powiększwersja do drukupoleć znajomemu

Warszawa. 10. rocznica śmierci Józefa Szajny

Malarz, scenograf, reżyser, twórca nowatorskich przedstawień teatralnych, główny reprezentant nurtu zwanego teatrem narracji plastycznej.

24 czerwca mija 10 rocznica śmierci Józefa Szajny - jednego z najwybitniejszych polskich twórców teatralnych XX wieku. W Instytucie Teatralnym trwają prace nad uruchomieniem wirtualnego archiwum prezentującego i udostępniającego dokumentację jego wszechstronnego dorobku, dostępnego do tej pory w niewielkim stopniu na stronie Encyklopedii Teatru Polskiego (http://www.etp.e-teatr.pl/autorzy/1061/jozef-szajna).

Zanim rozpoczął pracę artystyczną, życie skonfrontowało go we wczesnej młodości z tragicznym doświadczeniem wojny i obozu koncentracyjnego. Jako członek antyfaszystowskiego ruchu oporu został aresztowany i uwięziony w Oświęcimiu, a potem w Buchenwaldzie. Przeżycia obozowe zaważyły na charakterze całej jego późniejszej twórczości. Po wojnie studiował grafikę (dyplom w 1952) i scenografię (dyplom w 1953) w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych; zaraz potem debiutował w Teatrze Ziemi Opolskiej, po czym rozpoczął pracę w nowo założonym Teatrze Ludowym w Nowej Hucie - najpierw jako scenograf (1955-1963), następnie dyrektor (1963-1966). Zrealizowane tam przedstawienia - w większości wspólnie z Krystyną Skuszanką i Jerzym Krasowskim jako reżyserami (m.in. "Księżniczka Turandot" Carlo Gozziego, 1956; "Stan oblężenia: Alberta Camusa, 1958; "Burza" Williama Shakespeare'a, 1959; "Dziady", 1962) lub samodzielnie (m.in. "Rewizor" Nikołaja Gogola, 1963) - przyniosły mu uznanie w całym kraju.

W 1962 we współpracy z Jerzym Grotowskim zrealizował w Teatrze Laboratorium 13 Rzędów w Opolu "Akropolis" według Stanisława Wyspiańskiego (prem. 10 października 1962), powtarzane później w kolejnych wersjach (ostatnia prem. 17 maja 1967 we Wrocławiu, po przeniesieniu tam siedziby Teatru Laboratorium). Akcja klasycznego dramatu przeniesiona została przez twórców do obozu koncentracyjnego, na cmentarzysko kultury i ludzkości.

W latach 1966-1971 Szajna pracował m.in. w Krakowie (tu w Starym Teatrze wystawił głośną "Łaźnię" Włodzimierza Majakowskiego, 1967) i w Warszawie ("Faust" w Teatrze Polskim, 1971). W 1972 objął dyrekcję warszawskiego Teatru Klasycznego, który przekształcił w Teatr Studio i w którym przez następne 10 lat realizował swoją koncepcję teatru autorskiego. Do najważniejszych inscenizacji tego okresu należą "Dante" (1974), "Cervantes" (1976), "Majakowski" (1978).

Największym jednak osiągnięciem i międzynarodowym sukcesem Szajny stała się kilkakrotnie przepracowywana "Replika" (zrealizowana najpierw w 1971 jako kompozycja plastyczna w Muzeum Sztuki w Göteborgu, następnie w 1972 z aktorami w Edynburgu, a od 1973 jako autonomiczne przedstawienie w Studio), nazwana przez krytykę "krzykiem naszych czasów", "krajobrazem po trzęsieniu ziemi". Sam autor traktował "Replikę" jako oskarżenie, które "mówi o agonii naszego świata i naszym małym optymizmie, o rozpadzie naszej cywilizacji, o postindustrialnej kulturze".

W 1982 Szajna ustąpił ze stanowiska dyrektora Teatru Studio oraz profesora w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie na znak protestu przeciwko wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego. Od tego czasu zajął się przede wszystkim malarstwem i rzeźbą, wystawiając swoje dzieła na całym świecie; sporadycznie wracał do teatru, gdzie realizował własne scenariusze (m.in. "Ślady" w Chorzowie, 1993, a rok później w Ankarze; "Deballage" w Rzeszowie, 1997). W 2002 otrzymał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu w Oldenburgu, a w 2003 - Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.

Szajna stworzył oryginalny język teatralny, którego głównymi składnikami były wyraziste i syntetyczne znaki plastyczne oraz obrazy, z aktorami-animatorami jako równoprawnymi elementami świata przedstawionego i scenicznej kompozycji przestrzennej. Jego przedstawienia nie opowiadały żadnych historii, posługiwały się zwykle niewielu słowami, tworząc plastyczną narrację integrującą ciała, gesty, rekwizyty w całościowy "teatr organiczny" - jak nazywał go autor.

Odznaczające się charakterystyczną estetyką i ekspresją spektakle Szajny przedstawiające "świat, który wypadł z wiązań" poruszały widzów i znajdywały uznanie na całym świecie.