powiększwersja do drukupoleć znajomemu

Prawda i miłość. Czeskie sztuki współczesne

Agencja Dramatu i Teatru w nadesłanym tekście poleca antologię "Prawda i miłość. Czeskie sztuki współczesne". W zbiorze znalazło się dziewięć dramatów powstałych w ostatniej dekadzie.

Czesi mają to do siebie, że potrafią opowiadać o swojej historii i traumach z niesamowitym dystansem i absurdalnym poczuciem humoru. Na zbiór składa się dziewięć dramatów, które powstały w przeciągu ostatniej dekady. Są wśród nich i absurdalne komedie, i sztuki o większym ciężarze gatunkowym. Wśród autorów znajdują się cenieni dramatopisarze jak Petr Zelenka ze swoją najnowszą sztuką i mniej znani, ale zdecydowanie warci poznania. Czesi nie oszczędzają samych siebie, odważnie dokonują literackich wiwisekcji. Dzięki lekturze tych sztuk paradoksalnie dowiemy się czegoś więcej o nas samych, o Polakach.

Te teksty są głęboko przemyślanym i bolesnym komentarzem stanu psychicznego czeskiego społeczeństwa, naznaczonego najpierw dwuznaczną moralnie postawą w czasie wojny, później latami życia w systemie totalitarnym, a następnie niosącego swoje urazy, lęki i wyparte winy przez czas wolności. Dzięki tej antologii możemy się przyjrzeć, co ludzie obarczeni taką przeszłością niosą ze sobą, zobaczyć, co potrafią ze swoją wolnością zrobić. - Elżbieta Zimna, Prawda i miłość (wstęp do antologii)

*

"Poker Face"

Autor: Petr Kolečko

Przekład: Krystyna Krauze

Gatunek: komedia

Obsada: 2K, 2M

"To był orzeł. [...] Nie wiem, czy płakał naprawdę, ważne było, że wydawało mi się, że płacze. Rozumiesz? Spoglądał na nas w dół, na Europę Środkową, na ludzi, i było mu ich żal. Patrzył na nas, na wszystkie te śmieszne mróweczki w rozpadającym się mrowisku, jak posrane mamy życie przez egoizm naszych rodziców i walczymy o to, żebyśmy sami mogli być egoistami".

Jana, jej córka oraz partner córki, spotykają się w okresie świąt Bożego Narodzenia. W telewizji non stop relacjonowany jest pogrzeb Vaclava Havla. To wydarzenie prowokuje Janę do wspomnień; w 1989 r., w czasie aksamitnej rewolucji, była idealistycznie nastawioną młodą kobietą. Niedługo urodzi córkę; żyje w przekonaniu, że Pawlina jest owocem jej romansu z Havlem. Z fascynacji prezydentem podkpiwał jej ojciec, zapalony gracz mariasza, który wciągnął Janę w świat hazardu.

Mijają lata, Jana staje się wyrachowaną milionerką, mistrzynią pokera. To wyjątkowo ekscentryczna postać. Nie zawaha się przed szantażem, użyciem rewolweru, romansem z partnerem swojej córki. Wiktor wyraża podobny cynizm, choć skrywa go pod płaszczykiem ideałów. Rozdarta Pawlina nie ma innego wyboru niż pójście drogą swojej matki i dziadka - wybiera życie bezkompromisowej hazardzistki.

Świat po transformacji nie przynosi łatwych rozwiązań, degeneracja przybiera po prostu inne oblicze. Ludzie nadal upajają się władzą i wyzyskiem w błędnym przekonaniu, że świat leży u ich stóp.

*

"Job Interviews"

Autor: Petr Zelenka

Przekład: Krystyna Krauze

Gatunek: komedia

Obsada: sztuka wieloobsadowa

"Oczywiście to nie nasza bajka i nie możemy podejmować decyzji za klienta! Wprost przeciwnie. Utwierdzamy go w jego NIEZDECYDOWANIU. Wmawiamy mu, że fakt, iż od dwóch miesięcy nie jest w stanie wybrać aktora do dziesięciosekundowej reklamy jakichś gównianych ciasteczek, nie świadczy o jego DEMENCJI czy ROZPADZIE OSOBOWOŚCI, ale wręcz przeciwnie - o jego BEZPRECEDENSOWEJ PROFESJONALNOŚCI".

Ninę, która pracuje w agencji aktorskiej, widzimy podczas niezliczonych spotkań i rozmów telefonicznych ze swoimi klientami. Traktuje ich przedmiotowo, mimo że często jest im najbliższą osobą. Za Boba płaci rachunki, rozlicza podatki i swata go z kobietami. Nie uznaje powodów etycznych Magdy, która po wyjściu z choroby stała się religijna i odmawia podjęcia intratnej fuchy. Życie Niny w całości podporządkowane jest pracy, a sprawy osobiste jak wszystko są przedmiotem biznesowych transakcji. Jej wypalenie jako pierwszy dostrzega schorowany ojciec. Nie akceptując jego związku z 30 lat młodszą opiekunką Marią, Nina przekupuje ją, by przestała widywać się z ojcem. Nie układa jej się także z niepełnosprawnym mężem. Jest do tego w konflikcie z bratem, ale postanawia cynicznie "pomóc" jego szukającej pracy córce. Kiedy Nina z powodu kolejnych nadużyć traci pracę, jej życie wali się z dnia na dzień, zupełnie nie może znaleźć sobie miejsca w życiu, upadla się, a następnie popada w szaleństwo. Ekstremalny przypadek Niny służyć może jako ostrzeżenie przed uwikłaniem w mechanizmy show-biznesu, kapitalizmu i urynkowieniem nawet życia prywatnego. Znakomita rola dla odważnej aktorki.

*

"Czar molekuły" / "Elegance molekuly"

Autor: Petr Zelenka

Przekład: Krystyna Krauze

Gatunek: komedia

Obsada: Sztuka wieloobsadowa

"ROSEMARY: Epidemia jako napędowa siła historii.

JOHN: Zawsze się z tego wyśmiewałaś.

ROSEMARY: Nie wyśmiewałam się. Ale zawsze miałam nadzieję, że to człowiek tworzy historię.

JOHN: I kto miał rację?

ROSEMARY: Nikt. Wciąż chodzi tu tylko o pieniądze".

Antoni Holy to czeski chemik, odkrywca cidofowiru, adefowiru i tenowofiru - molekuł, które stały się podstawą m.in. leku na AIDS. Brzmi jak zapowiedź przepustki do wielkiej kariery i nadzieja dla wielu chorych, tym bardziej, że naukowcowi wraz z zespołem udaje się wyrwać zza żelaznej kurtyny. Przenoszą się do Ameryki, by kontynuować badania we współpracy z koncernami farmaceutycznymi. Zachód i Wschód nie różnią się od siebie tak bardzo, jak można by się spodziewać. O ile w ojczyźnie Holego liczy się bezwzględne posłuszeństwo partii, o tyle w Stanach liczą się twarde reguły rynku. A wynalezienie skutecznego medykamentu leczącego rzesze chorych jest zdecydowanie mniej opłacalne niż dopuszczanie do obrotu leków jedynie podtrzymujących życie, skazujących pacjentów na wegetację. Rządzi biznes, w radach firm farmaceutycznych zasiadają bankierzy, ekonomiści i, oczywiście, politycy. "A gdzie jest chemia?" - pyta retorycznie Holy. Nauka plasuje się na szarym końcu za światem finansjery. Zelenka opisuje tę historię z właściwym sobie poczuciem humoru, ale nie trywializując tematu.

*

"Ostatnia gąska" / "Poslední husička"

Autor: S. d. Ch

Przekład: Krystyna Krauze

Gatunek: komedia polityczna, satyra

Obsada: 4M, 1K (2M + 2-3 role epizodyczne)

"I dlatego w czasie mojego przemówienia niektórzy zdobędą się na odwagę i delikatnie dotkną kości i stolca, potem tych rąk i dotyków przybywa, są dłuższe i odważniejsze, i nagle pojawia się palec, który nabiera trochę stolca i dla mnie jest już jasne, że poniesie go do ust, potem tych palców przybędzie, a ja już wiem, że znów zwyciężyłem [...]".

Działacz Polityczny przyrządza gęś. Scenę wypełnia wspaniały aromat. Widzowie mogą prawie poczuć smak pieczeni... Ale "prawie" robi tu wielką różnicę. Okazała gęś państwowego budżetu, choć wydaje się na wyciągnięcie ręki, pozostaje poza zasięgiem obywateli. Zanim nastąpi "koniec" Działacza, zdoła nasycić swój brzuch wieloma tłustymi ptakami, rzucając w zebrany pod oknem tłum nędzne ochłapy - i wmawiając mu, że to ambrozja. Co tłum przyjmuje bezkrytycznie.

Autor ukrywający się pod pseudonimem S. d. Ch. w satyryczny sposób piętnuje blagierstwo ludzi ze świata wielkiej polityki i socjotechniczne sposoby manipulowania społeczeństwem. Poczucie humoru Ostatniej gąski jest arcydemoniczne, chciałoby się powiedzieć: tak śmieszno, że aż straszno... Tym bardziej, że tematyka jest niepokojąco uniwersalna.

*

"Naciśnij kosmos, by przejść dalej" / "Dotkni se vesmíru a pokračuj"

Autor: René Levínský

Przekład: Gabriela Gańczarczyk

Gatunek: komedia

Obsada: 3K, 8M

"Bóg, Darwin, klonowanie, proszę panów, mogłam strzelać w ciemno. A wy świetnie się sprawiliście! Zabawne, że człowiek wie od samego początku, jak łatwo jest manipulować męską próżnością, ale koniec końców sama za każdym razem i wciąż od nowa jestem zaskoczona tym, że to jeszcze o wiele mniej skomplikowane".

W praskim Instytucie Ekologii Chemicznej doktor Bogumił Planowski jego doktorantka Aniela Suchema udowadniają, że wystarczy zamienić jedną zasadę azotową w genomie, by sprowokować przyspieszenie mechanizmu ewolucji. Planowski ma prawo czuć się jak Bóg... Trzeba jednak przyznać, że naukowiec od dawna tak się zachowuje. Nie szanuje swojej żony Bożydary (która, tuż pod jego nosem, wdaje się w romans z matematykiem Szmidem), a do tego wykorzystuje potulność Anieli. Nic więc dziwnego, że podpuszczony przez Szmida Planowski zaczyna lansować teorię o zakodowanych w genomie wiadomościach od Stwórcy. Śmiałe wystąpienie Planowskiego zostaje nagrane na żywo w programie dziennikarki Świętosławy Gadalińskiej i wykorzystane do prowokacji. Następuje efekt domina. Skompromitowanego Planowskiego opuszcza żona. Zdesperowany naukowiec, nakłania Anielę na wszczepienie genetycznie zmodyfikowanego, "idealnego" zarodka.

"Naciśnij kosmos, by przejść dalej" to sztuka nie tylko poświęcona kwestiom etycznym w nauce (poglądom Planowskiego blisko do nurtu eugenicznego!). Levínský z humorem, ale i zjadliwością punktuje męską żądzę dominacji.

*

"Wysłuchanie" / "Slyšení"

Autor: Tomáš Vůjtek

Przekład: Tomasz Grabiński

Gatunek: dramat

Obsada: 2K, 8M

"To ciągle ma miejsce. Ktoś powiedziałby, że wystarczy otworzyć oczy i to minie. Tylko jak chcecie otworzyć oczy, które są już otwarte? Otwarte szeroko. Tak szeroko, że nie da się ich już zamknąć. Nie, to nie jest sen. To nadal ma miejsce. I nawet śmierć tego nie powstrzyma. Nawet miliony ofiar tego nie powstrzymają. Nawet moja śmierć tego nie powstrzymała. To nadal ma miejsce. [...]".

"Wszyscy wykonywaliśmy tylko swoje obowiązki" - tłumaczy "babci klozetowej" o imieniu Vlasticzka nie kto inny jak Adolf Eichmann. To przypadkowe spotkanie stanie się zderzeniem dwóch perspektyw: zbrodniarzy i gapiów Zagłady, decydentów i prostych ludzi, nazistów i zwykłych Czechów o różnych sympatiach i postawach w czasie drugiej wojny światowej.

Eichmann nieustannie wybiela swoje działania, tłumacząc wszystkie posunięcia wykonywaniem rozkazów zwierzchnictwa, brakiem świadomości, przypadkiem. Okazuje się, że Vlasticzka, która pracowała dla żydowskiej rodziny jako pomoc domowa, również ma na sumieniu niechlubne posunięcia. Relatywizowanie swoich poczynań, wybielanie siebie, próby narzucenia nowej, sprzyjającej oprawcom narracji, bezrefleksyjne powielanie stereotypów, a nawet teorii spiskowych dotyczących pewnych grup - to zachowania, które zostają napiętnowane w utworze, ale Wysłuchanie nie jest dramatem historycznym. To dramat historiozoficzny, przygnębiające memento skierowane do nas, tu i teraz. Bo, jak pisał Camus, "bakcyl dżumy nigdy nie umiera i nie znika"...

*

"Aktor i stolarz Majer mówi o stanie swojej ojczyzny" / "Herec a truhlář Majer mluví o stavu své domoviny"

Autor: David Zábranský

Przekład: Tomasz Grabiński

Gatunek: monodram polityczny

Obsada: 1M

"W naszej ojczyźnie jest więcej dobrego niż syfu, a totalnego syfu w naszej ojczyźnie chyba nawet nie ma".

Tymi słowami rozpoczyna swój monodram David Zábranský, zagłębiając się w korzenie narodu czeskiego w taki sposób, że mamy wrażenie, że mógłby w podobny sposób mówić o nas... tworząc przewrotną panoramę spolaryzowanego społeczeństwa. Jak się okazuje, "Ojkofobi" i "ksenofobi" ścierają się na retorycznym polu bitwy. Przeciwnicy Havla nie znajdują porozumienia z jego apologetami. Kontrowersje wzbudza też osoba obecnego prezydenta, Miloša Zemana. Artyści dystansują się od jego wyborców, postrzegając ich jako prosty lud czy wręcz hołotę. Jednocześnie autor podkpiwa z elitaryzmu artystów. W napisanym z werwą monodramie, w którym autor komentuje z metapoziomu zacietrzewienie różnych grup społecznych, pojawiają się stwierdzenia, które mają szansę stać się kultowe.

*

"Sherlock Holmes. Morderstwa brodatych kobiet" / "Sherlock Holmes: Vraždy vousatých žen"

Autor: David Drábek

Przekład: Krystyna Krauze

Gatunek: czarna komedia

Obsada: 10K, 8M

"Kura zatrzymuje się gdzieś na proscenium. Przez chwilę się tam wierci i wlepia swoje złowieszcze spojrzenie - ponieważ oczy kur w kontraście do ich legendarnej głupoty są naprawdę straszliwe - w niektórych widzów. W momencie, kiedy zamiast jajka zniesie zakrwawioną głowę dziewczyny, zaczyna mieć wątpliwości nawet prawowierny dowcipniś".

Oprócz Holmesa, Watsona i brodatych zakonnic w dramacie występuje cała menażeria barwnych indywiduów. Są wśród nich "golem w kobiecym ciele" - szansonistka Berany-Berany Dutz, Natan Zbir z pszczołami w brzuchu zamiast wnętrzności, zakochana w Watsonie Molly, jako obiekt laboratoryjny przyjmująca eksperymentalnie truciznę, i inni. Wśród tej wesołej kompanii Holmes zaczyna oględziny dwóch pierwszych poćwiartowanych ciał: oskalpowane głowy, w ustach fragmenty palców, w piersiach kołki... Śledztwo wskazuje jednoznacznie na niepełnosprawnego Paddy Boya. Ale, jak w każdym szanującym się kryminale, nie on okaże się zabójcą. Nie zdradzając kto, powiemy tylko, że w trakcie rozwoju akcji przybywa nie tylko trupów, ale i detektywów: z czasem mamy już nie jednego, a dwóch Sherlocków Holmesów, a zatem nowe komplikacje i dwa razy więcej atrakcji. Dramat jest wystylizowaną parodią. Bawi groteską, ale i nieco straszy (jeśli tak zdecyduje reżyser), utrzymując w niepewności do samego końca/opadnięcia kurtyny.

*

"Ogród Jane Austen" / "Zahrada Jane Austenové"

Autor: Lenka Lagronová

Przekład: Krystyna Krauze

Gatunek: dramat

Obsada: 3K

"Wino! Będziemy pić wino, pisać i... i nie będziemy niczego żałować, Cass! Nie będziemy nigdy żałować! Ani Lefroya, ani Toma, ani Sidmountha, ani Whittera... Ani pieniędzy, ani pałaców... ani książąt, ogrodników i służących, mamo! Z wszystkiego wyciśniemy wino! Wszystko rozdrobimy, wyciśniemy, aż zostanie tylko słodki sok do tańca!".

Bohaterki dramatu to trzy podstarzałe (wedle kryteriów początku XIX wieku) kobiety, których pierwowzorem są autentyczne postaci: angielska pisarka Jane Austen, jej matka i jej siostra Cass. Matka boleje nad przegranym życiem swych czterdziestoletnich córek, którym nie udało się im znaleźć małżonków, o co je jak i siebie obwinia. Przy zbieraniu jabłek toczą się rozmowy o zmarnowanych szansach i ponurych perspektywach. A także debata nad przeznaczeniem nadmiernie obfitych tego roku zbiorów, żeby jak co roku nie zostały zmarnowane. Każda z kobiet proponuje inną opcję, która jest zarazem zwięzłą charakterystyką postaci. Matka jednak postawi na swoim, żeby jak co roku zrobić słodką marmoladę, choć jej nadmiar pleśnieje już w piwnicy, bo przecież wszystko powinno być po staremu. Znana reżyserka i autorka tej sztuki z gorzkim poczuciem humoru kreśli karykatury kobiet, w konserwach stereotypów XIX wiecznego wychowania przez samotną matkę - tyrana. W nostalgicznej aurze sztuki - odnajdujemy echa znajomego świata. Innych trzech kobiet, śniących niegdyś o Moskwie, a także tych zatopionych w swoim własnym sadzie - z wiśniami zamiast jabłek.

*

Zachęcamy do zapoznania się z biogramami autorów, które są dostępne na naszej stronie www.adit.art.pl

Uwaga! Otworzyliśmy sklep internetowy, do znalezienia w zakładce WYDAWNICTWO (https://adit.art.pl/wydawnictwo). Książkę można zamawiać również pod adresem wydawnictwo@adit.art.pl