powiększwersja do drukupoleć znajomemu

Odpowiedź Wyspiańskiemu

Książka Dariusza Kosińskiego "Uciec z >>Wesela<<. Próby z teatru Stanisława Wyspiańskiego" ukazała się na początku 2019 roku w 150. rocznicę urodzin Stanisława Wyspiańskiego (15 stycznia). Na książkę składają się teksty Kosińskiego publikowane już wcześniej. Tutaj zmienione i rozszerzone - pisze Ewa Gałązka.

"Książką tą staram się dać własną odpowiedź Wyspiańskiemu" - zapowiada na wstępie prof. Dariusz Kosiński - i dalej pisze: "W genezie niniejszej publikacji role odegrały też inne czynniki, przede wszystkim rosnące przekonanie, że w zmienionej po roku 2010 sytuacji kulturowo-politycznej "Polski współczesnej" to właśnie powrót do Wyspiańskiego jest tym, co szczególnie potrzebne".

Książka inauguruje serię wydawniczą "Spełnie", która poświęcona będzie dziejom polskich spełni (słowo wywiedzione od z języka teatralnego Juliusza Osterwy, który słowa tego używał zamiast scena) czyli "zespołów, twórców, ale też działań i dokonań nieartystycznych, które wykorzystywały narzędzia i siły dramatyczne i przedstawieniowe dla mierzenia się z najważniejszymi wyzwaniami życia indywidualnego i zbiorowego. W jakiejś mierze "Spełnie" mają być kontynuacją, poszerzeniem i pogłębieniem, a częściowo z pewnością także krytyczną reinterpretacja tego, o czym pisałem w >>Polskim teatrze przemiany<<" - jak zapowiada prof. Dariusz Kosiński.

Tekst otwierający książkę zatytułowany "Argumentum" to mocno zmieniony fragment książki "Teatra polskie. Historie". Autor zajmuje się w nim figurą labiryntu, która jest swoistym centrum teatru Stanisława Wyspiańskiego, figurą sformułowaną w jego "Hamlecie". Dokonując przeglądu twórczości Stanisława Wyspiańskiego, autor wyodrębnia trzy zasadnicze tematy, wokół których krąży myśl dramaturga: "a) przełomowe wydarzenia i zjawiska z historii Polski: od pradziejów po powstanie listopadowe; b) mitologia grecka; c) tragedia w żywiole trywialności."

Tytułowy tekst "Uciec z >>Wesela<<" to kompilacja fragmentów tak zatytułowanego tekstu, który ukazał się w książce zbiorowej "Stanisław Wyspiański w labiryncie świata, myśli i sztuki", pod red. Anny Czabanowskiej-Wróbel oraz recenzji z "Wesela" w reż. Jana Klaty zamieszczonej w Tygodniku Powszechnym. Analizując arcydramat Wyspiańskiego prof. Kosiński podkreśla, że najważniejszym pytaniem, jakie należy sobie postawić interpretując twórczość Wyspiańskiego jest jak być mu wiernym?

Kolejny tekst ">>Nie mogę oprzeć się ZESTAWIENIU<<. >>Hamlet<< Stanisława Wyspiańskiego i chwila dziejowa Polaków" to zmieniona wersja wystąpienia przygotowanego z okazji wizyty w Polsce Stephena Greenblatta, które ukazało się w książce "Poetyka kulturowa polskiego Szekspira", pod red. Agaty Adamieckiej-Sitek i Doroty Buchwald. W rozważaniach o >>Hamlecie<< Wyspiańskiego prof. Dariusz Kosiński zauważa: ">>Hamlet<< Wyspiańskiego może być przecież czytany jako dopełnienie losów Konrada i Kordiana, które - przy wszystkich różnicach - łączy to, że ich biografie urywają się tuż po tym, jak rozpoznali klęskę związaną z działaniem w imię cudze".

">>Wyzwolenie<< 2018" to tekst, który ukazał się latem 2018 r. na łamach "Przeglądu Politycznego". Analizując "Wyzwolenie" prof. Kosiński dokonuje analogii ze współczesnością: "W mroku zapadającym wokół Geniusza wyraźniej widać logikę tego, co wydarzyło się i wydarza w Polsce od roku 2010. Przecież tak kluczowa dla naszego życia politycznego i społecznego katastrofa smoleńska była konsekwencją i dopełnieniem polityki polegającej dokładnie na tym, co stanowi treść pierwszej części "Polski współczesnej": odgrywanych i znoszących się wzajemnie konfliktów oraz rytualnych akcji i oczekiwania na Coś. Co jeszcze bardziej niesamowite, zgodnie z obietnicą Geniusza to śmierć, w tym przypadku śmierć prezydenta Lecha Kaczyńskiego, nadała tej polityce siłę i znaczenie, którego wcześniej nie miała, zamieniła ją w rzeczywistość i oczywistość, dała pokój pewności, znoszący wątpliwości i wyrzucający wszelkie odmiany wątpienia na margines, jednocześnie ustanawiając >>Polskę świętą / wybraną POLSKĘ, wywróżoną / z marnoty życia wyzwoloną, / z Ducha, z Ducha poczętą<<".

Szkic "Wyzwolenie aktora" ukazał się w 2007 r. w "Pamiętniku Teatralnym". To rozważania powstałe przede wszystkim na marginesie lektury tzw. "studium o >>Hamlecie<<". Kosiński ukazuje paradoks Wyspiańskiego, który pozostając głosem z anachronicznej przeszłości jest patronem nowatorskich poszukiwań polskiego teatru.

Esej "Podróż do kresu nocy" opublikowany wcześniej w książce Dariusza Kosińskiego "Sceny z życia dramatu" jest interpretacją dramatu Stanisława Wyspiańskiego "Protesilas i Laodamia". Autor obok rozważań stricte interpretacyjnych przywołuje "wieczór grecki" Heleny Modrzejewskiej z 25 kwietnia 1903 r. łączący "Antygonę" Sofoklesa z "Protesilasem i Laodamią" Wyspiańskiego. Zwraca uwagę na związki łączące obie bohaterki: obie to dwie młode kobiety, które rezygnują z życia, by pozostać wierne swoim ukochanym zmarłym.

Na tekst "Legenda legend" składają się trzy elementy: zmieniona wersja eseju pod tym tytułem z tomu "Sztuka słowa, sztuka obrazu. Prace dla Ewy Miodońskiej-Brookes", fragment wystąpienia ">>Legenda<< Stanisława Wyspiańskiego" na sesji "Wanda Siemaszkowa i jej teatr" zorganizowanej w Rzeszowie w 2014 r. oraz nowa wersja recenzji "Wandy" w reż. Pawła Passiniego w Narodowym Starym Teatrze w Krakowie. Tekst ukazuje przyglądanie się z różnych stron "Legendzie" Stanisława Wyspiańskiego.

Tom zamyka artykuł "Wielki, bo wam z oczu zszedł. Dwugłos sprzeczny z ostatniej chwili", na który składają się dwa tekst opublikowane w Tygodniku Powszechnym: "Niemiły w przymilnym świecie" (w 2017 r.) oraz "Wielki, bo nam z oczu zszedł" (2018 r.). Prof. Kosiński skupia się w nim nad powrotem Wyspiańskiego do polskiego teatru, recenzuje "Wyzwolenie" w reż. Krzysztofa Garbaczewskiego w Teatrze Studio w Warszawie (premiera w ramach Festiwalu "Gorzkie żale") oraz dzieli się spostrzeżeniami z wystawy "Wyspiański" w Muzeum Narodowym w Krakowie. Refleksję po tej ostatniej: "Może jej ważnym i pozytywnym efektem będzie uświadomienie nam wszystkim, jak bardzo nie wiemy, co z Wyspiańskim zrobić, jakiego i do czego go potrzebujemy" można uznać mottem całej książki. I trzeba przyznać, że prof. Kosiński w poszczególnych tekstach przybliża czytelnikowi tekstów Wyspiańskiego drogi ich interpretacji i udowadnia, że nie należy zamykać dramatopisarza w kręgu kilku jego uznanych dramatów.

***

Dariusz Kosiński, "Uciec z >>Wesela<<. Próby z teatru Stanisława Wyspiańskiego", Wydawnictwo Pasaże, Kraków 2019.