powiększwersja do drukupoleć znajomemu

Twórczość osób z niepełnosprawnościami

Publikacja "Odzyskiwanie obecności. Niepełnosprawność w teatrze i performansie" zawiera zbiór artykułów na temat obecności osób z niepełnosprawnościami fizycznymi bądź intelektualnymi w przestrzeni teatru i performansu. Natężenie tego zjawiska obserwowane jest od wielu lat zarówno w teatrze i performansie polskim jak i zagranicznym - pisze Ewa Gałązka.

Nie da się już zepchnąć go na margines teatru amatorskiego czy terapii ewentualnie teatru dla życia. Temat ten dawniej marginalizowany w myśli krytycznej i historii teatru wpisuje się w nurt tzw. studiów nad niepełnosprawnością (disability studies) i prezentowany jest w publikacji w wielu aspektach. Zdecydowana większość artykułów omawia wybrane spektakle teatralne i performanse z udziałem osób z niepełnosprawnościami.

Petra Cuppers w artykule "Dekonstrucja obrazów: performatywność niepełnosprawności" omawia związek między niepełnosprawnością a performansem na podstawie dokonań dwóch profesjonalnych grup: performansu ulicznego "Einblicke" grupy Bilderwerfer z Austrii oraz tańca brytyjskiej grupy tanecznej CandoCo w filmie "Outside In" w reż. Margaret Williams z 1995 r. Autorka podkreśla jak trudno wyrwać się wykonawcom z "getta niepełnosprawnych". Krytyka nadal postrzega tych wykonawców jako osoby niepełnosprawne a nie artystów. Tymczasem oba wydarzenia podważają ową narrację sztuki ofiar (victim art), która zrównuje tancerza niepełnosprawnego z ofiarą pozbawioną wyboru.

Twórczość CandoCo jest także omawiana w eseju niepełnosprawnej tancerki Ann Cooper Albight "Strategie sprawności: negocjowanie niepełnosprawnego ciała w tańcu". Na podstawie dokonań CandoCo i zespołu Cleveland Ballet Dancing Wheels - profesjonalnej grupy tancerzy poruszających się na nogach i na wózkach autorka ukazuje, jak poszerzyły się kulturowe wyobrażenia o tym, kto może zostać tancerzem.

Ukazanie cech dramaturgicznych spektakli z udziałem osób z niepełnosprawnościami jest tematem artykułu Matt Hargrave zatytułowanego ">>Autentyczne produkty szaleją>>. Wartość estetyczna niepełnosprawności intelektualnej". Autorka analizuje spektakle "Małe metalowe przedmioty" ("Small Metal Obects, 2005 r.) australijskiego teatru Back to Back oraz "Hipotermia" ("Hypothermia, 2010 r.) w wykonaniu brytyjskiego teatru Dark Horse.

"Jeden gest" w reż. Wojtka Ziemilskiego - spektakl z udziałem osób niesłyszących jest tematem analizy w artykule Eweliny Godlewskiej-Bylyniak "Miedzy głosem a gestem". Z kolei przedstawienie "Teatr Niepełnosprawny" w choreografii Jérôme Bela analizuje Magdalena Hasiuk w artykule "Teatr niepełnosprawny - >>miejsce, w którym się spotykamy, szukając kontaktu>>". Przedstawienie w wykonaniu profesjonalnych artystów z zespołu Hora z Zurychu, gdzie pracują wykonawcy z trisomią 21 oraz z tzw. opóźnieniem umysłowym, zadaje pytania dotyczące nie tylko norm w które wrzucani są niepełnosprawni w społeczeństwie, ale także istoty teatru, a zwłaszcza kwestii: "Co to znaczy być aktorem?". Przegląd polskich recenzji spektaklu pokazał, że spektakl "uczy widzów patrzeć na ludzką odmienność".

Pionierskie projekty internetowe i wideo realizowane przez nowojorską tancerkę i choreografkę Cathy Weis nazywane teatrem cyborgicznym, które wykorzystują technologię, by zapewniała swobodę ruchu cierpiącej na stwardnienie rozsiane artystce, to temat artykułu Jennifer Parker-Starbuck "Przesunięte siły. Teatr cyborgiczny Cathy Weis".

Przedstawienie Starego Teatru z Krakowa "Podopieczni" w reż. Pawła Miśkiewicza z udziałem Krzysztofa Globisza poruszającego się na wózku inwalidzkim, który to wózek jest znakiem "zranionej tożsamości" analizuje w swoim artykule "Kryzys praw" Justyna Lipko-Konieczna.

Tematem artykułu Katarzyny Ojrzyńskiej "O leczeniu społecznej amnezji: Akcja T4 w kulturze współczesnej" jest eksterminacja pacjentów szpitali psychiatrycznych przez niemieckim nazistów w sztuce na podstawie przedstawień, filmów, performansów, powieści i wystaw.

Jolanta Rzeźnicka-Krupa w artykule "Za miłosierdzie dziękujemy. Ciało - tożsamość - (nie)normatywność i performatywne strategie oporu" ukazuje obecność niepełnosprawnych aktorów na scenie na podstawie badań Judith Butler, Dana Goodley'a, Lennarda J. Davisa, a także na podstawie analizy twórczości Rafała Urbackiego.

Magdalena Zdrodowska w artykule "Męskość - niepełnosprawność - proteza" na podstawie analizy performansów Mata Frasera, tancerza ze zdeformowanymi rękami, spotów reklamowych z zapaśnikiem o amputowanych nogach Rohanem Mario Murphym oraz plakatów z niepełnosprawnym sprinterem Oskarem Pistoriusem ukazuje igranie z potocznym wyobrażeniem na temat niepełnosprawnego, męskiego ciała jako ciała aseksualnego.

Rosemarie Garlad-Thompson w artykule "Ośmielone spojrzenia. Sposoby wykorzystania dynamiki relacji opartych na gapieniu się przez niepełnosprawne performerki": Cheryl Marie Wade, Mary Duffy (jej ciało jest żywą Wenus) i Carrie Sandahl, które w swoich performansach wykorzystują potencjał tkwiący w gapieniu się, by odnieść się krytycznie do dominujących narracji kulturowych dotyczących niepełnosprawności, sytuujących niepełnosprawność prawie wyłącznie w kontekście patologii, cyrkowego pokazu czy obiektu działań charytatywnych.

Artykuł Richarda W. Mitchella "Teatr na marginesie społeczeństwa" ukazuje spychane na margines amerykańskiego społeczeństwa grupy teatralne osób psychicznie chorych, gównie na podstawie działalności grupy Neighborhood Visionaries.

Twórczość osób psychicznie chorych jest także tematem artykułu "Tratwa" Magdaleny Hasiuk. Autorka analizuje pracę Katarzyny Wińskiej z ludźmi chorymi na schizofrenię w zespole Opera Buffa. Autorka podkreśla unikalną formę teatralną przedstawień Opery Buffa sytuującą się na pograniczu teatru, eksperymentu i performansu, bada powiązania szaleństwa, nauki i sztuki w przedstawieniach tej grupy.

Przedstawienie "Klauni, czyli o rodzinie" Teatru 21, której wykonawcami są aktorzy z trisomią 21 jest tematem artykułu Piotra Morawskiego "Nie ma wolności bez samodzielności. >>Klauni, czyli o rodzinie<<". Przedstawienie obnaża puste deklaracje władz dotyczących usamodzielniania osób z niepełnosprawnościami.

Jim Ferris w artykule "Dystans estetyczny i fikcja niepełnosprawności" ukazuje na podstawie wystawionego w 1992 roku na Uniwersytecie Southern Illinois w Carbondale przedstawienia "Czy Ty w tym sypiasz?", że defekty ciał nie decydują o człowieczeństwie ani nie wpływają na pragnienia, tęsknoty i frustracje ludzi z niepełnosprawnościami.

Artykuł Tobina Siebersa "Niepełnosprawność jako forma maskarady" ukazuje strategie pomijania własnej niepełnosprawności, aby ukryć piętno.

Kirsty Johnston w artykule "Krytyczne ucieleśnienie i problem obsady aktorskie przygląda się działalności amerykańskiego Stowarzyszenia na Rzecz Inkluzji w Sztuce, które zajmuje się defaworyzowanymi grupami artystycznymi osób z niepełnosprawnościami. Dzięki tej organizacji powstał krajowy bank talentów, do którego należy ok. 400 osób z niepełnosprawnościami. Jeden z projektów tej organizacji skupia się na promowaniu wśród młodych ludzi z ułomnościami, drogi profesjonalnej edukacji zawodowej.

Tom zawiera także rozmowy Eweliny Godlewskiej-Bylyniak i Justyna Lipko-Koniecznej z niepełnosprawnym performerem, choreografem i reżyserem Rafałem Urbackim o jego twórczości, przede wszystkim o konfrontowaniu się tego artysty z tematem miłosierdzia w "Przechlapanem", "Mt 9,7", "Niech nigdy w tym dniu słonce nie świeci", by rozmontować kody postrzegania osób niepełnosprawnych. Rozmówcą Agaty Dąbek jest reżyser Michał Borczuch, który przygotował z osobami cierpiącymi na autyzm spektakl "Paradiso". Borczuch podkreśla fascynację, której uległ pracując z tymi ludźmi. Dla niego było to spotkanie z emocjonalnością, która jest inaczej rozlokowana.

Książka zawierająca głównie teksty zagraniczne, ale i kilka esejów polskich autorów zajmujących się studiami nad niepełnosprawnością w kulturze jest przełomową na polskim rynku publikacją zajmującą się twórczością osób z ograniczoną motoryką lub psychiką. Temat ten do niedawna był u nas tabu, ale działalność artystyczna takich performerów jak Rafał Urbacki, czy zespołów Teatr 21 i Opera Buffa wymusiły niejako zwrócenie uwagi na problemy związane z artystycznymi dokonaniami osób z niepełnosprawnościami. Ewelina Godlewska-Byliniak i Justyna Lipko-Konieczna wybrały na potrzeby omawianej publikacji teksty bogate w fakty, omówienia twórczości niepełnosprawnych artystów zwracające uwagę na wiele aspektów tych dokonań, z wieloma odniesieniami do stanu aktualnych badań tzw. studiów nad niepełnosprawnością. Z tekstów tych wyłania się obraz dokonań artystycznych osób z niepełnosprawnościami a nie ich problemów z własnym ciałem czy umysłem.

***

"Odzyskiwanie obecności. Niepełnosprawność w teatrze i performansie", wybór i opracowanie: Ewelina Godlewska-Byliniak, Justyna Lipko-Konieczna, Fundacja Teatr 21, Partner: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, Warszawa 2017.