwa sez., najpierw pod dyr. A. Szyfmana, potem w zrzeszeniu aktorów (był członkiem jego zarządu). W sez. 1917/18 był aktorem T. im. Słowackiego w Krakowie. Z Krakowa wrócił do Warszawy; w sez. 1918/19 występował w T. Polskim, w sez. 1919/20 w T. Miejskich, uczestnicząc również w pracach Reduty. W sez. 1920/21 był dyr. T. Miejskiego w Łodzi. W 1921-25 znowu pracował w T. Polskim jako aktor i reżyser. W sez. 1925/26 był współdyr. T. im. Bogu­sławskiego w Warszawie (z L. Schillerem i W. Horzycą). Ponadto reżyserował w T. Wielkim. W 1926-29 grał i reżyserował w T. Miejskich (Narodowy, Nowy, Letni), a także w T. Nowości. W 1929-31 był dyr. T. na Pohulance w Wilnie. W 1931-34 po raz piąty pracował w T. Polskim, w 1934-38 na wszystkich scenach TKKT i w T. Wielkim. W sez. 1938/39 był współdyr. T. Narodowego (zastępcą jego był W. Horzyca). W całym tym okresie często występował gościnnie, m.in. w Ło­dzi (kwiecień 1918), Poznaniu (latem 1921, 1922 i 1931), Wilnie (wiosna 1925) i Lublinie (1926). Reżyserował również i występował gościnnie w Rydze i w Pradze. W 1928 reprezentował z L. Schillerem pol. środowisko teatr. na jubileuszu MChAT w Moskwie. W 1932-35 wyjeżdżał ze studentami PIST na Łotwę, do Czecho­słowacji, Jugosławii i Włoch. Od 1911 grał w filmach pol. (do 1939 ponad dwadzieścia ról). Często z wielkim powodzeniem występował w Polskim Radiu. W okresie okupacji niem. wycofał się z teatru. Pracował na wsi jako dozorca obory, potem kasjer i kwestarz Domu Inwalidów Wojennych, wreszcie kierownik przytułku dla starców. Był aresztowany (ale tylko przez kilka dni). 22 III 1945 grał rolę Księdza ("Wesele") na przedstawieniu inaugurującym działalność T. Woj­ska Polskiego w Łodzi i pracował tu do 1947. W 1947 występował gościnnie w Katowicach, a potem przez kilka tygodni w T. im. Słowackiego w Krakowie. Od jesieni 1947 zaangażował się do T. Polskiego w War­szawie, gdzie pozostał już do końca życia. Od 1948 nurtowała go choroba prowadząca do niedowładu nóg i rąk. Mimo to występował jeszcze w 1954, choć nie mógł już wtedy chodzić. Tegoż roku był z zespołem T. Polskiego na występach w T. Narodów w Paryżu i tu po raz ostatni ukazał się na scenie (jako Jaskrowicz w "Grzechu", 13 VII 1954).

Pięciokrotnie obchodził jubileusze: 14 V 1925 w roli Tartuffe'a ("Świętoszek") w T. Polskim; 5 V 1931 w tyt. roli w "Adwokacie i wróżce" w T. na Pohulance w Wil­nie; 15 III 1935 w roli Parwitza ("Krysia") w T. Narodowym; 8 XI 1946 w tyt. roli Pana Damazego w T. Powszechnym w Łodzi; 16 II 1954 w roli Jaskrowicza ("Grzech") w T. Polskim. Ostatni jubileusz był zarazem jego ostatnim występem w kraju. Od 1919 należał do ZASP; był współtwórcą Związku, członkiem Naczelnej Rady Artystycznej, od 1924 członkiem zasłużonym. Dwukrotnie otrzymał nagrodę państwową: I stopnia w 1950 i zespołową za przedstawienie "Grzechu" w 1951. Należał do najsłynniejszych pol. nauczycieli gry aktor­skiej. Działalność pedag. zaczął w szkole J. Hryniewiec­kiej w Warszawie. Kontynuował ją od 1918 w Warsz. Szkole Dramatycznej, a od 1921 w Szkole Dramatycz­nej przy Konserwatorium Warsz.; w 1923-29 był kie­rownikiem tej szkoły przeprowadzając w niej gruntow­ne reformy. Ponownie został jej kierownikiem w 1931. Po przekształceniu jej w PIST (1932) był pierwszym dyr. tej uczelni do 1936, kiedy mu dyrekcję odebrano. W 1945 odtworzył w Łodzi PIST i był jego dyr. do 1946. W 1947, poróżniony z nowym zwierzchnikiem, L. Schillerem, przeniósł się do Warszawy, zorganizo­wał Państwową Szkołę Dramatyczną, był jej rektorem do chwili połączenia z PWST (1949), a potem prof. i honorowym rektorem do końca życia. Od 1955 ta uczelnia nosi jego imię. Był żonaty z Emilią Kulikow­ską (ślub w styczniu 1903 w Grodnie), po jej śmierci z aktorką Krystyną Sewerinówną (ślub 3 VII 1927 w Warszawie), a po raz trzeci z Marią Borowską (ślub w 1951).

Był wysoki, barczysty, miał kształtną głowę, wydatny nos i wyraziste oczy. "Głos jak najszczęśliwszy, pier­siowy, a dykcja bardzo poprawna i do tego nader urozmaicona" - zauważył F. Koneczny po jego pier­wszych występach w Krakowie, orzekając bez wahania że jest "pierwszorzędnym talentem" ("Przegląd Polski" 1900 z. 5.). Istotnie, wybił się szybko jako aktor charakterystyczny o niecodziennej pomysłowości i za­dziwiającym zmyśle transformacji. Grał w Krakowie m.in. Bentivoglia ("Odrodzenie"), Grabca ("Balladyna"), Kaspra i Czepca ("Wesele"), tyt. rolę w "Wujaszku Wani" (którego sam tłumaczył). Za dyrekcji L. Solskiego wysunął się już na czoło zespołu. Rozgłos ogólnopolski przyniosła mu jego dyrekcja w Łodzi. Z. stworzył tu świetny zespół, do którego należał m.in. A Mielewski, A. Siemaszko, S. Jaracz, K. Junosza-Stępowski. Jego repertuar był wówczas najambitniejszy w całym kraju, obejmował m.in. "Dziady", "Sen srebrny Salomei", "Irydiona", "Wesele", po raz pierwszy w Polsce wystawiono "Klątwę" (23 X 1909) i "Samuela Zborowskiego" J. Słowackiego (7 IX 1911). We wszystkich tych sztukach Z. występo­wał jako aktor. Wszystkie również reżyserował (nie­które wspólnie z A. Mielewskim). Część swego dorobku łódz. pokazał potem w T. Zjednoczonym w Warsza­wie.

Podczas I wojny świat. i tuż po niej utwierdził swój autorytet reżyserski cyklem szeroko dyskutowanych inscenizacji, w których zwykle sam grał główne role. W Krakowie wystawił wówczas m.in. "Cyrulika sewil­skiego" i "Pana Jowialskiego", w Warszawie "Pana de Pourceaugnac" i nową wersję "Cyrulika sewilskiego". Rewe­lacją był zwłaszcza "Pan de Pourceaugnac" (28 V 1918), w którym uderzał prawie jeszcze w Polsce nie stosowa­ny ton jaskrawej groteski przy całkowitej rytmizacji mowy, gestu i ruchu. Odtąd liczył się nie tylko do naj­wybitniejszych aktorów, ale także do najśmielszych i najbardziej oryginalnych inscenizatorów, póki dzieła L. Schillera nie przyćmiły w tej dziedzinie jego sławy. Wszakże i w późniejszych latach inscenizacje Z. wy­woływały burzliwe dyskusje (np. "Dziady" w T. Narodo­wym w 1927). W okresie dyrekcji wil. miał wiele wybit­nych osiągnięć inscenizacyjnych, jak np. "Wielki czło­wiek do małych interesów" czy "Sen nocy letniej". Jego obfity dorobek aktorski - ogółem grał ok. ośmiuset ról - był zastanawiająco różnorodny. Po­czątkowo Z. słynął przede wszystkim ze swoich ról komicznych, granych z niebywałym rozmachem, bez oszczędzania śmieszności, która tkwiła w jego własnym wyglądzie (z wiekiem stawał się coraz bardziej otyły). Rychło jednak zauważono, że na dnie jego bufonad skrywa się zwykle osad goryczy. O postaci Argana w "Chorym z urojenia" (1921) pisał L. Schiller, że "jej śmiech głupawy komplikuje skurcz nie dającego się utaić bólu i smutku: z jej próżnych, blachmalem śmierci przesłonionych oczu przeziera pustka tragiczna, która szkli się wesołym blaskiem, gdy komedio-balet w rozkiełzanym finale kpi w żywe oczy ze zdrowego rozsąd­ku". Nawet w takich postaciach jak Szambelan ("Pan Jowialski") czy Pan Damazy, wyczuwano szyderstwo, z jakim Z. obnażał ich słabości. Utrzymuje się opinia, że mimo opanowania, cechującego go w życiu codzien­nym, był jednostką wewnętrznie rozdartą. Temu też przypisuje się prawdę wyrazu, jaką nadawał postaciom dramatycznym, głęboko cierpiącym z powodu popeł­nionych błędów czy z racji jakichś tajemnych powikłań swojej psychiki. Frapująco wypadało to w wypadku ros. inteligentów, których grał z widocznym znaw­stwem i upodobaniem. Znamienna jest tu słynna kreacja Majora ("Fantazy"), grana niemal w ciągu całej kariery aktorskiej. Za szczytowe wcielenie tego cyklu uchodzi Porfiry w "Zbrodni i karze" (1934). Nie zasklepiał się jednak w żadnym kierunku, nie zastygał w stereoty­pach. Z temperamentu zdawałoby się jak najdalszy od stylu J. Szaniawskiego, należał do tych reżyserów i aktorów, którzy najbardziej przyczynili się do utrwa­lenia jego teatr. pozycji. Wystawił ogółem pięć sztuk Szaniawskiego i stworzył w nich kilka świetnych ról, z których najwyżej ceniony był Mecenas ("Adwokat i róże"), a potem Parwitz ("Krysia"). Wg B. Korzeniew­skiego na premierze "Krysi" ,,to było może największym urokiem przedstawienia - patrzeć, jak ten krwisty, impetyczny człowiek poddaje się rygorom ściszenia, subtelnościom, poetyckim wydelikaceniom. Nade wszy­stko - jak paruje mgiełką autorskiej ironii". W 1939 sprawił wielkie wrażenie w roli Reżysera ("Nasze mia­sto"), która była arcydziełem prostoty. Po wojnie dał jeszcze dwie wielkie kreacje, nacechowane smutną mądrością rezygnacji: Żebraka ("Elektra") i Jaskrowicza ("Grzech"). Ogłosił wiele artykułów na tematy teatr., a po­śmiertnie wydano jego wspomnienia pt. "Gawędy sta­rego komedianta" (Warszawa 1958). Bibl.: Aleksander Zelwerowicz, Wilno 1931; Banaszkiewicz, Witczak; W. Fallek: Scena łódzka pod dyrekcją Aleksandra Zelwerowicza, Łódź 1937; W. Fallek: Z dziejów sceny łódz­kiej, Łódź 1938; Fredro na scenie; W. Horzyca: Aleksander Zelwerowicz, Warszawa 1935; Jewsiewicki: Materiały; B. Ko­rzeniewski: Spory o teatr, Warszawa 1966; Kreczmar: Notat­nik (il.); Lipiec: Zelwerowicz i scena łódz.; Lorentowicz: T. Polski (il.); J. Macierakowski, W. Natanson: Aleksander Zel­werowicz, Warszawa 1957 (tu bibl.; 33 il.); Schiller: Teatr og­romny; Szczublewski: Artvści i urzędnicy; Łódź teatr. 1946/47 nr 2 (L. Schiller, H. Szfetyński, J. Kreczmar); Teatr 1946 nr 6-7 (E. Csató), 1954 nr 3 (K. Adwentowicz, I. Solska, J. Szaniawski, A. Szyfman, J. Kreczmar, J. Macierakowski), 1955 nr 14 (W. Brydziński, Z. Niwińska), 1958 nr 11, 12 (J. Krecz­mar); Wiad. lit. 1935 nr 123; Afisze, IS PAN, MHKraków, MTWarszawa.

Ikon.: L. Wyczółkowski: Z. jako Diabeł, pastel, ok. 1900 - MTWarszawa; W. Dunin-Marcinkiewicz: Z. w roli(Turandot), akw., 1931 - PWST Warszawa; L. Śleńdziński: Portret, olej, 1931 zb. pryw.; A. Gerżabek: Portret, olej, ok. 1950 - MTWar­szawa; W. Bobrowska: Portret, olej, 1954 - PWST Warsza­wa; L. Grabowski: Z. jako Dziadek (Sprawiedliwi ludzie), olej, 1959 - PWST Warszawa; M. Duda: Portret, olej - MTWar­szawa; W. Zakrzewski: Portret, olej. repr. A. Bartczakowa: Collegium Nobilium, Warszawa 1971; Cz. Makowski: Portret gips, 1914 - MN Warszawa; H. Kuna: Portret, brąz, 1937 - SPATiF (dep. MTWarszawa); T. Brzoskiewicz: Portret, rzeź­ba, 1965 - MTWarszawa; T. Godziszewski: Z. w roli, kukieł­ka, repr. Tęcza 1930 z. 37; G. Żemła: Portret, gips patynowa­ny - PWST Warszawa; K. Frycz: Z. jako Lichocki (Kościusz­ko pod Racławicami) i Z., autolit., 1904 - Teka Melpomeny; H. Barwiński: Portret, rys., 1921 - MHKraków; W. Dunin-Marcinkiewicz: Z. jako Baron Regnard (Ten, którego biją po twarzy), 1936 - MTWarszawa; F. Burkiewicz: Portret, drzew. - MN Warszawa; W. Bartoszewicz: Portret, rys., 1950

- MTWarszawa; Fot. pryw. i w rolach - Arch. m. Krakowa i woj. krak., IS PAN, MTWarszawa.

Film.: 1922 -Rok 1863; 1928 - Huragan; 1932 -Księżna Łowicka; 1933 - Dzieje grzechu; 1935 - Dwie Joasie; 1937

Ludzie Wisły; 1938 - Granica, Serce matki,. Wrzos; 1939 - Czarne diamenty, Doktor Murek, Trzy serca, Żona i nie żona ; 1946 - Dwie godziny; 1951 -Grzech, fragm. III aktu (film dokumentalny, WFD, sygn. F. 275); 1955 - Aleksander Zel­werowicz (film dokumentalny, WFD, sygn. F. 388); 1966 - Godzina teatru (film dokumentalny WFD, sygn. F. 1283). Nagrania: Role (Kubuś fatalista i jego pan, Dom pod Oświę­cimiem, Synowie, Zemsta, Nuty), fragmenty prozy, recytacje, wypowiedzi okolicznościowe - Arch. Dok. Mechanicznej; Fragmenty ról (Pasażer I klasy, Nuda jesienna, Nuty, Dom otwarty, Pan Jowialski, Pan Damazy, List Jana Skórczykiewicza, Bardzo ciekawa historia), recytacje, fragmenty prozy, wy­powiedzi okolicznościowe - Teatr PR.

Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1765-1965, PWN Warszawa 1973

Zdjęcia


Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.