Tadeusz Łomnicki

nie żyje
ur. 1927-07-18, Podhajce
zm. 1992-02-22, Poznań

Biografia

Tadeusz Łomnicki (18 VII 1927 Podhajce k. Lwowa - 22 II 1992 Poznań), aktor, reżyser, dyr. i kier. artyst. teatru, pedagog. Po ukoń­czeniu Gimn. Handlowego w Dębicy k. Tarno­wa (1942), przybył do Krakowa, gdzie łączył pracę zarobkową (robotnik kolejowy, liczarz w banku) z nauką gry na skrzypcach u W. Piotrowskiego, podejmował też pierwsze pró­by lit.: pisał wiersze, nowele, myślał o drama­cie. Wstąpił do Szarych Szeregów. Należał do pierwszego, powojennego pokolenia pol. akto­rów. W lutym 1945 zdał do Studia Starego Teatru, a 1 IV t.r. pojawił się już na scenie jako Pasterz ("Mąż doskonały" Zawieyskiego), zaś 27 IV w roli Włodka ("Teoria Einsteina" Cwojdziń­skiego). Również w kwietniu w spektaklu "Be­ksy" Billiżanki, zrealizowanym przez autorkę z grupą słuchaczy Studia, zagrał Tłustego Ja­sia. Od lipca uczestniczył w pracach artyst. "Dali" J.Osterwy. Zdał aktorski egzamin ZASP-u (teorię). W sez. 1945/46 był słuchaczem II kursu Studia, a równocześnie aktorem Stare­go Teatru. Grał np. Maria ("Igraszki trafu i miłości" Marivaux), Skrzypka ("Pigmalion" Shawa), Tabarina ("Król włóczęgów" Frimla). W sez. 1946/47 występował w T. Miejskim w Katowicach, odnosząc sukcesy jako Franio ("Szczęście Frania" Perzyńskiego), Chłopiec z deszczu ("Dwa teatry" Szaniawskiego) i Puk ("Sen nocy letniej" Shakespeare'a), wyróżniony na Festiwalu Szekspirowskim w Warszawie. Po powrocie do Krakowa, w 1. 1947-49 wystę­pował w Miejskich T. Dramatycznych: T. im. Słowackiego i Starym, gdzie zadebiutował ja­ko dramaturg. Na Małej Scenie tego teatru 29 X 1948 odbyła się prem. sztuki "Noe i jego me­nażeria" w reż. R. Zawistowskiego (po raz drugi została wystawiona w warsz. T. Kameralnym 3 VI 1970 w reż. M. Z. Bordowicza). Ważniej­sze role, w których już wówczas zadziwiał doj­rzałą interpretacją, to m.in.: Titus ("Powrót syna marnotrawnego" Brandstaettera), Eryk Birling ("Pan inspektor przyszedł" Priestleya), tyt. ("Mazepa" Słowackiego). Od 1949 grał w Warszawie, zaangażowany przez E.Axera do T. Współczesnego. W 1951 został człon­kiem PZPR. Występował wówczas gościnnie w T. Polskim, a w 1952 w T. Ludowym jako Józek Madej w swej kolejnej sztuce pt. "Kąkol i pszenica" (prem. 18 IX w reż. J. Świderskie­go). Jej praprem., w reż. W. Wróblewskiej od­była się 28 VI 1951 w T. im. Żeromskiego w Kielcach. W1.1951-54 odbył studia reżyser­skie w warsz. PWST (dyplom w sez. 1964/65). Od sez. 1952/53 był w zespole T. Narodowego, a po objęciu dyrekcji tego t. przez Axera w li­stopadzie 1954 i połączeniu z zespołem T. Współczesnego, grał na obu scenach. W 1955 otrzymał nagrodę państwową za role filmowe ("Dwie brygady", "Załoga", "Piątka z ulicy Bar­skiej", "Pokolenie"). Z zespołem warsz. T. Naro­dowego w 1956 występował w roli Kordiana w dramacie Słowackiego w Teatrze Narodów w Paryżu. W 1957 po usamodzielnieniu się T. Współczesnego przeszedł do zespołu tegoż i pozostał aż do 1974. W tym niezwykle waż­nym i bogatym okresie jego artyst. działalno­ści powstały role zaliczane do największych osiągnięć w historii pol. teatru: Orestes ("Ifigenia w Taurydzie" Goethego), Arturo Ui ("Karie­ra Artura Ui" Brechta), Jerry ("Opowiadanie o Zoo" Albee'go), Solony ("Trzy siostry" Czecho­wa), Łatka ("Dożywocie" Fredry), Głumow ("Pa­miętnik szubrawca" Ostrowskiego), Kapitan Edgar ("Play Strindberg" Durrenmatta), Lir ("Lir" Bonda). Z wielkim powodzeniem prezen­tował swe wybitne kreacje za granicą: w 1964 Artura Ui w T. im. Gorkiego w Leningradzie, Łatkę w Aldwych Theatre w Londynie (Świa­towy Festiwal Teatralny) i wielu miastach Ju­gosławii i Bułgarii, w 1970 Witusia w "Skizie" Zapolskiej przygotowanym przez A. Łapickie­go w 24 miejscowościach Stanów Zjednoczo­nych, w 1971 Kapitana Edgara we Florencji (VII Międzynarodowy Przegląd Teatralny). Obok mistrzowskich ról teatr. tworzył w tym okresie pamiętne postaci film. m.in. Poruczni­ka Zawistowskiego w "Eroice" (1958), Grzego­rza w "Der Achte Tage der Woche" (1958), Andrzeja w "Niewinnych czarodziejach" (1960), Jana w "Pierwszym dniu wolności" (1964), pre­zentowanym na XVIII Międzynarodowym Fe­stiwalu Filmowym w Cannes w 1965 (był członkiem pol. delegacji), Majora Swętowicza w "Potem nastąpi cisza" (1966), wreszcie bijącą wszelkie rekordy popularności Michała Woło­dyjowskiego w "Panu Wołodyjowskim" (1969) i "Potopie" (1974) oraz telewizyjnych "Przygo­dach pana Michała" (1969), uznaną za najle­pszą rolę męską na Festiwalu Filmowym w Moskwie (1969). Współpracę z Teatrem TV rozpoczął w 1960 występując w spektaklu "Wy­jątek i reguła" Brechta, potem zagrał Stranitzky'ego w "Pułkowniku i Stranitzkym" Durrenmatta (1962), Bohatera w "Kartotece" Różewicza i Tadeusza w "Pożegnaniu z Marią" Borowskiego (1967), tyt. w "Makbecie" Shakespeare'a (1969), tyt. w "Świętoszku" Moliera i Petruccia w "Poskromieniu złośnicy" Shakespeare'a (1971), Stefana Szczukę w "Popiele i diamencie" wg Andrzejewskiego (1974). Jako reżyser zadebiutował w 1965 na Małej Scenie T. Współczesnego przy ul. Czackiego przed­stawieniem "Wachlarz", "Jesteś piękna", "Adama­szkowy bębenek" Mishimy (9 III), w który grał też role Yoshio, Poety i Iwakichi. W 1969 na tej samej scenie reżyserował "Rodeo" Ścibora-Rylskiego i grał Pawła. W tymże roku powie­rzono mu funkcję prorektora warsz. PWST, a w 1970 rektora tej uczelni. W 1974 otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego. Opuściwszy zespół Axera po przeszło 20-letniej współpra­cy, zaangażował się do T. Narodowego pod dyr. A. Hanuszkiewicza i w sez. 1974/75 grał tam Gospodarza ("Wesele" Wyspiańskiego), a we wrześniu 1975 gościnnie Prisypkina ("Pluskwa" Majakowskiego). Wcześniej w maju t.r. został powołany na stanowisko dyr. i kier. artyst. nowo powstałego T. na Woli. Na VII zjeździe PZPR został członkiem KC. Działal­ność swojej sceny zainaugurował reżyserując "Pierwszy dzień wolności" Kruczkowskiego, grał też rolę Anzelma (prem. 17 I 1976). Do 1981 grał tu swe kolejne wielkie role: Goyę ("Gdy rozum śpi..." Vallejo), Bukarę ("Przedstawienie "Hamleta" we wsi Głucha Dolna" Breśana), Galileusza ("Życie Galileusza" Brechta), tyt. ("Fantazy" Słowackiego) i Salieriego ("Amade­usz" Shaffera). Reżyserował pol. praprem. sztuki Gelmana "Protokół pewnego zebrania" i praprem. "Do piachu" Różewicza, opiekował się przedstawieniami studentów i debiutan­tów. Wystąpił w kolejnych filmach, np. "Grani­ca", "Człowiek z marmuru" (1976), "Tańczący jastrząb" (1977), "Gdziekolwiek jesteś panie pre­zydencie..." (1978), "Kontrakt" (1980), "Przypadek" (1981), "Wizja lokalna 1901" i "Limuzyna Daimler Benz" (1981). Swój dorobek telewizyjny wzbogacił m.in. o role: Horodniczego w "Rewi­zorze" Gogola (1977), Willie Lomana w "Śmierci komiwojażera" Millera (1980), Moliera w "Mo­lierze, czyli Zmowie świętoszków" Bułhakowa, Ojca w adaptacji "Przedwiośnia" Żeromskiego (1981). W kwietniu 1981 złożył rezygnację ze stanowiska dyr. i kier. artyst T. na Woli, w czerwcu zakończył kadencję rektora PWST, nadal wykładał na wydz. aktorskim i reżyser­skim, reżyserował spektakle T. Szkolnego PWST, np. "Kariera Alfa Omegi" Tuwima i Hemara (1983), "Stracone zachody miłości" Shakespeare'a (1986), "Czekając na Godota" Becketta (1991). Od września 1981 był w zespole T. Polskiego pod dyr. K. Dejmka i w wyreżyse­rowanym przez niego "Ambasadorze" Mrożka, zagrał Człowieka (październik). Po wprowa­dzeniu stanu wojennego wystąpił z partii. Choroba serca i operacja w Londynie spowo­dowały blisko 2-letnią przerwę w jego życiu zawodowym. Na scenie T. Polskiego pojawił się w czerwcu 1983 jako Papkin ("Zemsta" Fre­dry). W sez. 1983/84 pozostając nadal w zes­pole Dejmka, współpracował gościnnie z T. Studio. Owocem tej współpracy była prem. "Affabulazione" Pasoliniego w jego reż. i rola Ojca (5 VI 1984). W sez. 1984/85 przeszedł do zespołu aktorskiego T. Studio i zapoczątkował współpracę z A. Liberą przy kolejnych realiza­cjach utworów Becketta. Tak powstały znako­mite, najciekawsze role w ostatnich latach: Mężczyzna ("Komedia"), Krapp ("Ostatnia ta­śma"), w nast. sez. Hamm ("Końcówka") i Reży­ser ("Katastrofa"), grane nadal w sez. 1986/87 i 1987/88. Równocześnie w sez. 1987/88 na scenie T. Dramatycznego zrealizował gościn­nie pol. praprem. sztuki Dorsta "Ja, Feuerbach" i wcielił się w postać aktora Feuerbacha (18 VI). Od sez. 1988/89, nie związany już etatem z żadną sceną, występował nadal gościnnie w T. Dramatycznym jako Feuerbach, w T. Po­wszechnym w roli Tadeusza Kościuszki ("Lek­cja polskiego" Bojarskiej, prem. 28 IX 1988), w T. Studio w rolach Mężczyzny i Krappa, a ponadto Bohatera w "Kartotece" Różewicza, zrealizowanej przez studentów PWST pod je­go opieką artyst. 17 II 89. W tym samym roku za role Kościuszki i Bohatera otrzymał Grand Prix XXVIII Festiwalu Polskich Sztuk Współ­czesnych we Wrocławiu i nie zgadzając się z werdyktem jury, ufundował reżyserom "Kar­toteki" własną nagrodę "Łom 89". W sez. 1989/90 swój bogaty repertuar poszerzył o ro­lę Bruscona w "Komediancie" Bernharda (prem. 6 VI 1990 w warsz. T. Współczesnym), za którą z kolei otrzymał Grand Prix XXXI Kaliskich Spotkań Teatralnych (1991). Był to 45 rok jego pracy scenicznej. W sez.1990/91 występował nadal na czterech scenach warsz., kontynuował pracę pedagogiczną w PWST, był członkiem Rady Artystycznej ZASP-u. Wiele podróżował wzbudzając wszędzie za­chwyt i podziw swym kunsztem aktorskim, dojrzałą, przejmującą interpretacją postaci. Krytycy wymieniali go wśród największych aktorów naszego wieku, obok L. O1iviera, J.Gielguda. "Komedię" i "Ostatnią taśmę" pre­zentował m.in. na festiwalach teatr. w Tune­zji (1985), we Włoszech (1987), Sofii (1987), Moskwie, Kijowie i Wilnie (1988), w Austrii (1990) i Niemczech (1991); wcześniej w ber­lińskim Transformtheater grał Fiora w "Ope­retce" Gombrowicza i reżyserował "Kartotekę" Różewicza (1987), z "Lekcją polskiego" wyjeż­dżał do Szwajcarii w (1988), na Wiener Festwochen przygotował "Pułapkę" Różewicza w wersji niemieckiej (1991). W ostatnim okre­sie występował często w filmach, takich jak: "Przypadek" (1981) i "Dekalog" (1989), "Kronika wypadków miłosnych" (1985), "Lawa" (1989), "Ferdydurke" (1991). Ogółem miał w swym do­robku ponad 60 ról film., był także autorem kilku scenariuszy, np. wg jednego z nich na­kręcony film pt. "Ambulans" zdobył Grand Prix na Festiwalu w San Francisco. W Teatrze TV zostały pokazane jego największe osiągnię­cia aktorskie ostatnich lat-Krapp (1989) i Fe­uerbach (1990). W sztuce pt. "Szalbierz" Spiry grał Bogusławskiego (1991), w "Ojcu" Strindberga wystąpił w roli Rotmistrza (1991). W ostatnich miesiącach życia był całkowicie pochłonięty rolą Leara w "Królu Learze" Shakespeare'a, przygotowywaną na scenie T. Nowego w Poznaniu w reż. E. Korina. Podczas jednej z ostatnich prób zasłabł i wkrótce zmarł w pozn. szpitalu, nie odzyskawszy przytomno­ści. Po jego śmierci odbyła się emisja spekta­klu telewizyjnego pt. "Stalin" Salvatore, w którym grał Aktora Icyka Abrahamowicza Sagera (2 III 1992). W maju 1992 miał pre­zentować "Ostatnią taśmę" w Tokio. Pisał - poza wymienionymi sztukami scen. - wiersze, no­wele, eseje i wspomnienia ("Spotkania teatral­ne" 1984), zamieścił też swój głos w pracy zbiorowej "Komedianci, czyli rzecz o bojkocie" (1988). W 1996 z okazji 20-lecia otwarcia T. na Woli w Warszawie odsłonięto pamiątkową tablicę, a scenie tej nadano imię artysty.

Źródło: Almanach Sceny Polskiej 1991/92 tom XXXIII, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 1997

Zdjęcia


Baza danych zawiera informacje o karierach artystycznych, zatrudnieniu zawodowym i nagrodach wszystkich osób związanych twórczo z polskimi teatrami dramatycznymi, muzycznymi, lalkowymi i polskim filmem od roku 1991 do chwili obecnej. Dane wcześniejsze są sukcesywnie uzupełnianie i docelowo w bazie znajdą się wszystkie szczegóły dotyczące życia teatralnego w Polsce.

Od kwietnia 2004 roku baza codziennie wzbogacana jest o artykuły, które ukazują się w polskiej prasie. Artykuły archiwalne pojawiają się stopniowo.

Od września 2014 roku uruchomiliśmy możliwość zamawiania szczegółowej, elektronicznej kwerendy na temat archiwaliów znajdujących się w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru.

Wiosną 2015 rozpoczęliśmy współpracę z fundacją sedina.pl tworzącą Internetową Encyklopedię Szczecina oraz Państwową Wyższą Szkołą Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie.